एकदा याज्ञवल्क्य यांना अनेक विद्वानांनी ब्रह्मविद्येचे गूढ विचारण्यास सुरुवात केली. प्रथम उषस्ता चाक्रायण यांनी विचारले, "याज्ञवल्क्य, जे ब्रह्म प्रत्यक्ष जाणवते, अप्रत्यक्ष नाही, जे सर्वांच्या अंतर्यामी आहे, ते मला समजावून सांग." याज्ञवल्क्य म्हणाले, "हेच ते आत्मा, जो सर्वांचा अंतर्यामी आहे." उषस्ता यांनी पुन्हा विचारले, "याज्ञवल्क्य, सर्वांचा अंतर्यामी नेमका कोण?" यावर याज्ञवल्क्य म्हणाले, "जो श्वास घेतो, तो अंतर्यामी आत्मा; जो अपानाने श्वास घेतो, तो अंतर्यामी आत्मा; जो व्यानाने श्वास घेतो, तो अंतर्यामी आत्मा; जो उदानाने श्वास घेतो, तो अंतर्यामी आत्मा; जो समानाने श्वास घेतो, तोही अंतर्यामी आत्मा आहे. हेच तो आत्मा, जो सर्वांचा अंतर्यामी आहे." उषस्ता यांनी पुन्हा एक उदाहरण देत विचारले, "जसे आपण म्हणतो, 'ती गाय आहे, तो घोडा आहे,' तसा स्पष्टपणे दाखवता येईल असा आत्मा समजावून सांग." याज्ञवल्क्य म्हणाले, "हेच तो आत्मा, जो सर्वांचा अंतर्यामी आहे." उषस्ता यांनी पुन्हा विचारले, "याज्ञवल्क्य, नेमका कोण हा अंतर्यामी?" यावर याज्ञवल्क्य म्हणाले, "दृष्टीचा द्रष्टा तू पाहू शकत नाहीस; श्रवणाचा श्रवण करणारा तू ऐकू शकत नाहीस; विचाराचा विचार करणारा तू विचारू शकत नाहीस; जाणण्याचा जाणणारा तू जाणू शकत नाहीस. हेच तो आत्मा, जो सर्वांचा अंतर्यामी आहे. बाकी सर्व दुःखमय आहे." हे ऐकून उषस्ता चाक्रायण गप्प बसले. यानंतर गार्गी वाचक्नवी यांनी प्रश्न विचारला, "याज्ञवल्क्य, हे सर्व विश्व ज्या वस्तूत विणलेले आहे, त्या पाण्याचे विणणे कशात आहे?" याज्ञवल्क्य म्हणाले, "गार्गी, ते वायूत विणले आहे." पुढे गार्गी विचारतात, "वायू कशात विणलेला आहे?" "आकाशात." "आकाश कशात?" "मध्यलोकात." "मध्यलोक कशात?" "स्वर्गलोकात." "स्वर्गलोक कशात?" "सूर्यलोकात." "सूर्यलोक कशात?" "चंद्रलोकात." "चंद्रलोक कशात?" "तारलोकात." "तारलोक कशात?" "देवलोकात." "देवलोक कशात?" "गंधर्वलोकात." "गंधर्वलोक कशात?" "प्रजापतीच्या लोकात." "प्रजापतीचे लोक कशात?" "ब्रह्मलोकात." "ब्रह्मलोक कशात?" यावर याज्ञवल्क्य म्हणाले, "गार्गी, पुढे विचारू नकोस, नाहीतर तुझे डोके फुटेल. तू देवांच्या क्षेत्रात जाऊन मर्यादा ओलांडली आहेस." गार्गी विचारण्यात थांबली. यानंतर उद्दालक आरुणी यांनी विचारले, "याज्ञवल्क्य, आम्ही मद्र देशात पतञ्जल काप्य यांच्या घरी यज्ञशिक्षण घेत होतो. त्यांच्या पत्नीमध्ये एक गंधर्व होता. आम्ही त्याला विचारले, 'तू कोण आहेस?' त्याने सांगितले, 'मी कबंध अथर्वा आहे.'" कबंध अथर्वा यांनी पतञ्जल काप्य आणि यज्ञकर्त्यांना विचारले, "काप्य, तुला माहीत आहे का, ते धागे जे या जगाला, परलोकाला आणि सर्व प्राणिमात्रांना बांधून ठेवतात?" पतञ्जल काप्य म्हणाले, "मला ते माहीत नाही, भगवन्." मग कबंध अथर्वा म्हणाले, "काप्य, तुला