പുരുഷോ വാഅക്ഷിതിഃ, സഹീദമന്നം പുനഃ-പുനര്ജനയതേ॥ യോവൈതാമക്ഷിതിം വേദേതി, പുരുഷോ വാഅക്ഷിതിഃ॥ സഹീദമന്നം ധിയാ-ധിയാ ജനയതേ കര്മഭിഃ യദ്ധൈതന്നകുര്യാത് ക്ഷീയേത ഹ॥ സോഽന്നമത്തി പ്രതീകേനേതി, മുഖം പ്രതീകം, മുഖേനേത്യ് ഏതത്॥ സദേവാനപിഗച്ഛതി, സഊര്ജമുപജീവതീതി പ്രശഁസാ
മനുഷ്യൻ തന്നെയാണ് അക്ഷയത്വം, കാരണം അവൻ ഈ അന്നം വീണ്ടും വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ അക്ഷയത്വം അറിയുന്നവൻ അക്ഷയനാണ്. അവൻ ബുദ്ധിയാലും പ്രവൃത്തികളാലും ഈ അന്നം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അങ്ങനെ ചെയ്യാത്തപക്ഷം അത് കുറയും. അവൻ അന്നം അതിന്റെ ചിഹ്നത്തോടെ കഴിക്കുന്നു: വായാണ് ചിഹ്നം, വായിലൂടെ കഴിക്കുന്നു. അവൻ ദേവന്മാരിലേക്ക് എത്തുന്നു, ശക്തിയാൽ ജീവിക്കുന്നു—എന്നാണ് സ്തുതികൾ പറയുന്നത്.
ത്രീണ്യ് ആത്മനേഽകുരുതേതിഃ മനോ വാചം പ്രാണം; താന്യ് ആത്മനേഽകുരുതാന്യത്രമനാ അഭൂവം, നാദര്ശമ്; അന്യത്രമനാ അഭൂവം, നാശ്രൌഷമിതിഃ മനസാ ഹ്യ് ഏവപശ്യതി, മനസാ ശൃണോതി
അവൻ മൂന്നു തനിക്കായി സൂക്ഷിച്ചു: മനസ്സ്, വാക്ക്, ശ്വാസം. അവയെല്ലാം തനിക്കായി സൂക്ഷിച്ചു. എന്റെ മനസ്സ് മറ്റിടത്തായിരുന്നപ്പോൾ ഞാൻ കാണുന്നില്ല; മനസ്സ് മറ്റിടത്തായിരുന്നപ്പോൾ ഞാൻ കേൾക്കുന്നില്ല. കാരണം മനസ്സുകൊണ്ടാണ് കാണുന്നതും കേൾക്കുന്നതും.
കാമഃ സങ്കല്പോവിചികിത്സാശ്രദ്ധാശ്രദ്ധാ ധൃതിരധൃതിര്ഹ്രീര്ധീര്ഭീരിത്യ് ഏതത്സര്വം മന ഏവ॥ തസ്മാദപി പൃഷ്ഠത ഉപസ്പൃഷ്ടോ മനസാ വിജാനാതി
ആഗ്രഹം, തീരുമാനമെടുക്കൽ, സംശയം, വിശ്വാസം, അവിശ്വാസം, സ്ഥിരത, അസ്ഥിരത, ലജ്ജ, ബുദ്ധി, ഭയം—ഇവയെല്ലാം മനസ്സിലാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് പിന്നിൽ സ്പർശിച്ചാലും മനസ്സിലൂടെ അറിയാൻ കഴിയുന്നത്.
യഃ കശ്ച ശബ്ദോ, വാഗേവസൈഷാഹ്യന്തം ആയത്തൈഷാഹിന॥ പ്രാണോഽപാനോവ്യാനഉദാനഃ സമാനോഽനഇത്യ് ഏതത്സര്വം പ്രാണഏവൈതന്മയോ വാഅയമാത്മാഃ വാങ്മയോ, മനോമയഃ, പ്രാണമയഃ
ഏതൊക്കെയോ ശബ്ദം ഉണ്ടോ അതെല്ലാം വാക്കിൽ ആശ്രിതമാണ്, വാക്ക് അതിൽ ആശ്രിതമാണ്. ശ്വാസം ഉൾശ്വാസം, പുറശ്വാസം, വ്യാപകശ്വാസം, ഉയർന്നശ്വാസം, സമശ്വാസം എന്നിങ്ങനെ വിവിധ രൂപങ്ങളിലുണ്ട്; ഇതെല്ലാം ശ്വാസത്തിൽ നിന്നാണ്. ഈ ആത്മാവ് വാക്കിൽ നിന്നുള്ളതും, മനസ്സിൽ നിന്നുള്ളതും, ശ്വാസത്തിൽ നിന്നുള്ളതുമാണ്.
