एकदा विद्वान ऋषी याज्ञवल्क्य यांना अनेक पंडितांनी विविध प्रश्न विचारले. त्यातील काही प्रश्न आणि याज्ञवल्क्यांनी दिलेली उत्तरं अशी होती: एक पंडित म्हणाला, “अध्वर्यु आज या यज्ञात किती आहुती देतो?” याज्ञवल्क्य उत्तरले, “तीन आहुती – एक जळणारी, एक ओसंडणारी आणि एक स्थिर होणारी.” “त्यातून काय प्राप्त होते?” असं विचारलं असता, त्यांनी सांगितलं, “जळणाऱ्या आहुतीने देवांचा लोक मिळतो, कारण देवांचा लोक तेजस्वी आहे. ओसंडणाऱ्या आहुतीने मनुष्यांचा लोक मिळतो, कारण तो भरभराटीचा आहे. स्थिर होणाऱ्या आहुतीने पितरांचा लोक मिळतो, कारण तो खालच्या ठिकाणी आहे.” पुढे विचारलं, “ब्राह्मण पुरोहित यज्ञाच्या दक्षिण बाजूला किती देवतांनी रक्षण करतो?” यावर याज्ञवल्क्य म्हणाले, “फक्त एका – मनाने. मन अनंत आहे, सर्व देवताही अनंत आहेत. अनंतानेच सत्याचा लोक प्राप्त होतो.” पुढील प्रश्न आला, “उद्गाता या यज्ञात किती स्तोत्रे गातो?” याज्ञवल्क्य म्हणाले, “तीन – पुरोनुवाक्या, याज्या आणि शस्या. या अनुक्रमे प्राण, अपान आणि व्यानाशी संबंधित आहेत. या स्तोत्रांमुळे सर्व श्वासयुक्त गोष्टी मिळतात.” इतक्यात आह्वाला नावाच्या होतृने आपले प्रश्न थांबवले. यानंतर जारत्कारव आर्तभाग यांनी विचारले, “किती ग्रह आणि किती अतिग्रह आहेत?” याज्ञवल्क्य म्हणाले, “आठ ग्रह आणि आठ अतिग्रह.” त्यांनी त्यांची यादी दिली – प्राण हा ग्रह, त्याला अपान हा अतिग्रह धरतो; जीभ ग्रह, तिला रस अतिग्रह धरतो; वाणी ग्रह, तिला नाव अतिग्रह धरतो; डोळा ग्रह, त्याला रूप अतिग्रह धरतो; कान ग्रह, त्याला शब्द अतिग्रह धरतो; मन ग्रह, त्याला इच्छा अतिग्रह धरतो; हात ग्रह, त्यांना क्रिया अतिग्रह धरतो; त्वचा ग्रह, तिला स्पर्श अतिग्रह धरतो. पुढे विचारलं, “मृत्यूसाठी अन्न कोण आहे?” यावर याज्ञवल्क्य म्हणाले, “अग्नी मृत्यू आहे; तो अन्न घेऊन मृत्यूवर विजय मिळवतो.” पुढील प्रश्न, “जेव्हा हा पुरुष मरतो, त्याच्याशी काय सोडत नाही?” याज्ञवल्क्य म्हणाले, “नाव. नाव अनंत आहे, सर्व देवताही अनंत आहेत. अनंतानेच सत्याचा लोक मिळतो.” “मरणोत्तर श्वास निघून जातात का?” यावर याज्ञवल्क्य म्हणाले, “ते नाही, ते इथेच एकत्र होतात. शरीर फुगते आणि मृतावस्थेत पडते.” “मृत झालेल्याच्या वाणी अग्नीमध्ये, प्राण वायूमध्ये, डोळे सूर्याजवळ, मन चंद्राजवळ, दिशा कानात, पृथ्वी शरीरात, आकाश आत्म्यात, वनस्पती केसात, झाडं डोक्याच्या केसात, रक्त व वीर्य पाण्यात, असं गेल्यावर तो पुरुष काय होतो?” असे विचारत आर्तभाग यांनी याज्ञवल्क्याचा हात धरायला सांगितला. त्यांनी एकत्र विचार केला आणि ठरवलं – “जे काही केलं, तेच कर्म; जे