बृहदारण्यकोपनिषद्

एक काळ होता, जेव्हा सृष्टीत काहीच नव्हते. त्या काळात मृत्यू आणि भूक यांचे साम्राज्य होते, कारण भूक म्हणजेच मृत्यू. एका दिवशी, एका अदृश्य शक्तीने मनात विचार केला, "माझा एक आत्मा असावा." त्याने उपासना सुरू केली आणि त्याच्या उपासनेतून जलाचा जन्म झाला. त्याने जलाला पाहून आनंद व्यक्त केला, कारण उपासना ही आनंदाची मूळ आहे. जल म्हणजे उपासना. जलाच्या फेसातून पृथ्वी निर्माण झाली, आणि त्या पृथ्वीवर तो थकला. त्याच्या थकव्याने आणि उष्णतेने, तेज आणि तत्त्व उत्पन्न झाले—आग. त्याने स्वतःला तीन भागांत विभागले: सूर्य, वारा आणि त्याचा श्वास. या श्वासाचे पूर्व दिशेस मुख्य, पश्चिम दिशेस शेपूट, दक्षिण आणि उत्तर दिशेस बाजू, आकाश पाठीवर, मध्य प्रदेश पोटावर आणि पृथ्वी छातीवर होती. त्याने जलांत स्थिरता प्राप्त केली; जिथे तो गेला, तिथे तो स्थिर राहिला. त्याला इच्छा झाली, "माझा दुसरा आत्मा जन्माला यावा." मन आणि वचनाने, तो एक युग्म बनला; भूक आणि मृत्यू. जे काही वीर्य होते, ते वर्षात परिवर्तित झाले. त्याने एक वर्ष ते सहन केले आणि नंतर त्याला जन्म दिला. जसा तो जन्माला आला, तसा त्याने त्याला गळ्यात घेतले; तो बोलला, आणि तो वचन बनला. त्यानंतर, त्या शक्तीने विचार केला, "जर मी त्याच्याशी एकत्रित झाले, तर मी कमी होईन; मग मी स्वतःला अन्न बनवू." त्या वचनाने, त्याने सर्व काही निर्माण केले—ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, मीटर, यज्ञ, प्राणी आणि जीव. जे काही त्याने निर्माण केले, ते त्याने अन्न म्हणून स्वीकारले. सर्व काही अन्न आहे; ही आदितीची निसर्ग आहे. त्याला इच्छा झाली, "महान यज्ञाने, मला महान बनव." तो थकला आणि तपश्चर्या केली. त्याच्या थकव्याने आणि उष्णतेने, महिमा आणि शक्ती उत्पन्न झाली. श्वास म्हणजे महिमा आणि शक्ती. जेव्हा श्वास निघून गेला, तेव्हा शरीर फुगले; शरीरातच मन होते. त्याला यज्ञाच्या घोड्याची इच्छा झाली; "हा घोडा माझा असावा; त्याद्वारे मी स्वतःमध्ये स्थिर राहू." आणि मग घोडा जन्माला आला. तो घोडा यज्ञाचा घोडा बनला. यज्ञाच्या घोड्याची खरी निसर्ग अशी आहे, जो त्याला जाणतो, तो यज्ञाच्या घोड्याला जाणतो. त्याने यज्ञाच्या प्रक्रियेत प्रवेश केला. वर्षाच्या पलीकडे, त्याने स्वतःहून यज्ञात प्राण्यांची अर्पण केली. त्यामुळे, समर्पित अर्पण सर्व देवते आणि प्रजापती यांच्याशी संबंधित मानले जाते. हे यज्ञाचे घोडे आहे, यज्ञांचा स्वामी; याचे आत्मा वर्ष आहे, याचे अग्नि सूर्य आहे. पार्श्वभूमीवर, देवता आणि राक्षस यांचे दोन प्रकारचे संतती होती. देवता कमी होते, तर राक्षस अधिक होते. त्यांनी या जगात स्पर्धा केली. देवतांनी ठरवले, "आपण यज्ञाच्या मंत्राच्या उच्चारणाद्वारे राक्षसांवर मात करूया." त्यांनी वचनाला सांगितले, "तू उच्चार." वचनाने सहमती दर्शवली. वचनाने त्यांच्या साठी उच्चारले. जे काही आनंद वचनात आहे, ते देवते साठी उच्चारले; जे काही शुभ आहे, ते तिने स्वतः साठी बोलले. राक्षसांना समजले, "या