गौतम आणि भारद्वाज हे दोन ऋषी आहेत; त्यापैकी एक गौतम आहे, दुसरा भारद्वाज. त्याचप्रमाणे, विश्वामित्र आणि जमदग्नी हे दोन ऋषी; एक विश्वामित्र, दुसरा जमदग्नी. वसिष्ठ आणि कश्यप हे देखील दोन ऋषी; एक वसिष्ठ, दुसरा कश्यप. वाणी म्हणजे अत्रि; वाणीच्या माध्यमातूनच अन्नाचे भक्षण होते. अत्रि याचा अर्थ हाच आहे. जो हे जाणतो, तो सर्वांचा भक्षक होतो आणि सर्व काही त्याचे अन्न होते. ब्रह्माची दोन रूपे आहेत—एक साकार आणि एक निराकार; एक नश्वर आणि एक अमर; एक स्थिर आणि एक चल; एक प्रकट आणि एक अप्रकट. जे साकार आहे, ते वायू आणि आकाश याखेरीज सर्व काही आहे; तेच नश्वर, स्थिर आणि प्रकट आहे. या साकार, नश्वर, स्थिर आणि प्रकट वस्तूचे सार म्हणजे जे तेज प्रकट होते, तेच त्याचे सार आहे. आता निराकार म्हणजे वायू आणि आकाश—हेच अमर आहे; हेच त्याचे खरे सार आहे. या निराकार, अमर आणि त्या साराचे सार म्हणजे या सूर्यगोलाच्या आत असलेला पुरुष; हेच त्याचे खरे सार आहे. हेच देवत्वाचे स्पष्टीकरण आहे. आता आत्म्याबद्दल सांगायचे झाल्यास—आत्म्याचेही असेच निराकार स्वरूप आहे, जे श्वासाच्या पलीकडे आहे, आणि आत्म्यातील आकाश—हेच नश्वर, हेच स्थिर, हेच अस्तित्व आहे. या साकार, नश्वर, स्थिर आणि अस्तित्वाच्या साराचे सार म्हणजे डोळा; कारण अस्तित्व हेच त्याचे सार आहे. पुढे, निराकार म्हणजे श्वास आणि आत्म्यातील आकाश—हेच अमर आणि हेच त्याचे सार आहे. या निराकार, अमर आणि साराचे सार म्हणजे उजव्या डोळ्यातील पुरुष; हेच खरे त्याचे सार आहे. त्या पुरुषाचे रूप राजेशाही वस्त्रासारखे, शुभ्र लोकराच्या वस्त्रासारखे, काजव्यासारखे, अग्नीच्या ज्वाळेसारखे, कमळासारखे आणि विद्युल्लतेच्या चमकासारखे आहे. जशी विद्युल्लता चमकते, तशीच त्याची कांती आहे—जो हे जाणतो. येथे उपदेश आहे—"हे नाही, ते नाही" (नेति, नेति). या "नेति, नेति" पेक्षा उच्च काही नाही. त्याचे नाव आहे—"सत्याचे सत्य". प्राण हे सत्य आहे; या सर्वांमध्ये हेच सत्य आहे. एकदा याज्ञवल्क्य मैत्रेयीला म्हणाले, "माझा या घरातून प्रस्थानाचा काळ आला आहे. ये, मी तुला आणि कात्यायनीला अंतिम व्यवस्था सांगतो." मैत्रेयीने विचारले, "भगवन्, जर संपूर्ण पृथ्वी संपत्तीने भरलेली असली, तरी मी अमर कशी होईन? याज्ञवल्क्य म्हणाले, 'ज्यांच्याकडे संपत्ती असते, त्यांचेच जीवन तुला मिळेल; परंतु संपत्तीने अमरत्व मिळत नाही.'" मैत्रेयी म्हणाली, "जेव्हा त्या गोष्टीने मला अमरत्व मिळणार नाही, तर मला त्याचा काय उपयोग? जे काही भगवंत जाणतात, तेच मला सांगावे." याज्ञवल्क्य म्हणाले, "तू प्रिय आहेस, म्हणून प्रिय वचन बोललीस. ये, बस; मी तुला समजावून सांगतो. मी सांगतो तेव्हा तू