ത്രയോ ലോകാഏതഏവഃ വാഗേവായം ലോകോ, മനോഽന്തരിക്ഷലോകഃ, പ്രാണോഽസൌലോകഃ
മൂന്ന് ലോകങ്ങളുണ്ട്: ഈ ലോകം വാക്കാണ്, അന്തരീക്ഷലോകം മനസ്സാണ്, സ്വർഗ്ഗലോകം ശ്വാസമാണ്.
ത്രയോ വേദാ ഏതഏവഃ വാഗേവര്ഗ്വേദോ, മനോ യജുര്വേദഃ, പ്രാണഃ സാമവേദഃ
മൂന്ന് വേദങ്ങളുണ്ട്: വാക്കാണ് ഋഗ്വേദം, മനസ്സാണ് യജുര്വേദം, ശ്വാസമാണ് സാമവേദം.
ദേവാപിതരോ മനുഷ്യാഏതഏവഃ വാഗേവദേവാ, മനഃ പിതരഃ, പ്രാണോമാനുഷ്യാഃ
ദേവന്മാർ, പിതാക്കന്മാർ, മനുഷ്യർ—വാക്കാണ് ദേവന്മാർ, മനസ്സാണ് പിതാക്കന്മാർ, ശ്വാസമാണ് മനുഷ്യർ.
പിതാമാതാപ്രജൈതഏവഃ മന ഏവപിതാ, വാങ് മാതാ, പ്രാണഃ പ്രജാ
പിതാവ്, മാതാവ്, സന്താനം—മനസ്സാണ് പിതാവ്, വാക്കാണ് മാതാവ്, ശ്വാസമാണ് സന്താനം.
വിജ്ഞാതം വിജിജ്ഞാസ്യമവിജ്ഞാതമേതഏവഃ യത്കിങ്ച വിജ്ഞാതം വാചസ് തദ്രൂപമ് വാഗ്ഘിവിജ്ഞാതാ, വാഗേനം തദ്ഭൂത്വാവതി
എന്ത് അറിയപ്പെടുന്നതോ, അറിയേണ്ടതോ, അറിയപ്പെടാത്തതോ—ഇവയെല്ലാം വാക്കിലാണ്. അറിയപ്പെടുന്നത് വാക്കിന്റെ രൂപമാണ്; വാക്കാണ് അറിയുന്നവൻ, വാക്കായി അതായി മാറി അതിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നു.
യത്കിങ്ച വിജിജ്ഞാസ്യം മനസസ് തദ്രൂപമ് മനോ ഹിവിജിജ്ഞാസ്യം, മന ഏനം തദ്ഭൂത്വാവതി
എന്ത് അറിയേണ്ടതാണോ അതെല്ലാം മനസ്സിന്റെ രൂപമാണ്; മനസ്സാണ് അറിയേണ്ടത്, മനസ്സായി അതായി മാറി അതിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നു.
യത്കിങ്ചാവിജ്ഞാതം പ്രാണസ്യ തദ്രൂപമ് പ്രാണോഹ്യവിജ്ഞാതഃ, പ്രാണഏനം തദ്ഭൂത്വാവതി
എന്തെങ്കിലും അറിയപ്പെടാത്തതെല്ലാം പ്രാണന്റെ സ്വഭാവമാണ്, കാരണം പ്രാണൻ തന്നെയാണ് അറിയപ്പെടാത്തത്. ആ അറിയപ്പെടാത്തതായിത്തന്നെ പ്രാണൻ അവനെ രക്ഷിക്കുന്നു.