उच्चारकामुळे ते आपल्यावर मात करणार आहेत." त्यांनी तिला वाईटाने हल्ला केला. त्यानंतर, त्यांनी श्वासाला सांगितले, "तू उच्चार." श्वासाने सहमती दर्शवली. श्वासाने देवते साठी उच्चारले. राक्षसांनी समजले, "या उच्चारकामुळे ते आपल्यावर मात करणार आहेत." त्यांनी श्वासावर हल्ला केला. त्यानंतर, त्यांनी डोळ्याला सांगितले, "तू उच्चार." डोळ्याने सहमती दर्शवली. डोळ्याने देवते साठी उच्चारले. राक्षसांनी डोळ्यावर हल्ला केला. त्यानंतर, त्यांनी कानाला सांगितले, "तू उच्चार." कानाने सहमती दर्शवली. कानाने देवते साठी उच्चारले. राक्षसांनी कानावर हल्ला केला. त्यानंतर, त्यांनी मनाला सांगितले, "तू उच्चार." मनाने सहमती दर्शवली. मनाने देवते साठी उच्चारले. राक्षसांना समजले, "या उच्चारकामुळे ते आपल्यावर मात करणार आहेत." अशा प्रकारे, देवता वाईटांनी त्रस्त झाले; राक्षसांनी त्यांच्यावर हल्ला केला. मग, यज्ञाच्या आसनावर, त्यांनी श्वासाला सांगितले, "तू उच्चार." श्वासाने सहमती दर्शवली. राक्षसांनी श्वासावर हल्ला केला, पण त्यांचा हल्ला एक दगड किंवा मातीच्या गोळ्यासारखा तुकडे तुकडे झाला. त्यामुळे, देवता विजय झाले, राक्षस पराभूत झाले. त्यांनी विचारले, "तो कुठे गेला, जो असे बांधलेला होता?" त्यांनी म्हटले, "तो तोंडात आहे; तो अंगांची तत्त्व आहे." ही देवी 'दूर' म्हणून ओळखली जाते, कारण मृत्यू तिच्यापासून दूर आहे. जो याला जाणतो, त्याच्यापासून मृत्यू दूर आहे. ही देवी, या देवता वाईट आणि मृत्यूला दूर करून, त्यांना त्या ठिकाणी नेऊन ठेवते जिथे या दिशांचे अंत आहेत; तिथे तिने त्यांचे वाईट ठेवले. त्यामुळे, कोणालाही मानवाच्या खाली, किंवा अंताकडे जाऊ नये, किंवा वाईट आणि मृत्यूचा पाठलाग करू नये. ही देवी, या देवता वाईट आणि मृत्यूला दूर करून, त्यांना मृत्यूच्या पलीकडे नेते. ती सर्वप्रथम वचनाला मृत्यूच्या पलीकडे नेते. जेव्हा तिने वचनाला मृत्यूपासून मुक्त केले, तेव्हा ते आग बनले; ही आग, मृत्यूच्या पलीकडे गेल्यावर, आता उजळते. त्यानंतर, तिने श्वासाला मृत्यूच्या पलीकडे नेले. जेव्हा तिने श्वासाला मृत्यूपासून मुक्त केले, तेव्हा ते वारा बनले; हा वारा, मृत्यूच्या पलीकडे गेल्यावर, आता वाहतो. त्यानंतर, तिने डोळ्याला मृत्यूच्या पलीकडे नेले. जेव्हा तिने डोळ्याला मृत्यूपासून मुक्त केले, तेव्हा ते सूर्य बनले; हा सूर्य, मृत्यूच्या पलीकडे गेल्यावर, आता उजळतो. त्यानंतर, तिने कानाला मृत्यूच्या पलीकडे नेले. जेव्हा तिने कानाला मृत्यूपासून मुक्त केले, तेव्हा ते दिशांचे बनले; या दिशांचे, मृत्यूच्या पलीकडे गेल्यावर, आता अस्तित्वात आहेत. त्यानंतर, तिने मनाला मृत्यूच्या पलीकडे नेले. जेव्हा तिने मनाला मृत्यूपासून मुक्त केले, तेव्हा ते चंद्र बनले; हा चंद्र, मृत्यूच्या पलीकडे गेल्यावर, आता उजळतो. अशा प्रकारे, ही देवी कोणाला मृत्यूच्या पलीकडे नेते, जो याला जाणतो. त्यानंतर, आत्म्यासाठी अन्न आणले गेले. जे काही अन्न खाल्ले जाते, ते फक्त याच्याद्वारे खाल्ले जाते; इथे ते स्थिर आहे. त्यांनी म्हटले, "हे सर्व अन्न आहे; तुम्ही आत्म्यात पोहोचले आहे. आता आपल्यात अन्न वितरित करा." त्यांनी त्यात प्रवेश केला. "तसेच होईल," त्याने म्हटले. त्यांनी त्यात पूर्णपणे प्रवेश केला. त्यामुळे, तो ज्याद्वारे अन्न खाल्ला जातो, त्याद्वारे ते संतुष्ट होतात. जो कोण याला जाणतो, त्याला आपल्या पत्नींसाठी संतती हवी असल्यास, तो त्यांच्या साठी अपर्याप्त नाही. परंतु जो याला जाणत नाही, आणि आपल्या पत्नींसाठी संतती हवी असल्यास, तो नक्कीच अपर्याप्त आहे. तो अंगांची तत्त्व आहे, अंगांचा रस आहे. खरे म्हणजे, श्वास म्हणजे अंगांचा रस. कारण, खरे म्हणजे, श्वास म्हणजे अंगांचा रस; त्यामुळे, ज्या अंगातून श्वास निघून जातो, ते खरेच कोरडे होते, कारण श्वास म्हणजे अंगांचा रस. तो खरेच बृहस्पती आहे; वचन खरेच बृहती आहे, आणि तो तिचा स्वामी आहे; त्यामुळे, त्याला बृहस्पती असे म्हटले जाते. तो खरेच ब्रह्मणस्पती आहे; वचन खरेच ब्रह्मण आहे, आणि तो तिचा स्वामी आहे; त्यामुळे, त्याला ब्रह्मणस्पती असे म्हटले जाते. तो खरेच सामन आहे; वचन खरेच सामन आहे, आणि तो त्याचा गायक आहे. हे सामनाचे तत्त्व आहे. जो कोण घोड्याशी, मच्छराशी, हत्तीशी, या तीन जगांशी, या सर्वांशी समकक्ष आहे—त्यामुळे, तो सामनासोबत एकता आणि जगात प्रवेश प्राप्त करतो, जो या सामनाला जाणतो. तो खरेच उद्गीथा आहे. श्वास खरेच उद्गीथा आहे, कारण श्वासामुळे सर्व काही स्थिर आहे. वचन म्हणजे गाणे आणि गायक; त्यामुळे, त्याला उद्गीथा असे म्हटले जाते. एकदा, खाण्याच्या वेळी, राजा ब्रह्मदत्त चिकीटाणांचा म्हणाला: "हा राजा आहे जो आपल्या डोक्याला फाटलेला आहे; कारण जेव्हा त्याची तत्त्व दुसऱ्या मार्गाने निघाली, तेव्हा ती वचनाने आणि खरेतर श्वासाने निघाली." जो कोण या सामनाचे खरे स्वामित्व जाणतो, तो खरे स्वामित्व प्राप्त करतो; त्याच्यासाठी, खरे स्वामित्व म्हणजे स्वर. त्यामुळे, जो याजकाची कार्ये पार करण्याची इच्छा करतो, त्याला वचनात स्वराची इच्छा असावी; स्वराने संपन्न वचनाने, त्याने याजकाचे कार्य पार करावे. अशा प्रकारे, जे यज्ञामध्ये स्वामित्व पाहू इच्छितात, ते स्वर असलेल्या व्यक्तीची शोध घेतात; खरेच, तो स्वामित्व प्राप्त करतो, जो या सामनाचे खरे स्वामित्व जाणतो. जो कोण या सामनाच्या सोन्याला जाणतो, तो खरेच सोनं प्राप्त करतो; त्याच्यासाठी, खरेच सोनं म्हणजे स्वर. खरेच, तो सोनं प्राप्त करतो, जो या सामनाच्या सोन्याला जाणतो. जो कोण या सामनाच्या आधाराला जाणतो, तो खरेच स्थिर राहतो; त्याच्यासाठी, खरेच आधार म्हणजे वचन. खरेतर, हा प्राण वचनात स्थिर आहे आणि गाण्यात आहे; काही लोक म्हणतात की हे अन्न आहे. आता, पवमानाच्या चढाईसाठी: प्रास्तोत्र एकटा सामन गातो. जेव्हा तो गातो, तेव्हा त्याने हे उच्चारावे: "असत्यापासून मला सत्याकडे ने; अंधारातून प्रकाशाकडे ने; मृत्यूतून अमरत्वाकडे ने." अशा प्रकारे, या सर्व कथा एकत्र येऊन सृष्टीच्या गूढतेला उजागर करतात, जिथे जीवन, मृत्यू आणि यज्ञ यांचे अद्भुत नाते आहे.