एकदा ऋषी याज्ञवल्क्य यांच्याशी विद्वानांच्या सभेत विविध प्रश्नोत्तरांचा अद्भुत संवाद चालू होता. याज्ञवल्क्य यांनी सांगितले, "आपल्या हातांमध्ये एक विशेष शक्ती आहे—ती म्हणजे ग्रह. पण या ग्रहाला कर्मरूपी अतिग्रह धरून ठेवतो, कारण हातांनी आपण सर्व कृती करतो. त्वचा देखील एक ग्रह आहे, पण तिलाही स्पर्शरूपी अतिग्रहने धरले आहे; त्वचेमुळे आपण स्पर्शाचे ज्ञान घेतो. अशा प्रकारे, आठ ग्रह आणि आठ अतिग्रह आहेत." त्यावेळी एक विद्वान म्हणाला, "याज्ञवल्क्य, हे सर्व मृत्यूसाठीचे अन्न आहे, तर असा कोणता देव आहे ज्याच्यासाठी मृत्यू हे अन्न आहे?" यावर याज्ञवल्क्य म्हणाले, "अग्नी हाच मृत्यू आहे; तो अन्न घेतो आणि पुन्हा मृत्यूवर विजय मिळवतो." पुढे विचारले गेले, "या देहाचा मृत्यू झाल्यावर, काय आहे जे त्याला सोडून जात नाही?" याज्ञवल्क्य म्हणाले, "नाव हेच शिल्लक राहते. नाव अनंत आहे, जसे सर्व देव अनंत आहेत. अनंताच्या सहाय्यानेच सत्याचा लोक मिळतो." पुढचा प्रश्न आला, "मृत्यूनंतर प्राण बाहेर पडतात का?" याज्ञवल्क्य म्हणाले, "ते तसे नाही; प्राण येथेच एकत्र येतात. मृत्यूच्या वेळी शरीर फुगते आणि तसंच पडून राहते." "मृत्यूनंतर वाणी अग्नीत, प्राण वायूत, डोळे सूर्याशी, मन चंद्रात, दिशा कर्णात, पृथ्वी शरीरात, आकाश आत्म्यात, वनस्पती केसात, वृक्ष शिरोकेशात, रक्त व वीर्य पाण्यात विलीन होते—मग हा पुरुष काय होतो?" यावर याज्ञवल्क्य म्हणाले, "आपला हात द्या." मग त्यांनी एकत्र विचार केला, आणि समजले—जे काही केले जाते तेच कर्म आहे, जे काही गौरविले जाते तेही कर्मच आहे. उत्तम कर्माने मनुष्य पुण्यवान होतो, आणि दुष्कर्माने पापी. हे समजल्यावर आर्तभागाने प्रश्न थांबवले. यानंतर भुज्यु लाह्यायनी यांनी विचारले, "याज्ञवल्क्य, आम्ही मद्रदेशात पतञ्चल काप्य यांच्याकडे गेलो होतो. त्यांची कन्या गंधर्वाने ग्रस्त होती. तिला विचारले असता, 'तू कोण?' ती म्हणाली, 'मी शुधन्व अंगिरस.' आम्ही तिला विचारले, 'परीक्षित कुठे वास करत होता?'" याज्ञवल्क्य म्हणाले, "ते अश्वमेध यज्ञ करणाऱ्यांच्या स्थळी गेले. अश्वमेध करणारे जिथे जातात, तिथे विदेहांचे बत्तीस रथ दोनदा पृथ्वीच्या परिघाभोवती फिरतात. समुद्र पृथ्वीभोवती दुहेरी प्रमाणात आहे. मधले अंतर अत्यंत सूक्ष्म आहे. इंद्र विशाल पक्षीरूपाने त्यांना वायूकडे घेऊन गेला; वायूने त्यांना स्वतःमध्ये सामावून परीक्षितच्या स्थळी नेले. म्हणून वायूच सर्वांचा आत्मा व सर्वांचा एकात्म आहे. हे जाणणारा मृत्यूवर विजय मिळवतो." भुज्युने प्रश्न थांबवले. यानंतर कहोड कौशीतकेय यांनी विचारले, "याज्ञवल्क्य, मला ते ब्रह्म सांग जे प्रत्यक्ष जाणता येते, जे सर्वांच्या अंतर्यामी आहे." याज्ञवल्क्य म्हणाले, "हेच ते अंतरात्मा आहे." "काय आहे ते?"