തസ്യൈ വാചഃ പൃഥിവീശരീരം, ജ്യോതീ രൂപമയമഗ്നിഃ॥ തദ്യാവത്യ് ഏവവാക് താവതീ പൃഥിവീ, താവാനയമഗ്നിഃ
വാക്കിന് ഭൂമി ശരീരമാണ്, അതിന്റെ പ്രകാശസ്വരൂപം അഗ്നിയാണ്. എത്രമാത്രം വാക്ക് ഉണ്ട്, അത്രയേ ഭൂമിയും, അത്രയേ ഈ അഗ്നിയും.
അഥൈതസ്യ മനസോ ദ്യൌഃ ശരീരം, ജ്യോതീ രൂപമസാവാദിത്യഃ॥ തദ്യാവദേവമനസ് താവതീ ദ്യൌഃ താവാനസാവാദിത്യഃ॥ തൌമിഥുനഁ സമൈതാം॥ തതഃ പ്രാണോഽജായത॥ സഇന്ദ്രഃ, സഏഷോഽസപത്നോ॥ ദ്വിതീയോ വൈസപത്നോ॥ നാസ്യ സപത്നോ ഭവതി, യഏവം വേദ
മനസ്സിന് ആകാശം ശരീരമാണ്, അതിന്റെ പ്രകാശസ്വരൂപം ആ സൂര്യനാണ്. എത്രമാത്രം മനസ്സുണ്ട്, അത്രയേ ആകാശവും, അത്രയേ ആ സൂര്യനും. ഇവ രണ്ടും കൂട്ടായ്മയായി ചേർന്നു; അവയിൽ നിന്നാണ് പ്രാണൻ ജനിച്ചത്. അവൻ ഇന്ദ്രനാണ്, അവന് എതിരാളികളില്ല; രണ്ടാമൻ എതിരാളിയുള്ളവനാണ്. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവന് എതിരാളികളൊന്നുമില്ല.
അഥൈതസ്യ പ്രാണസ്യാപഃ ശരീരം, ജ്യോതീ രൂപമസൌചന്ദ്രഃ॥ തദ്യാവാനേവപ്രാണഃ താവത്യ ആപഃ താവാനസൌചന്ദ്രഃ
പ്രാണന് ജലം ശരീരമാണ്, അതിന്റെ പ്രകാശസ്വരൂപം ആ ചന്ദ്രനാണ്. എത്രമാത്രം ഈ പ്രാണൻ ഉണ്ട്, അത്രയേ ജലവും, അത്രയേ ആ ചന്ദ്രനും.
തഏതേസര്വ ഏവസമാഃ, സര്വേഽനന്താഃ॥ സയോഹൈതാനന്തവത ഉപാസ്തേ, അന്തവന്തഁ സലോകം ജയതി അഥ യോഹൈതാനനന്താനുപാസ്തേ, അനന്തഁ സലോകം ജയതി
ഇവയെല്ലാം സമമാണ്, എല്ലാം അനന്തമാണ്. ഇവയെ പരിച്ഛിന്നമായി ആരാധിക്കുന്നവൻ പരിച്ഛിന്നമായ ലോകം നേടുന്നു; ഇവയെ അനന്തമായി ആരാധിക്കുന്നവൻ അനന്തമായ ലോകം നേടുന്നു.
അഥ ത്രയോ വാവലോകാഃ മനുഷ്യലോകഃ, പിതൃലോകോ, ദേവലോകഇതി॥ സോഽയം മനുഷ്യലോകഃ പുത്രേണൈവജയ്യോ, നാന്യേന കര്മണാ; കര്മണാ പിതൃലോകോ; വിദ്യയാ ദേവലോകോ॥ ദേവലോകോവൈലോകാനാഁ ശ്രേഷ്ഠസ്; തസ്മാദ്വിദ്യാം പ്രശഁസന്തി
മൂന്നു ലോകങ്ങളുണ്ട്: മനുഷ്യലോകം, പിതൃലോകം, ദേവലോകം. മനുഷ്യലോകം മകനാൽ നേടേണ്ടതാണ്, മറ്റേതു പ്രവർത്തിയാലും അല്ല; പിതൃലോകം പ്രവർത്തിയാൽ; ദേവലോകം ജ്ഞാനത്താൽ. ഈ ലോകങ്ങളിൽ ദേവലോകം ഏറ്റവും ഉന്നതമാണ്; അതുകൊണ്ടാണ് ജ്ഞാനത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നത്.