माहीत आहे का, तो अंतर्यामी जो या जगाला, परलोकाला आणि सर्व प्राणिमात्रांना आतून नियंत्रित करतो?" काप्य म्हणाले, "मला माहीत नाही, भगवन्." कबंध अथर्वा म्हणाले, "जो हे धागे आणि अंतर्यामी जाणतो, तोच खरा ब्रह्मज्ञ, लोकज्ञ, देवज्ञ, वेदज्ञ, यज्ञज्ञ, भूतरूपज्ञ आणि आत्मज्ञ आहे." मग त्यांनी विचारले, "याज्ञवल्क्य, तुला हे धागे आणि अंतर्यामी माहित नाहीत, आणि तरीही तू स्वतःला ब्रह्मज्ञ म्हणतोस, तर तुझे डोके फुटेल." याज्ञवल्क्य म्हणाले, "गौतम, मला तो धागा आणि अंतर्यामी माहीत आहे." मग गौतम म्हणाले, "माहित असेल तर सांग." याज्ञवल्क्य म्हणाले, "गौतम, वायू हाच तो धागा आहे; वायूने या जगाला, परलोकाला आणि सर्व प्राणिमात्रांना बांधून ठेवले आहे. म्हणून, जेव्हा एखादी व्यक्ती मरते, तेव्हा म्हणतात, 'त्याचे अवयव शिथिल झाले.' कारण वायू हाच सर्वांना जोडणारा धागा आहे." मग गौतम म्हणाले, "आता अंतर्यामीचे वर्णन कर." याज्ञवल्क्य म्हणाले, "जो पृथ्वीमध्ये आहे, पण पृथ्वीपेक्षा वेगळा आहे, ज्याला पृथ्वी ओळखत नाही, ज्याचे शरीर पृथ्वी आहे, जो पृथ्वीला आतून नियंत्रित करतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे. जो पाण्यात आहे, पण पाण्यापेक्षा वेगळा आहे, ज्याला पाणी ओळखत नाही, ज्याचे शरीर पाणी आहे, जो पाण्याला आतून नियंत्रित करतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे. जो अग्नीत आहे, पण अग्नीपेक्षा वेगळा आहे, ज्याला अग्नी ओळखत नाही, ज्याचे शरीर अग्नी आहे, जो अग्नीला आतून नियंत्रित करतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे. जो मध्यआकाशात आहे, पण त्यापेक्षा वेगळा आहे, ज्याला मध्यआकाश ओळखत नाही, ज्याचे शरीर मध्यआकाश आहे, जो त्याला आतून नियंत्रित करतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे. जो वायूत आहे, पण वायूपेक्षा वेगळा आहे, ज्याला वायू ओळखत नाही, ज्याचे शरीर वायू आहे, जो वायूला आतून नियंत्रित करतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे. जो आकाशात आहे, पण आकाशापेक्षा वेगळा आहे, ज्याला आकाश ओळखत नाही, ज्याचे शरीर आकाश आहे, जो आकाशाला आतून नियंत्रित करतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे. जो सूर्य, चंद्र, तारे, दिशा, वीज, गडगड, सर्व लोक, वेद, यज्ञ आणि सर्व प्राणिमात्रांमध्ये आहे, पण त्यांच्यापेक्षा वेगळा आहे, ज्याला हे सर्व ओळखत नाही, ज्याचे शरीर हे सर्व आहे, जो हे सर्व आतून नियंत्रित करतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे. इथेपर्यंत पंचमहाभूतांची आणि जगाच्या घटकांची शिकवण झाली. आता आत्म्याबद्दल. जो प्राणामध्ये आहे, पण प्राणापेक्षा वेगळा आहे, ज्याला प्राण ओळखत नाही, ज्याचे शरीर प्राण आहे, जो प्राणाला आतून नियंत्रित करतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे. जो