काही स्तुती केली, तेही कर्म. चांगल्या कर्माने पुण्य, वाईट कर्माने पाप मिळतं.” आणि आर्तभाग यांनी आपले प्रश्न थांबवले. यानंतर भुज्यु लाह्यायनी यांनी विचारले, “परीक्षित कुठे राहिला?” याज्ञवल्क्य म्हणाले, “तो अश्वमेध करणाऱ्यांच्या गावी गेला.” “ते कुठे जातात?” यावर याज्ञवल्क्य म्हणाले, “विदेहांचे बत्तीस रथ रोज पृथ्वीभोवती फिरतात, ते पृथ्वीच्या आकाराच्या दोन पट आहेत, समुद्रही तितकाच आहे. मध्ये असलेली जागा अत्यंत बारिक आहे. इंद्र, मोठा पक्षी होऊन, त्यांना वायूपर्यंत घेऊन गेला; वायूने त्यांना स्वतःमध्ये ठेवून परीक्षितच्या गावी नेलं. म्हणून वायूचे महत्त्व आहे; जो हे जाणतो, तो मृत्यूवर विजय मिळवतो.” भुज्यु यांनी प्रश्न थांबवले. यानंतर कहोड कौशीतकय यांनी विचारले, “याज्ञवल्क्य, मला ते ब्रह्म स्पष्ट सांग, जे प्रत्यक्ष जाणता येईल, जे सर्वांच्या अंतर्यामी आहे.” याज्ञवल्क्य म्हणाले, “हेच ते अंतरात्मा.” “कुठला?” “जो उपाशी, तहानलेला, दुःखी, मोहग्रस्त, वृद्ध, मृत्यू यापलीकडे आहे. हे आत्मज्ञान मिळाल्यावर ब्राह्मण मुलगा, संपत्ती, लोकांची इच्छा सोडतात, भिक्षेवर राहतात. सर्व इच्छा सोडून, ज्ञान मिळवून, मुलासारखे राहतात; मग ते बालपण आणि ज्ञानही सोडतात; मग वाणी आणि मौनही सोडतात. ब्राह्मण कसा होतो? जसा तो होतो, तसा होतो; जो जाणतो तोच खरा ब्राह्मण.” आणि कहोड यांनी प्रश्न थांबवले. यानंतर उषस्ता चाक्रायण यांनी विचारले, “मला ते ब्रह्म स्पष्ट सांग, जे प्रत्यक्ष जाणता येईल, जे सर्वांच्या अंतर्यामी आहे.” याज्ञवल्क्य म्हणाले, “हेच ते अंतरात्मा.” “कुठला?” “जो प्राणाने श्वास घेतो, अपानाने, व्यानाने, उदानाने, समानाने श्वास घेतो, तोच अंतरात्मा आहे.” उषस्ता म्हणाले, “जसं आपण म्हणतो, ‘ही गाय आहे, हा घोडा आहे’, तसं स्पष्ट सांग.” याज्ञवल्क्य म्हणाले, “तू पाहणाऱ्याच्या पाहणाऱ्याला पाहू शकत नाहीस, ऐकणाऱ्याच्या ऐकणाऱ्याला ऐकू शकत नाहीस, विचार करणाऱ्याच्या विचार करणाऱ्याला विचारू शकत नाहीस, जाणणाऱ्याच्या जाणणाऱ्याला जाणू शकत नाहीस. हेच ते अंतरात्मा आहे. बाकी सर्व दुःखाने ग्रस्त आहे.” उषस्ता यांनी प्रश्न थांबवले. यानंतर गार्गी वाचक्नवी यांनी विचारले, “याज्ञवल्क्य, ज्या मध्ये सर्व जग विणलेलं आहे, त्या पाण्यात काय गुंफलं आहे?” “वायूत, गार्गी.” “वायू कुठे गुंफला आहे?” “आकाशात.” “आकाश कुठे गुंफलं आहे?” “मध्यलोकात.” “मध्यलोक कुठे गुंफले आहेत?” “स्वर्गलोकात.” “स्वर्गलोक कुठे गुंफले आहेत?” “सूर्यलोकात.” “सूर्यलोक कुठे गुंफले आहेत?” “चंद्रलोकात.” “चंद्रलोक कुठे गुंफले आहेत?” “ताऱ्यांच्या लोकात.” “ताऱ्यांचे लोक कुठे गुंफले