അഥാതഃ സമ്പ്രത്തിഃ॥ യദാപ്രൈഷ്യന്മന്യതേ, അഥ പുത്രമാഹഃ ത്വം ബ്രഹ്മ, ത്വം യജ്ഞഃ ത്വം ലോകഇതി॥ സപുത്രഃ പ്രത്യാഹാഹം ബ്രഹ്മാഹം യജ്ഞോ, അഹമ്ലോകഇതി
ഇനി പാരമ്പര്യം: ഒരാൾ യാത്രയാകാൻ പോകുന്നു എന്ന് കരുതുമ്പോൾ, അവൻ മകനോട് പറയുന്നു: നീ ബ്രഹ്മമാണ്, നീ യജ്ഞമാണ്, നീ ലോകമാണ്. മകൻ മറുപടി പറയുന്നു: ഞാൻ ബ്രഹ്മമാണ്, ഞാൻ യജ്ഞമാണ്, ഞാൻ ലോകമാണ്.
പൃഥിവ്യൈചൈനമഗ്നേശ്ച ദൈവീ വാഗാവിശതി॥ സാവൈദൈവീ വാഗ്യയാ, യദ്-യദേവവദതി, തത്-തദ്ഭവതി
ഭൂമിയിലും അഗ്നിയിലും നിന്നാണ് ദൈവീകമായ വാക്ക് അവനിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത്. അതാണ് ദൈവീകമായ വാക്ക്; അവൻ എന്ത് സംസാരിച്ചാലും, അതു സഫലമാകും.
ദിവശ്ചൈനമാദിത്യാച്ച ദൈവം മന ആവിശതി॥ തദ്വൈദൈവം മനോ യേനാനന്ദ്യ് ഏവഭവതി അഥോ നശോചതി
ആകാശത്തിലും സൂര്യനിലും നിന്നാണ് ദൈവീകമായ മനസ്സ് അവനിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത്. അതാണ് ദൈവീകമായ മനസ്സ്; അതിനാൽ അവൻ സന്തോഷവാനാകുന്നു, ദുഃഖം അനുഭവിക്കാറില്ല.
അഥാതോ വ്രതമീമാഁസാ॥ പ്രജാപതിര്ഹ കര്മാണി സസൃജേ॥ താനി സൃഷ്ടാന്യന്യോഽന്യേനാസ്പര്ധന്തഃ വദിഷ്യാമ്യ് ഏവാഹമിതി വാഗ്ദധ്രേ; ദ്രക്ഷ്യാമ്യഹമിതി ചക്ഷുഃ; ശ്രോഷ്യാമ്യഹമിതി ശ്രോത്രമ്; ഏവമന്യാനി കര്മാണി യഥാകര്മമ്
ഇനി വ്രതം: പ്രജാപതി പ്രവർത്തികൾ സൃഷ്ടിച്ചു. അവ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, ഓരോന്നും പരസ്പരം മത്സരിച്ചു: 'ഞാനാണ് സംസാരിക്കുക' എന്നു വാക്ക് പറഞ്ഞു; 'ഞാനാണ് കാണുക' എന്നു കണ്ണ്; 'ഞാനാണ് കേൾക്കുക' എന്നു ചെവി; ഇങ്ങനെ മറ്റു പ്രവർത്തികളും തങ്ങളുടെ തത്വപ്രകാരം പറഞ്ഞു.
താനി മൃത്യുഃ ശ്രമോ ഭൂത്വോപയേമേ, താന്യ് ആപ്നോത്; താന്യ് ആപ്ത്വാമൃത്യുരവാരുന്ദ്ധ॥ തസ്മാച്ഛ്രാമ്യത്യ് ഏവവാക് ശ്രാമ്യതി ചക്ഷുഃ, ശ്രാമ്യതി ശ്രോത്രമ്॥ അഥേമമേവനാപ്നോദ് യോഽയം മധ്യമഃ പ്രാണഃ
മരണം ക്ഷീണമായി മാറി അവയെ പിടിച്ചു; അവയെ അതിജയിച്ചു. പിടിച്ച ശേഷം, മരണം അവയെ ബന്ധിച്ചു. അതുകൊണ്ട് വാക്ക് ക്ഷീണിക്കുന്നു, കണ്ണ് ക്ഷീണിക്കുന്നു, ചെവി ക്ഷീണിക്കുന്നു. എന്നാൽ, ഈ നടുവിലുള്ള പ്രാണനെ മരണം പിടിച്ചില്ല.