—"जे भूक, तहान, शोक, मोह, वार्धक्य, मृत्यू यांना ओलांडते तेच. हे जाणल्यावर ब्राह्मण पुत्र, संपत्ती, लोकांची इच्छा सोडून संन्यास स्वीकारतात. पुत्राची इच्छा म्हणजे संपत्तीची, संपत्तीची म्हणजे लोकांची—हे सर्व इच्छा आहेत. ज्ञानी बालकासारखे असतात; बाल्य व बुद्धी दोन्ही सोडून ऋषी राहतो; वाणी व मौन दोन्ही सोडून ब्राह्मण राहतो. जो जसा होतो, तसा राहतो." कहोडने प्रश्न थांबवले. नंतर उषस्ता चाक्रायण यांनी विचारले, "याज्ञवल्क्य, मला ते ब्रह्म सांग जे प्रत्यक्ष जाणता येते, जे सर्वांच्या अंतर्यामी आहे." याज्ञवल्क्य म्हणाले, "जो प्राणाने श्वास घेतो, जो अपानाने, व्यानाने, उदानाने, समानाने श्वास घेतो—तोच अंतरात्मा आहे." उषस्ताने पुन्हा विचारले, "जसे आपण म्हणतो, 'ती गाय आहे, तो घोडा आहे,' तसेच स्पष्टपणे सांग. ते ब्रह्म, तो आत्मा कोण?" याज्ञवल्क्य म्हणाले, "तू पाहणाऱ्याला पाहू शकत नाहीस, ऐकणाऱ्याला ऐकू शकत नाहीस, विचार करणाऱ्याला विचारू शकत नाहीस, जाणणाऱ्याला जाणू शकत नाहीस—तोच अंतरात्मा आहे. बाकी सर्व दुःखरूप आहे." उषस्ताने प्रश्न थांबवले. यानंतर गार्गी वाचक्नवी यांनी विचारले, "याज्ञवल्क्य, ज्यात सर्व जग विणले आहे, त्या पाण्यात काय विणले आहे?" "वायूमध्ये," याज्ञवल्क्य म्हणाले. "वायू कशात?" "आकाशात." "आकाश कशात?" "मध्यलोकात." "मध्यलोक कशात?" "स्वर्गलोकात." "स्वर्गलोक कशात?" "सूर्यलोकात." "सूर्यलोक कशात?" "चंद्रलोकात." "चंद्रलोक कशात?" "तारालोकात." "तारालोक कशात?" "देवलोकात." "देवलोक कशात?" "गंधर्वलोकात." "गंधर्वलोक कशात?" "प्रजापति लोकात." "प्रजापति लोक कशात?" "ब्रह्मलोकात." "ब्रह्मलोक कशात?" यावर याज्ञवल्क्य म्हणाले, "गार्गी, अधिक विचारू नकोस, नाहीतर तुझे डोके फुटेल. तू देवांच्या क्षेत्रात प्रवेश करत आहेस." गार्गीने प्रश्न थांबवले. यानंतर उद्दालक अरुणी यांनी विचारले, "याज्ञवल्क्य, आम्ही मद्र देशात पतञ्चल काप्य यांच्याकडे यज्ञ शिकत होतो. त्यांच्या पत्नीला गंधर्वाने ग्रस्त केले होते. तिला विचारले असता, 'तू कोण?' ती म्हणाली, 'मी कबंध अथर्वण.'" कबंध अथर्वण म्हणाले, "काप्य, तुला माहित आहे का, ते सूत ज्याने हे जग, परलोक आणि सर्व प्राणी बांधले आहेत?" काप्य म्हणाले, "माहित नाही." मग त्यांनी विचारले, "तुला माहित आहे का, तो अंतर्यामी जो या जगाला, परलोकाला आणि सर्व प्राण्यांना आतून नियंत्रित करतो?" काप्य म्हणाले, "माहित नाही." मग कबंध म्हणाले, "जो हे दोन्ही जाणतो, तोच ब्रह्मज्ञ, लोकज्ञ, देवज्ञ, वेदज्ञ, यज्ञज्ञ, जीवज्ञ, आत्मज्ञ, सर्वज्ञ आहे." मग त्यांनी याज्ञवल्क्याला विचारले, "तुला हे माहित नसेल, तरी तू ब्रह्मज्ञ असल्याचा दावा करतोस, तर तुझे डोके फुटेल." याज्ञवल्क्य म्हणाले, "गौतम, मला ते सूत व अंतर्यामी माहित आहेत." "माहित असेल तर स्पष्ट सांग." याज्ञवल्क्य म्हणाले, "गौतम, वायू हेच ते सूत आहे. वायूच्या साह्याने हे जग, परलोक, सर्व प्राणी बांधले आहेत. म्हणून मृत्यूनंतर म्हणतात, 'त्याची अंग अवयव शिथिल झाली,' कारण वायूनेच सर्व एकत्र बांधले आहे. आता मी अंतर्यामी सांगतो." "जो पृथ्वीमध्ये राहतो, पण पृथ्वीपेक्षा वेगळा आहे, पृथ्वीला माहित नाही, ज्याचे शरीर पृथ्वी आहे, जो पृथ्वीला आतून नियंत्रित करतो—तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे. जो पाण्यात राहतो, पण वेगळा आहे, पाण्याला माहित नाही, ज्याचे शरीर पाणी आहे, जो पाण्याला आतून नियंत्रित करतो—तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे. जो अग्नीमध्ये राहतो, पण वेगळा आहे, अग्नीला माहित नाही, ज्याचे शरीर अग्नी आहे, जो अग्नीला आतून नियंत्रित करतो—तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे. जो मध्यआकाशात राहतो, पण वेगळा आहे, ज्याचे शरीर मध्यआकाश आहे, जो त्याला आतून नियंत्रित करतो—तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे. जो वायूमध्ये राहतो, पण वेगळा आहे, ज्याचे शरीर वायू आहे, जो वायूला आतून नियंत्रित करतो—तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे. जो आकाशात राहतो, ज्याचे शरीर आकाश आहे, जो आकाशाला आतून नियंत्रित करतो—तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे. जो सूर्य, चंद्र, तारे, दिशा, वीज, गडगडाट, सर्व लोक, वेद, यज्ञ, सर्व प्राणी—या सर्वांमध्ये राहतो, पण वेगळा आहे, ज्याचे शरीर तेच आहे, जो त्यांना आतून नियंत्रित करतो—तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे. आता आत्म्याविषयी—जो प्राणामध्ये, वाणीमध्ये, डोळ्यात, कानात, मनात, त्वचेत, ज्ञानात, प्रकाशात, अंधारात, बीजामध्ये, आत्म्यात राहतो, ज्याचे शरीर तेच आहे, जो त्यांना आतून नियंत्रित करतो—तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे." अशा प्रकारे, या महान संवादात याज्ञवल्क्याने जग, देह, आत्मा आणि सर्व अस्तित्वाच्या अंतर्यामी, अमर तत्त्वाचे ज्ञान दिले. हे ऐकून सर्व विद्वान शांत झाले, कारण त्यांनी सत्याचा स्पर्श अनुभवला.