आहेत?” “देवांच्या लोकात.” “देवांचे लोक कुठे गुंफले आहेत?” “गंधर्वांच्या लोकात.” “गंधर्वांचे लोक कुठे गुंफले आहेत?” “प्रजापतीच्या लोकात.” “प्रजापतीचे लोक कुठे गुंफले आहेत?” “ब्रह्मलोकात.” “ब्रह्मलोक कुठे गुंफले आहेत?” यावर याज्ञवल्क्य म्हणाले, “गार्गी, पुढे विचारू नकोस, नाहीतर तुझं डोकं पडेल. हे देवांच्या मर्यादेच्या पलीकडे आहे.” गार्गी यांनी प्रश्न थांबवले. यानंतर उद्दालक अरुणी म्हणाले, “आम्ही मद्र देशात पतंजल काप्य यांच्या घरी यज्ञशास्त्र शिकत होतो. त्यांची पत्नी गंधर्वाने ग्रासलेली होती. आम्ही विचारलं, ‘तू कोण?’ तो म्हणाला, ‘मी कबंध अथर्वण आहे.’” कबंध अथर्वण यांनी पतंजल काप्य आणि यजमानांना विचारलं, “काप्य, तुला त्या धाग्याचं ज्ञान आहे का, ज्याने हे जग, परलोक आणि सर्व प्राणी गुंफले आहेत?” काप्य म्हणाले, “माझं ज्ञान नाही.” पुन्हा कबंध म्हणाले, “काप्य, तुला त्या अंतर्यामीचं ज्ञान आहे का, जो या जगाला, परलोकाला आणि सर्व प्राण्यांना आतून नियंत्रित करतो?” काप्य म्हणाले, “माझं ज्ञान नाही.” कबंध म्हणाले, “जो हे धागा आणि अंतर्यामी जाणतो, तो ब्रह्मज्ञ, लोकज्ञ, देवज्ञ, वेदज्ञ, यज्ञज्ञ, प्राण्यांचा ज्ञाता आणि आत्मज्ञ आहे.” मग त्यांनी याज्ञवल्क्यांना आव्हान दिलं, “तुला हे माहीत नसेल आणि तू ब्रह्मज्ञ असल्याचा दावा करशील, तर तुझं डोकं पडेल.” याज्ञवल्क्य म्हणाले, “मला हे माहीत आहे.” मग त्यांनी सांगितलं, “वायू हा धागा आहे, वायूनेच हे जग, परलोक आणि सर्व प्राणी एकत्र बांधले आहेत. म्हणून मृत्यूच्या वेळी म्हणतात, ‘त्याचे अवयव शिथिल झाले’, कारण वायू हे सर्व जोडून ठेवतो.” मग याज्ञवल्क्यांनी अंतर्यामीचे वर्णन केलं – “जो पृथ्वीमध्ये आहे, पण पृथ्वीपेक्षा वेगळा आहे, पृथ्वीला माहीत नाही, ज्याचे शरीर पृथ्वी आहे, जो पृथ्वीला आतून नियंत्रित करतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे. जो पाण्यात आहे, पण पाण्यापेक्षा वेगळा आहे, पाण्याला माहीत नाही, ज्याचे शरीर पाणी आहे, जो पाण्याला आतून नियंत्रित करतो, तोच आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे.” असं अग्नी, आकाश, वायू, सूर्य, चंद्र-तारे, दिशा, वीज, गडगडाट, सर्व लोक, वेद, यज्ञ, सर्व प्राणी – प्रत्येकासाठी त्यांनी हेच सांगितलं की, “तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे.” इतकं तत्वज्ञान पाचभौतिक जगाबद्दल सांगितल्यानंतर, याज्ञवल्क्य म्हणाले, “आता आत्म्याबद्दल सांगतो.” अशा प्रकारे, या संवादात याज्ञवल्क्यांनी विविध प्रश्नांना उत्तरं देत ब्रह्म, आत्मा, यज्ञ, कर्म, आणि विश्वाच्या अंतर्यामी तत्त्वाचं गूढ उलगडलं.