അഥാധിദേവതമ് ജ്വലിഷ്യാമ്യ് ഏവാഹമിത്യഗ്നിര്ദധ്രേ; തപ്സ്യാമ്യഹമിത്യ് ആദിത്യോ; ഭാസ്യാമ്യഹമിതി ചന്ദ്രമാ; ഏവമന്യാദേവതാ യഥാദേവതഁ॥ സയഥൈഷാം പ്രാണാനാം മധ്യമഃ പ്രാണ, ഏവമേതാസാം ദേവതാനാം വായുഃ॥ മ്ലോചന്തി ഹ്യന്യാദേവതാ, നവായുഃ॥ സൈഷാനസ്തമിതാ ദേവതാ യദ്വായുഃ
ത്രയം വാഇദം, നാമ രൂപം കര്മ॥ തേഷാം നാമ്നാം വാഗിത്യ് ഏതദേഷാമുക്ഥമ് അതോ ഹിസര്വാണി നാമാന്യ് ഉത്തിഷ്ഠന്തി॥ ഏതദേഷാഁ സാമൈതദ്ധിസര്വൈര്നാമഭിഃ സമമ്॥ ഏതദേഷാം ബ്രഹ്മൈതദ്ധിസര്വാണി നാമാനി ബിഭര്തി
ഈ ലോകത്ത് മൂന്നു പ്രധാനമായുള്ളവയുണ്ട്: പേര്, രൂപം, പ്രവൃത്തി. ഇവയിൽ പേരുകൾക്ക് ആധാരം വാക്കാണ്, കാരണം എല്ലാ പേരുകളും വാക്കിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. ഇതാണ് അവയുടെ ഗാനം, കാരണം എല്ലാ പേരുകളോടും ഇത് തുല്യമാണ്. ഇതാണ് അവയുടെ ബ്രഹ്മം, കാരണം എല്ലാ പേരുകളും ഇതിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
അഥ രൂപാണാം ചക്ഷുരിത്യ് ഏതദേഷാമുക്ഥമ് അതോ ഹിസര്വാണി രൂപാണ്യ് ഉത്തിഷ്ഠന്തി॥ ഏതദേഷാഁ സാമൈതദ്ധിസര്വൈ രൂപൈഃ സമമ്॥ ഏതദേഷാം ബ്രഹ്മൈതദ്ധിസര്വാണി രൂപാണി ബിഭര്തി
രൂപങ്ങൾക്ക് ആധാരം കണ്ണാണ്, കാരണം എല്ലാ രൂപങ്ങളും കണ്ണിൽ നിന്നാണ് ഉദയിക്കുന്നത്. ഇതാണ് അവയുടെ ഗാനം, കാരണം എല്ലാ രൂപകളോടും ഇത് തുല്യമാണ്. ഇതാണ് അവയുടെ ബ്രഹ്മം, കാരണം എല്ലാ രൂപകളും ഇതിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
സഏഷസംവത്സരഃ പ്രജാപതിഷ് ഷോഡശകലഃ॥ തസ്യ രാത്രയ ഏവപങ്ചദശ കലാ; ധ്രുവൈവാസ്യ ഷോഡശീകലാ॥ സരാത്രിഭിരേവാച പൂര്യതേ, അപ ച ക്ഷീയതേ॥ സോഽമാവാസ്യാഁ രാത്രിമേതയാ ഷോഡശ്യാകലയാ സര്വമിദം പ്രാണഭൃദനുപ്രവിശ്യ, തതഃ പ്രാതര്ജായതേ॥ തസ്മാദേതാഁ രാത്രിം പ്രാണഭൃതഃ പ്രാണം നവിച്ഛിന്ദ്യാദപി കൃകലാസസ്യൈതസ്യാ ഏവദേവതായാ അപചിത്യൈ
അവൻ വർഷം, പ്രജാപതി, പതിനാറു ഭാഗങ്ങളുള്ളവൻ. അതിൽ പതിനഞ്ച് ഭാഗം രാത്രികളാണ്; പതിനാറാമത്തെ ഭാഗം സ്ഥിരമാണ്. രാത്രികൾകൊണ്ട് അവൻ നിറയുന്നു, വെള്ളംകൊണ്ട് കുറയുന്നു. അമാവാസ്യാ രാത്രിയിൽ ആ പതിനാറാം ഭാഗംകൊണ്ട് അവൻ എല്ലാ ജീവികളിലും പ്രവേശിച്ച്, രാവിലെ വീണ്ടും ജനിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ആ രാത്രിയിൽ ജീവികളുടെ പ്രാണൻ, ഒരു പല്ലിയുടേത് പോലും, മുറിക്കരുത്; ഈ ദേവതയ്ക്കു വേണ്ടി.