मनन कर." याज्ञवल्क्य म्हणाले, "हेच त्या सर्वाचे संबंध—ही उपनिषद आहे." जो ब्रह्माला आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याला ब्रह्म हरवते; जो शक्तीला आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याला शक्ती हरवते; जो लोकांना वेगळे समजतो, त्याला लोक हरवतात; जो देवांना वेगळे समजतो, त्याला देव हरवतात; जो सर्व प्राण्यांना वेगळे समजतो, त्याला ते सर्व हरवतात. हेच ब्रह्म, हेच शक्ती, हेच लोक, हेच देव, हेच सर्व प्राणी—हे सर्व आत्माच आहे. जसे वाद्य वाजवले तर त्याचा ध्वनी वाद्याशिवाय पकडता येत नाही, पण वाद्य किंवा त्याच्या वाजवण्याला पकडले, तर त्याचा ध्वनी समजतो; तसेच वीणा किंवा शंख फुकला, तर त्याचा ध्वनी त्याच्या मूळाशिवाय मिळत नाही. अग्नी ओल्या लाकडांत पेटवला, तर वेगवेगळ्या धुरांचे प्रकार निघतात; तसेच या महान अस्तित्वापासून ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद, इतिहास, पुराण, विद्या, उपनिषदे, श्लोक, सूत्रे, व्याख्या, भाष्य—हे सर्व त्याचे श्वास आहेत. जसे सर्व नद्यांचे अंतिम ठिकाण समुद्र आहे, तसेच सर्व स्पर्शांचे अंतिम ठिकाण त्वचा, सर्व वासांचे ठिकाण नाक, सर्व स्वादांचे ठिकाण जिभ, सर्व रूपांचे ठिकाण डोळा, सर्व ध्वनींचे ठिकाण कान, सर्व संकल्पांचे ठिकाण मन, सर्व वेदांचे ठिकाण वाणी, सर्व कर्मांचे ठिकाण हात, सर्व गतीचे ठिकाण पाय, सर्व सुखांचे ठिकाण जननेन्द्रिय, सर्व विसर्जनाचे ठिकाण गुदद्वार, आणि सर्व ज्ञानांचे ठिकाण हृदय आहे. जसे मिठाचा गोळा पाण्यात टाकला की तो पूर्णपणे विरघळतो आणि कुठेही चाखले तरी चव मिठाचीच लागते, तसेच हे महान, अनंत, पूर्ण ज्ञानरूप अस्तित्व पंचमहाभूतांतून निर्माण होते आणि पुन्हा त्यातच विलीन होते. मृत्यूनंतर वेगळे ज्ञान उरत नाही, असे मी सांगतो, असे याज्ञवल्क्य म्हणाले. मैत्रेयी म्हणाली, "भगवन्, तुम्ही म्हणता की मृत्यूनंतर वेगळे ज्ञान राहत नाही, त्यामुळे मी पूर्णपणे संभ्रमित झाले आहे." याज्ञवल्क्य म्हणाले, "नाही, प्रिये, मी संभ्रम सांगत नाही; हेच समजण्यासाठी पुरेसे आहे." कारण जिथे द्वैत असते, तिथे एकजण दुसऱ्याला पाहतो, दुसऱ्याचा वास घेतो, ऐकतो, बोलतो, विचार करतो, ओळखतो. पण जिथे सर्व काही एकाच आत्म्याचे झाले, तिथे कोण कशाला आणि कसा पाहणार? कोणाचा वास घेणार? कोणाला ऐकणार? कोणाशी बोलणार? कोणाचा विचार करणार? कोणाला ओळखणार? जो जाणणारा आहे, त्याला कशाने ओळखणार? ही पृथ्वी सर्व प्राण्यांसाठी मध आहे आणि सर्व प्राणी या पृथ्वीचे मध आहेत. या पृथ्वीतील तेजस्वी, अमर पुरुष आणि देहातील तेजस्वी, अमर पुरुष—तोच हा आत्मा, तोच अमर, तोच ब्रह्म, तेच सर्व आहे. ही पाणी