वाणीमध्ये आहे, डोळ्यात, कानात, मनात, त्वचेत, ज्ञानात, प्रकाशात, अंधारात, बीजामध्ये आणि आत्म्यात आहे, पण त्यापेक्षा वेगळा आहे, ज्याला ते ओळखत नाही, ज्याचे शरीर ते आहे, जो ते आतून नियंत्रित करतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे." "तो दिसत नाही, पण पाहणारा आहे; ऐकू येत नाही, पण ऐकणारा आहे; विचारात येत नाही, पण विचार करणारा आहे; जाणता नाही, पण जाणणारा आहे. याच्याशिवाय दुसरा कोणी पाहणारा, ऐकणारा, विचार करणारा, जाणणारा नाही. हेच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे. बाकी सर्व दुःखमय आहे." हे ऐकून उद्दालक आरुणी शांत झाले. मग वाचक्नवी गार्गी म्हणाली, "मान्यवर ब्राह्मणहो, मी याज्ञवल्क्य यांना दोन प्रश्न विचारणार आहे. जर त्यांनी उत्तर दिले, तर ब्रह्मज्ञानाच्या चर्चेत त्यांना कोणीही कधीही हरवू शकणार नाही. पण उत्तर दिले नाही, तर त्यांचे डोके फुटेल." सर्वांनी तिला विचारण्याची परवानगी दिली. गार्गी म्हणाली, "याज्ञवल्क्य, जसे काशी किंवा विदेह येथील, किंवा उग्रपुत्र, धनुष्य व दोन तीक्ष्ण बाण घेऊन स्पर्धेसाठी उभा राहतो, तसा मी दोन प्रश्न घेऊन तुमच्यासमोर आले आहे. उत्तर द्या." याज्ञवल्क्य म्हणाले, "विचार, गार्गी." गार्गीने विचारले, "याज्ञवल्क्य, जे आकाशापेक्षा वर आहे, पृथ्वीखाली आहे, आकाश व पृथ्वीच्या मध्ये आहे, जे होते, आहे आणि होईल, लोक याचा उल्लेख करतात. हे सर्व कशात विणलेले आणि गुंफलेले आहे?" याज्ञवल्क्य म्हणाले, "हे सर्व आकाशात विणलेले आणि गुंफलेले आहे." गार्गी म्हणाली, "तुम्ही योग्य उत्तर दिले. आता दुसरा प्रश्न." याज्ञवल्क्य म्हणाले, "विचार." गार्गीने पुन्हा विचारले, "हे सर्व आकाशात विणलेले आहे, पण आकाश स्वतः कशात विणलेले आणि गुंफलेले आहे?" याज्ञवल्क्य म्हणाले, "गार्गी, ब्रह्मज्ञ हे अक्षर (अविनाशी) असे म्हणतात. ते न स्थूल आहे, न सूक्ष्म, न लहान, न मोठे, न लाल, न द्रव, न सावली, न अंधार, न वायू, न आकाश, न चिकट, न स्पर्श, न गंध, न चव, न डोळे, न कान, न वाणी, न मन, न तेज, न प्राण, न तोंड, न नाव, न कुळ, नाशरहित, अमर, निर्भय, मृत्युरहित, निष्कलंक, नि:शब्द, अदृश्य, बंधनरहित, आरंभ-शून्य, अंत-शून्य, बाह्य-अंतर्भाव नसलेले आहे. कोणी त्याला गाठू शकत नाही, कोणी त्याला पकडू शकत नाही." "या अविनाशाच्या आज्ञेने, गार्गी, आकाश आणि पृथ्वी स्थिर आहेत; सूर्य आणि चंद्र स्थिर आहेत; दिवस-रात्र, महिने, ऋतू, वर्षे टिकून आहेत; नद्या पूर्व, पश्चिम, दक्षिण दिशेने वाहतात; या अविनाशाच्या आज्ञेनेच लोक दान करणाऱ्यांचे स्तवन करतात, देव यज्ञ करणाऱ्यांचे स्तवन करतात, आणि पितरांना श्राद्धाचा आधार मिळतो." अशा प्रकारे, या संवादातून ब्रह्मविद्येचे गूढ आणि आत्म्याचे सर्वव्यापी, सर्वांतर्गत, अमर स्वरूप विद्वानांच्या चर्चेत प्रकट झाले.