യോവൈസസംവത്സരഃ പ്രജാപതിഷ് ഷോഡശകാലോ, അയമേവസയോഽയമേവംവിത്പുരുഷഃ॥ തസ്യ വിത്തമേവപങ്ചദശ കലാഃ ആത്മൈവാസ്യ ഷോഡശീകലാ॥ സവിത്തേനൈവാച പൂര്യതേ, അപ ച ക്ഷീയതേ॥ തദേതന്നഭ്യം യദയമാത്മാ, പ്രധിര്വിത്തം॥ തസ്മാദ്യദി അപി സര്വജ്യാനിം ജീയത, ആത്മനാ ചേജ് ജീവതി, പ്രധിനാഗാദിത്യ് ആഹുഃ
പതിനാറു ഭാഗങ്ങളുള്ള വർഷമായ പ്രജാപതി അറിയുന്നവൻ തന്നെയാണ് ഈ വ്യക്തി. അവനു സമ്പത്ത് പതിനഞ്ച് ഭാഗമാണ്; ആത്മാവ് പതിനാറാമത്തെ ഭാഗമാണ്. സമ്പത്തുകൊണ്ട് അവൻ നിറയുന്നു, വെള്ളംകൊണ്ട് കുറയുന്നു. അതുകൊണ്ട് ആത്മാവ് സമ്പത്ത് അല്ല; ആത്മാവ് സമ്പത്തിൽനേക്കാൾ ഉന്നതമാണ്. എല്ലാം ഉള്ളവനായി ജീവിച്ചാലും, ആത്മാവിനാൽ ജീവിച്ചാൽ, അവൻ ഉന്നതമായവനാണെന്ന് പറയുന്നു.
യദ്വൈകിങ്ചാനൂക്തം, തസ്യ സര്വസ്യ ബ്രഹ്മേത്യ് ഏകതാ॥ യേവൈകേച യജ്ഞാഃ തേഷാഁ സര്വേഷാം യജ്ഞഇത്യ് ഏകതാ॥ യേവൈകേച ലോകാഃ തേഷാഁ സര്വേഷാം ലോകഇത്യ് ഏകതൈതാവദ്വാഇദഁ സര്വമ് ഏതന്മാ സര്വഁ സന്നയമിതോഭുനജദിതി॥ തസ്മാത്പുത്രമനുശിഷ്ടം ലോക്യമാഹുഃ തസ്മാദേനമനുശാസതി॥ സയദൈവംവിദസ്മാല് ലോകാത്പ്രൈതി അഥൈഭിരേവപ്രാണൈഃ സഹപുത്രമാവിശതി॥ സയദ്യനേന കിങ്ചിദക്ഷ്ണയാകൃതം ഭവതി, തസ്മാദേനഁ സര്വസ്മാത്പുത്രോമുങ്ചതി॥ തസ്മാത്പുത്രോനാമ॥ സപുത്രേണൈവാസ്മില് ലോകേപ്രതിതിഷ്ഠതി അഥൈനമേതേദേവാഃ പ്രാണാഅമൃതാ ആവിശന്തി
എന്തെങ്കിലും പറയാതെ പോയതെല്ലാം ബ്രഹ്മമായിത്തന്നെ ഒന്നായി. എല്ലാ യജ്ഞങ്ങളും യജ്ഞമായിത്തന്നെ ഒന്നായി. എല്ലാ ലോകങ്ങളും ലോകമായിത്തന്നെ ഒന്നായി. ഇങ്ങനെ എല്ലാം ഒന്നായിരിക്കുന്നു; ഞാൻ ഇതിൽ നിന്ന് വേറായിപ്പോകരുത്. അതുകൊണ്ട് ഉപദേശിച്ച മകനെയാണ് കാണേണ്ടത്; അതുകൊണ്ടാണ് അവനെ ഉപദേശിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞവൻ ഈ ലോകം വിട്ടുപോകുമ്പോൾ, ഈ പ്രാണന്മാരോടൊപ്പം മകന്റെ ഉള്ളിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. എന്തെങ്കിലും ബാധ്യതയോ പാപമോ ഉണ്ടെങ്കിൽ, മകൻ അവയെല്ലാം അവനിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് മകനെ മകൻ എന്നു വിളിക്കുന്നത്. മകന്റെ മുഖേനയാണു ഈ ലോകത്ത് നിലനിൽക്കുന്നത്; ഈ അമൃതസ്വരൂപമായ പ്രാണന്മാർ അവനിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു.
അദ്ഭ്യശ്ചൈനം ചന്ദ്രമസശ്ച ദൈവഃ പ്രാണആവിശതി॥ സവൈദൈവഃ പ്രാണോയഃ സംചരഁശ്ചാസംചരഁശ്ച നവ്യഥതേ, അഥോ നരിഷ്യതി॥ സഏഷഏവംവിത്സര്വേഷാം ഭൂതാനാമാത്മാഭവതി॥ യഥൈഷാദേവതൈവഁ സ॥ യഥൈതാം ദേവതാഁ സര്വാണി ഭൂതാന്യവന്തി ഏവഁ ഹൈവംവിദഁ സര്വാണി ഭൂതാന്യവന്തി॥ യദു കിങ്ചേമാഃ പ്രജാഃ ശോചന്തി അമൈവാസാം തദ്ഭവതി, പുണ്യമേവാമും ഗച്ഛതി, നഹ വൈദേവാന്പാപം ഗച്ഛതി
ജലങ്ങളിലും ചന്ദ്രനിലും നിന്നാണ് ദൈവീകമായ പ്രാണൻ അവനിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത്. അതാണ് ദൈവീകമായ പ്രാണൻ; അത് സഞ്ചരിക്കുകയും നിശ്ചലവുമാകുകയും ചെയ്യുന്നു, അതിന് ദുഃഖമോ നാശമോ ഇല്ല. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ എല്ലാ ജീവികളുടെയും ആത്മാവാവുന്നു. ഈ ദേവത എങ്ങനെയോ, അവനും അങ്ങനെയാണ്. എല്ലാ ജീവികളും ദേവതയെപോലെ ഇങ്ങനെയറിയുന്നവനെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു. ഈ പ്രജകൾക്ക് ദുഃഖമുണ്ടായാൽ, അതു അവനെ ബാധിക്കില്ല; അവൻ പുണ്യലോകത്തിൽ എത്തുന്നു, ദേവന്മാർക്ക് പാപം ബാധിക്കില്ല.