सर्व प्राण्यांसाठी मध आहेत आणि सर्व प्राणी या पाण्यांसाठी मध आहेत. या पाण्यातील तेजस्वी, अमर पुरुष आणि बीजातील तेजस्वी, अमर पुरुष—तोच हा आत्मा, तोच अमर, तोच ब्रह्म, तेच सर्व आहे. हा अग्नी सर्व प्राण्यांसाठी मध आहे आणि सर्व प्राणी या अग्नीसाठी मध आहेत. या अग्नितील तेजस्वी, अमर पुरुष आणि वाणीतिल तेजस्वी, अमर पुरुष—तोच हा आत्मा, तोच अमर, तोच ब्रह्म, तेच सर्व आहे. हे आकाश सर्व प्राण्यांसाठी मध आहे आणि सर्व प्राणी या आकाशासाठी मध आहेत. या आकाशातील तेजस्वी, अमर पुरुष आणि हृदयातील आकाशातील तेजस्वी, अमर पुरुष—तोच हा आत्मा, तोच अमर, तोच ब्रह्म, तेच सर्व आहे. हा वायू सर्व प्राण्यांसाठी मध आहे आणि सर्व प्राणी या वायूसाठी मध आहेत. या वायूमधील तेजस्वी, अमर पुरुष आणि श्वासातील तेजस्वी, अमर पुरुष—तोच हा आत्मा, तोच अमर, तोच ब्रह्म, तेच सर्व आहे. हा सूर्य सर्व प्राण्यांसाठी मध आहे आणि सर्व प्राणी या सूर्याचे मध आहेत. या सूर्यातील तेजस्वी, अमर पुरुष आणि डोळ्यातील तेजस्वी, अमर पुरुष—तोच हा आत्मा, तोच अमर, तोच ब्रह्म, तेच सर्व आहे. हा चंद्र सर्व प्राण्यांसाठी मध आहे आणि सर्व प्राणी या चंद्राचे मध आहेत. या चंद्रातील तेजस्वी, अमर पुरुष आणि मनातील तेजस्वी, अमर पुरुष—तोच हा आत्मा, तोच अमर, तोच ब्रह्म, तेच सर्व आहे. हे दिशा सर्व प्राण्यांसाठी मध आहेत आणि सर्व प्राणी या दिशांसाठी मध आहेत. या दिशांतील तेजस्वी, अमर पुरुष आणि कानातील तेजस्वी, अमर पुरुष—तोच हा आत्मा, तोच अमर, तोच ब्रह्म, तेच सर्व आहे. ही वीज (विद्युल्लता) सर्व प्राण्यांसाठी मध आहे आणि सर्व प्राणी या वीजेचे मध आहेत. या वीजेतील तेजस्वी, अमर पुरुष आणि सूक्ष्म देहातील तेजस्वी, अमर पुरुष—तोच हा आत्मा, तोच अमर, तोच ब्रह्म, तेच सर्व आहे. हा गडगडाट सर्व प्राण्यांसाठी मध आहे आणि सर्व प्राणी या गडगडाटाचे मध आहेत. या गडगडाटातील तेजस्वी, अमर पुरुष आणि ध्वनीतील तेजस्वी, अमर पुरुष—तोच हा आत्मा, तोच अमर, तोच ब्रह्म, तेच सर्व आहे. हे धर्म सर्व प्राण्यांसाठी मध आहे आणि सर्व प्राणी या धर्माचे मध आहेत. या धर्मातील तेजस्वी, अमर पुरुष आणि अंतःकरणातील धर्मातील तेजस्वी, अमर पुरुष—तोच हा आत्मा, तोच अमर, तोच ब्रह्म, तेच सर्व आहे. हे सत्य सर्व प्राण्यांसाठी मध आहे आणि सर्व प्राणी या सत्याचे मध आहेत. या सत्यातील तेजस्वी, अमर पुरुष आणि अंतःकरणातील सत्यातील तेजस्वी, अमर पुरुष—तोच हा आत्मा, तोच अमर, तोच ब्रह्म, तेच सर्व आहे. अशा प्रकारे, हे सर्व विश्व, सर्व प्राणी, सर्व तत्वे, सर्व देवता, सर्व ज्ञान—सर्व काही या एकमेव आत्म्यात एकरूप आहे. हेच खरे, हेच अमर, हेच ब्रह्म, आणि हेच सर्व आहे.