താനി ജ്ഞാതും ദധ്രിരേഃ അയം വൈനഃ ശ്രേഷ്ഠോ യഃ സംചരംശ്ചാസംചരംശ്ച നവ്യഥതേ, അഥോ നരിഷ്യതി॥ ഹന്താസ്യൈവസര്വേ രൂപം ഭവാമേതി॥ തഏതസ്യൈവസര്വേ രൂപമഭവനഃ॥ തസ്മാദേതഏതേനാഖ്യായന്തേ പ്രാണാഇതി॥ തേന ഹ വാവതത്കുലമാചക്ഷതേ, യസ്മിന്കുലേ ഭവതി യഏവം വേദ॥ യഉ ഹൈവംവിദാ സ്പര്ധതേ ॥ അനുശുഷ്യ ഹൈവാന്തതോമ്രിയത॥ ഇത്യധ്യാത്മമ്
അവൻ ആരാണെന്ന് അറിയാൻ അവർ തീരുമാനിച്ചു: 'ഇവൻ തന്നെയാണ് ഏറ്റവും ഉത്തമൻ, സഞ്ചരിക്കുകയും നിശ്ചലവുമാകുകയും ചെയ്യുന്നവൻ, ദുഃഖം അനുഭവിക്കാത്തവൻ, നശിക്കാത്തവൻ. നമുക്കെല്ലാവരും അവന്റെ രൂപമായിരിക്കുക.' അങ്ങനെ അവരെല്ലാം അവന്റെ രൂപമായി. അതുകൊണ്ടാണ് ഇവയെല്ലാം പ്രാണന്മാർ എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ ഉള്ള കുടുംബം ഉന്നതമാണ് എന്ന് പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവർ തമ്മിൽ മത്സരിച്ചാൽ, അവർ ക്ഷീണിച്ചശേഷം മരിക്കും. ഇതാണ് ആത്മാവിനെക്കുറിച്ച്.
ദേവതകളെക്കുറിച്ച്: 'ഞാനാണ് ജ്വലിക്കുക' എന്നു അഗ്നി പറഞ്ഞു; 'ഞാനാണ് ചൂടാക്കുക' എന്നു സൂര്യൻ; 'ഞാനാണ് പ്രകാശിക്കുക' എന്നു ചന്ദ്രൻ; ഇങ്ങനെ മറ്റു ദേവതകളും തങ്ങളുടെ തത്വപ്രകാരം. പ്രാണന്മാരിൽ നടുവിലുള്ള പ്രാണൻ പ്രധാനമാണ്, ദേവതകളിൽ വായു പ്രധാനമാണ്. മറ്റു ദേവതകൾ ക്ഷയിക്കുന്നു, വായു ക്ഷയിക്കില്ല. വായുവാണ് ക്ഷയമില്ലാത്ത ദേവത.
അഥൈഷശ്ലോകോ ഭവതിഃ യതശ്ചോദേതി സൂര്യോ, അസ്തം യത്ര ച ഗച്ഛതീതി പ്രാണാദ്വാഏഷഉദേതി, പ്രാണേഽസ്തമേതി തം ദേവാശ്ചക്രിരേ ധര്മഁ, സഏവാദ്യ, സഉ ശ്വഇതി॥ യദ്വാഏതേഽമുര്ഹ്യധ്രിയന്ത, തദേവാപ്യദ്യകുര്വന്തി॥ തസ്മാദേകമേവവ്രതം ചരേത്॥ പ്രാണ്യാച്ചൈവാപാന്യാച്ചഃ നേന്മാ പാപ്മാമൃത്യുരാപ്നവദിതി॥ യദ്യ് ഉ ചരേത് സമാപിപയിഷേത്॥ തേനോ ഏതസ്യൈ ദേവതായൈ സായുജ്യഁ സലോകതാം ജയതി, യഏവം വേദ॥ 6 = 14.4.4.1-4=
ഇനി ഈ ശ്ലോകം ഉച്ചരിക്കുന്നു: സൂര്യൻ എവിടുനിന്നാണ് ഉദയിക്കുന്നത്, എവിടെയാണ് അസ്തമിക്കുന്നത്—പ്രാണത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദയിക്കുന്നത്, പ്രാണത്തിൽ തന്നെ അസ്തമിക്കുന്നു. ദേവതകൾ അവനെ ധർമ്മമാക്കി; അവൻ ഇന്നാണ്, നാളെയും ആണു. അവർ മുമ്പ് ചെയ്തതെല്ലാം ഇപ്പോഴും ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഒരേ ഒരു വ്രതം മാത്രം പാലിക്കണം: 'പ്രാണത്തിലും വെള്ളത്തിലും നിന്ന് എനിക്ക് ദോഷമോ മരണമോ സംഭവിക്കരുത്.' ഇത് പാലിച്ചാൽ, ഈ ദേവതയുമായി ഐക്യവും സൗഹൃദവും നേടുന്നു, ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ.