അഥ യോഹ വാഅസ്മാല് ലോകാത്സ്വം ലോകമദൃഷ്ട്വാ പ്രൈതി, സഏനമവിദിതോ നഭുനക്തി; യഥാ വേദോ വാനനൂക്തോഽന്യദ്വാ കര്മാകൃതം॥ യദി ഹ വാഅപ്യനേവംവിന്മഹത്പുണ്യം കര്മ കരോതി, തദ്ധാസ്യാന്തതഃ ക്ഷീയത ഏവാത്മാനമേവലോകമുപാസീത॥ സയആത്മാനമേവലോകമുപാസ്തേ, നഹാസ്യ കര്മ ക്ഷീയതേ॥ അസ്മാദ്ധ്യ് ഏവാത്മനോ യദ്-യത്കാമയതേ, തത്-തത്സൃജതേ
ആർക്കെങ്കിലും തന്റെ ലോകം അറിയാതെ ഈ ലോകം വിട്ടുപോകേണ്ടി വന്നാൽ, അവനെ അറിയാത്തത് അനുഭവിക്കില്ല; വേദം വായിക്കാതിരിക്കുക പോലെയും, മറ്റു കര്മ്മങ്ങൾ ചെയ്യാതിരിക്കുക പോലെയും. വലിയ പുണ്യങ്ങൾ ചെയ്താലും ഒടുവിൽ അവ കെടും. ആത്മാവിനെ മാത്രം ലോകമായി ധ്യാനിക്കണം. ആത്മാവിനെ ലോകമായി ധ്യാനിക്കുന്നവന്റെ കര്മ്മങ്ങൾ ഒരിക്കലും ക്ഷയിക്കില്ല. ആത്മാവിൽ നിന്ന് അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെന്തും സൃഷ്ടിക്കും.
യത്സപ്താന്നാനി മേധയാ തപസാജനയത്പിതേതി, മേധയാ ഹിതപസാജനയത്പിതൈകമസ്യ സാധാരണമിതീദമേവാസ്യ തത്സാധാരണമന്നം, യദിദമദ്യതേ॥ സയഏതദുപാസ്തേ, നസപാപ്മനോ വ്യാവര്തതേ; മിശ്രഁ ഹ്യ് ഏതത്
അവൻ ബുദ്ധിയാലും തപസ്സാലും ഏഴ് വിധത്തിലുള്ള അന്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു, അതിൽ ഒന്ന് എല്ലാവർക്കും പൊതുവായി നൽകി. ഈ പൊതുവായ അന്നമാണ് നമ്മൾ കഴിക്കുന്നതെല്ലാം. ഇതിനെ ഭക്തിയോടെ ആരാധിക്കുന്നവനെ ദുഷ്പ്രഭാവങ്ങൾ ബാധിക്കില്ല; കാരണം ഇത് എല്ലാം കലർന്നതാണ്.
ദ്വേദേവാനഭാജയദിതി, ഹുതം ച പ്രഹുതം ച; തസ്മാദ്ദേവേഭ്യോ ജുഹ്വതി ച പ്രച ജുഹ്വതി॥ അഥോ ആഹുഃ ദര്ശപൂര്ണമാസാവിതി॥ തസ്മാന്നേഷ്ടിയാജുകഃ സ്യാത്
അവൻ രണ്ടെണ്ണം ദേവന്മാർക്കായി മാറ്റി വച്ചു: ഹോമം ചെയ്യുന്നതും, വീണ്ടും ഹോമം ചെയ്യുന്നതും. അതുകൊണ്ടാണ് ദേവന്മാർക്ക് പ്രധാന ഹോമവും ഉപഹോമവും ചെയ്യുന്നത്. അതിനാലാണ് 'ദർശയാഗവും പൂർണമാസയാഗവും' എന്ന് പറയുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ഹോമം ചെയ്യുന്നവനായി ഇരിക്കണം.
പശുഭ്യ ഏകം പ്രായച്ഛദിതി, തത്പയഃ; പയോ ഹ്യ് ഏവാഗ്രേ മനുഷ്യാശ്ച പശവശ്ചോപജീവന്തി॥ തസ്മാത്കുമാരം ജാതം ഘൃതം വൈവാഗ്രേ പ്രതിലേഹയന്തി, സ്തനം വാനുധാപയന്തി;
അവൻ ഒന്ന് മൃഗങ്ങൾക്ക് നൽകി, അതാണ് പാൽ. ആദ്യം മനുഷ്യരും മൃഗങ്ങളും പാലിൽ ആശ്രയിച്ചാണ് ജീവിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ടാണ് കുഞ്ഞ് ജനിച്ചപ്പോൾ ആദ്യം നെയ്യ് നക്കിക്കൊടുക്കുന്നതും, അല്ലെങ്കിൽ മുലയിൽ പുരട്ടുന്നതും.
അഥ വത്സം ജാതമാഹുഃ അതൃണാദ ഇതി॥ തസ്മിന്ത്സര്വം പ്രതിഷ്ഠിതം, യച്ച പ്രാണിതി യച്ച നേതി, പയസി ഹീദഁ സര്വം പ്രതിഷ്ഠിതം, യച്ച പ്രാണിതി യച്ച ന
കിടാവ് ജനിച്ചപ്പോൾ, 'ഇതുവരെ പുല്ല് തിന്നുന്നില്ല' എന്നാണ് പറയുന്നത്. അതിൽ ജീവിക്കുന്നതും ജീവിക്കാത്തതും എല്ലാം അധിഷ്ഠിതമാണ്; പാലിലാണ് ജീവിക്കുന്നതും ജീവിക്കാത്തതും എല്ലാം അധിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നത്.
തദ്യദിദമാഹുഃ സംവത്സരം പയസാ ജുഹ്വദപ പുനര്മൃത്യും ജയതീതി, നതഥാ വിദ്യാദ്॥ യദഹരേവജുഹോതി, തദഹഃ പുനര്മൃത്യുമപജയത്യ് ഏവം വിദ്വാന്ത്; സര്വഁ ഹിദേവേഭ്യോഽന്നാദ്യം പ്രയച്ഛതി॥ കസ്മാത്താനി നക്ഷീയന്തേഽദ്യമാനാനി സര്വദേതി
'വർഷം മുഴുവൻ പാലുകൊണ്ട് ഹോമം ചെയ്താൽ വീണ്ടും മരണത്തെ ജയിക്കാം' എന്ന് പറയുമ്പോൾ, അങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടതല്ല. ഏത് ദിവസം ഹോമം ചെയ്താലോ, ആ ദിവസം മരണത്തെ ജയിക്കാം; ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞവൻ ദേവന്മാർക്ക് അന്നം നൽകുന്നു. എങ്ങനെ ഈ അന്നങ്ങൾ എപ്പോഴും കഴിക്കപ്പെടുമ്പോഴും കുറയുന്നില്ല?
ത്രീണ്യ് ആത്മനേഽകുരുതേതിഃ മനോ വാചം പ്രാണം; താന്യ് ആത്മനേഽകുരുതാന്യത്രമനാ അഭൂവം, നാദര്ശമ്; അന്യത്രമനാ അഭൂവം, നാശ്രൌഷമിതിഃ മനസാ ഹ്യ് ഏവപശ്യതി, മനസാ ശൃണോതി
അവൻ മൂന്നു തനിക്കായി സൂക്ഷിച്ചു: മനസ്സ്, വാക്ക്, ശ്വാസം. അവയെല്ലാം തനിക്കായി സൂക്ഷിച്ചു. എന്റെ മനസ്സ് മറ്റിടത്തായിരുന്നപ്പോൾ ഞാൻ കാണുന്നില്ല; മനസ്സ് മറ്റിടത്തായിരുന്നപ്പോൾ ഞാൻ കേൾക്കുന്നില്ല. കാരണം മനസ്സുകൊണ്ടാണ് കാണുന്നതും കേൾക്കുന്നതും.
കാമഃ സങ്കല്പോവിചികിത്സാശ്രദ്ധാശ്രദ്ധാ ധൃതിരധൃതിര്ഹ്രീര്ധീര്ഭീരിത്യ് ഏതത്സര്വം മന ഏവ॥ തസ്മാദപി പൃഷ്ഠത ഉപസ്പൃഷ്ടോ മനസാ വിജാനാതി
ആഗ്രഹം, തീരുമാനമെടുക്കൽ, സംശയം, വിശ്വാസം, അവിശ്വാസം, സ്ഥിരത, അസ്ഥിരത, ലജ്ജ, ബുദ്ധി, ഭയം—ഇവയെല്ലാം മനസ്സിലാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് പിന്നിൽ സ്പർശിച്ചാലും മനസ്സിലൂടെ അറിയാൻ കഴിയുന്നത്.
യഃ കശ്ച ശബ്ദോ, വാഗേവസൈഷാഹ്യന്തം ആയത്തൈഷാഹിന॥ പ്രാണോഽപാനോവ്യാനഉദാനഃ സമാനോഽനഇത്യ് ഏതത്സര്വം പ്രാണഏവൈതന്മയോ വാഅയമാത്മാഃ വാങ്മയോ, മനോമയഃ, പ്രാണമയഃ
ഏതൊക്കെയോ ശബ്ദം ഉണ്ടോ അതെല്ലാം വാക്കിൽ ആശ്രിതമാണ്, വാക്ക് അതിൽ ആശ്രിതമാണ്. ശ്വാസം ഉൾശ്വാസം, പുറശ്വാസം, വ്യാപകശ്വാസം, ഉയർന്നശ്വാസം, സമശ്വാസം എന്നിങ്ങനെ വിവിധ രൂപങ്ങളിലുണ്ട്; ഇതെല്ലാം ശ്വാസത്തിൽ നിന്നാണ്. ഈ ആത്മാവ് വാക്കിൽ നിന്നുള്ളതും, മനസ്സിൽ നിന്നുള്ളതും, ശ്വാസത്തിൽ നിന്നുള്ളതുമാണ്.
ത്രയോ ലോകാഏതഏവഃ വാഗേവായം ലോകോ, മനോഽന്തരിക്ഷലോകഃ, പ്രാണോഽസൌലോകഃ
മൂന്ന് ലോകങ്ങളുണ്ട്: ഈ ലോകം വാക്കാണ്, അന്തരീക്ഷലോകം മനസ്സാണ്, സ്വർഗ്ഗലോകം ശ്വാസമാണ്.
ത്രയോ വേദാ ഏതഏവഃ വാഗേവര്ഗ്വേദോ, മനോ യജുര്വേദഃ, പ്രാണഃ സാമവേദഃ
മൂന്ന് വേദങ്ങളുണ്ട്: വാക്കാണ് ഋഗ്വേദം, മനസ്സാണ് യജുര്വേദം, ശ്വാസമാണ് സാമവേദം.
ദേവാപിതരോ മനുഷ്യാഏതഏവഃ വാഗേവദേവാ, മനഃ പിതരഃ, പ്രാണോമാനുഷ്യാഃ
ദേവന്മാർ, പിതാക്കന്മാർ, മനുഷ്യർ—വാക്കാണ് ദേവന്മാർ, മനസ്സാണ് പിതാക്കന്മാർ, ശ്വാസമാണ് മനുഷ്യർ.
പിതാമാതാപ്രജൈതഏവഃ മന ഏവപിതാ, വാങ് മാതാ, പ്രാണഃ പ്രജാ
പിതാവ്, മാതാവ്, സന്താനം—മനസ്സാണ് പിതാവ്, വാക്കാണ് മാതാവ്, ശ്വാസമാണ് സന്താനം.
വിജ്ഞാതം വിജിജ്ഞാസ്യമവിജ്ഞാതമേതഏവഃ യത്കിങ്ച വിജ്ഞാതം വാചസ് തദ്രൂപമ് വാഗ്ഘിവിജ്ഞാതാ, വാഗേനം തദ്ഭൂത്വാവതി
എന്ത് അറിയപ്പെടുന്നതോ, അറിയേണ്ടതോ, അറിയപ്പെടാത്തതോ—ഇവയെല്ലാം വാക്കിലാണ്. അറിയപ്പെടുന്നത് വാക്കിന്റെ രൂപമാണ്; വാക്കാണ് അറിയുന്നവൻ, വാക്കായി അതായി മാറി അതിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നു.
യത്കിങ്ച വിജിജ്ഞാസ്യം മനസസ് തദ്രൂപമ് മനോ ഹിവിജിജ്ഞാസ്യം, മന ഏനം തദ്ഭൂത്വാവതി
എന്ത് അറിയേണ്ടതാണോ അതെല്ലാം മനസ്സിന്റെ രൂപമാണ്; മനസ്സാണ് അറിയേണ്ടത്, മനസ്സായി അതായി മാറി അതിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നു.
യത്കിങ്ചാവിജ്ഞാതം പ്രാണസ്യ തദ്രൂപമ് പ്രാണോഹ്യവിജ്ഞാതഃ, പ്രാണഏനം തദ്ഭൂത്വാവതി
എന്തെങ്കിലും അറിയപ്പെടാത്തതെല്ലാം പ്രാണന്റെ സ്വഭാവമാണ്, കാരണം പ്രാണൻ തന്നെയാണ് അറിയപ്പെടാത്തത്. ആ അറിയപ്പെടാത്തതായിത്തന്നെ പ്രാണൻ അവനെ രക്ഷിക്കുന്നു.
തസ്യൈ വാചഃ പൃഥിവീശരീരം, ജ്യോതീ രൂപമയമഗ്നിഃ॥ തദ്യാവത്യ് ഏവവാക് താവതീ പൃഥിവീ, താവാനയമഗ്നിഃ
വാക്കിന് ഭൂമി ശരീരമാണ്, അതിന്റെ പ്രകാശസ്വരൂപം അഗ്നിയാണ്. എത്രമാത്രം വാക്ക് ഉണ്ട്, അത്രയേ ഭൂമിയും, അത്രയേ ഈ അഗ്നിയും.
അഥൈതസ്യ മനസോ ദ്യൌഃ ശരീരം, ജ്യോതീ രൂപമസാവാദിത്യഃ॥ തദ്യാവദേവമനസ് താവതീ ദ്യൌഃ താവാനസാവാദിത്യഃ॥ തൌമിഥുനഁ സമൈതാം॥ തതഃ പ്രാണോഽജായത॥ സഇന്ദ്രഃ, സഏഷോഽസപത്നോ॥ ദ്വിതീയോ വൈസപത്നോ॥ നാസ്യ സപത്നോ ഭവതി, യഏവം വേദ
മനസ്സിന് ആകാശം ശരീരമാണ്, അതിന്റെ പ്രകാശസ്വരൂപം ആ സൂര്യനാണ്. എത്രമാത്രം മനസ്സുണ്ട്, അത്രയേ ആകാശവും, അത്രയേ ആ സൂര്യനും. ഇവ രണ്ടും കൂട്ടായ്മയായി ചേർന്നു; അവയിൽ നിന്നാണ് പ്രാണൻ ജനിച്ചത്. അവൻ ഇന്ദ്രനാണ്, അവന് എതിരാളികളില്ല; രണ്ടാമൻ എതിരാളിയുള്ളവനാണ്. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവന് എതിരാളികളൊന്നുമില്ല.
അഥൈതസ്യ പ്രാണസ്യാപഃ ശരീരം, ജ്യോതീ രൂപമസൌചന്ദ്രഃ॥ തദ്യാവാനേവപ്രാണഃ താവത്യ ആപഃ താവാനസൌചന്ദ്രഃ
പ്രാണന് ജലം ശരീരമാണ്, അതിന്റെ പ്രകാശസ്വരൂപം ആ ചന്ദ്രനാണ്. എത്രമാത്രം ഈ പ്രാണൻ ഉണ്ട്, അത്രയേ ജലവും, അത്രയേ ആ ചന്ദ്രനും.
തഏതേസര്വ ഏവസമാഃ, സര്വേഽനന്താഃ॥ സയോഹൈതാനന്തവത ഉപാസ്തേ, അന്തവന്തഁ സലോകം ജയതി അഥ യോഹൈതാനനന്താനുപാസ്തേ, അനന്തഁ സലോകം ജയതി
ഇവയെല്ലാം സമമാണ്, എല്ലാം അനന്തമാണ്. ഇവയെ പരിച്ഛിന്നമായി ആരാധിക്കുന്നവൻ പരിച്ഛിന്നമായ ലോകം നേടുന്നു; ഇവയെ അനന്തമായി ആരാധിക്കുന്നവൻ അനന്തമായ ലോകം നേടുന്നു.
അഥ ത്രയോ വാവലോകാഃ മനുഷ്യലോകഃ, പിതൃലോകോ, ദേവലോകഇതി॥ സോഽയം മനുഷ്യലോകഃ പുത്രേണൈവജയ്യോ, നാന്യേന കര്മണാ; കര്മണാ പിതൃലോകോ; വിദ്യയാ ദേവലോകോ॥ ദേവലോകോവൈലോകാനാഁ ശ്രേഷ്ഠസ്; തസ്മാദ്വിദ്യാം പ്രശഁസന്തി
മൂന്നു ലോകങ്ങളുണ്ട്: മനുഷ്യലോകം, പിതൃലോകം, ദേവലോകം. മനുഷ്യലോകം മകനാൽ നേടേണ്ടതാണ്, മറ്റേതു പ്രവർത്തിയാലും അല്ല; പിതൃലോകം പ്രവർത്തിയാൽ; ദേവലോകം ജ്ഞാനത്താൽ. ഈ ലോകങ്ങളിൽ ദേവലോകം ഏറ്റവും ഉന്നതമാണ്; അതുകൊണ്ടാണ് ജ്ഞാനത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നത്.
അഥാതഃ സമ്പ്രത്തിഃ॥ യദാപ്രൈഷ്യന്മന്യതേ, അഥ പുത്രമാഹഃ ത്വം ബ്രഹ്മ, ത്വം യജ്ഞഃ ത്വം ലോകഇതി॥ സപുത്രഃ പ്രത്യാഹാഹം ബ്രഹ്മാഹം യജ്ഞോ, അഹമ്ലോകഇതി
ഇനി പാരമ്പര്യം: ഒരാൾ യാത്രയാകാൻ പോകുന്നു എന്ന് കരുതുമ്പോൾ, അവൻ മകനോട് പറയുന്നു: നീ ബ്രഹ്മമാണ്, നീ യജ്ഞമാണ്, നീ ലോകമാണ്. മകൻ മറുപടി പറയുന്നു: ഞാൻ ബ്രഹ്മമാണ്, ഞാൻ യജ്ഞമാണ്, ഞാൻ ലോകമാണ്.
അഥോ അയം വാആത്മാസര്വേഷാം ഭൂതാനാം ലോകഃ; സയജ് ജുഹോതി, യദ്യജതേ തേന ദേവാനാം ലോകോ; അഥ യദനുബ്രൂതേ, തേനര്ഷീണാമ്; അഥ യത്പ്രജാമിച്ഛതേ, യത്പിതൃഭ്യോ നിപൃണാതി, തേന പിത്റ്ണാമ്; അഥ യന്മനുഷ്യാന്വാസയതേ, യദേഭ്യോഽശനം ദദാതി, തേന മനുഷ്യാണാമ്; അഥ യത്പശുഭ്യസ് തൃണോദകം വിന്ദതി, തേന പശൂനാം; യദസ്യ ഗൃഹേഷു ശ്വാപദാ വയാഁസ്യ് ആപിപീലികാഭ്യ ഉപജീവന്തി, തേന തേഷാം ലോകോ॥ യഥാ ഹ വൈസ്വായ ലോകായാരിഷ്ടിമിച്ഛേദ് ഏവഁ ഹൈവംവിദേ സര്വദാസര്വാണി ഭൂതാന്യരിഷ്ടിമിച്ഛന്തി॥ തദ്വാഏതദ്വിദിതം മീമാഁസിതമ്
ഈ ആത്മാവാണ് എല്ലാ ജീവികളുടെയും ലോകം. യജ്ഞം ചെയ്യുമ്പോൾ, അതിലൂടെ ദേവന്മാരുടെ ലോകം ലഭിക്കും; വേദം ഉച്ചരിക്കുമ്പോൾ, ഋഷിമാരുടെ ലോകം; സന്തതിയ്ക്കായി ആഗ്രഹിക്കുമ്പോഴും പിതൃകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുമ്പോഴും, പിതാക്കന്മാരുടെ ലോകം; മനുഷ്യരെ സേവിക്കുമ്പോഴും ഭക്ഷണം നൽകുമ്പോഴും, മനുഷ്യരുടെ ലോകം; മൃഗങ്ങൾക്ക് പുല്ലും വെള്ളവും നൽകുമ്പോൾ, മൃഗങ്ങളുടെ ലോകം; വീട്ടിൽ ഉള്ള നായ്ക്കൾ, പക്ഷികൾ, പുഴുക്കൾ എന്നിവ അവനാൽ ജീവിക്കുമ്പോൾ, അവയുടെ ലോകം. എങ്ങനെ എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും ക്ഷേമം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനോ, അങ്ങനെ ഇതറിയുന്നവനു എല്ലാ ജീവികളും എല്ലായ്പ്പോഴും ക്ഷേമം ആഗ്രഹിക്കും. ഇതാണ് അറിയപ്പെടുന്നതും അന്വേഷിക്കപ്പെടുന്നതും.
ആത്മൈവേദമഗ്ര ആസീദ് ഏക ഏവ॥ സോഽകാമയതഃ ജായാമേ സ്യാദ് അഥ പ്രജായേയാഥ വിത്തം മേ സ്യാദ് അഥ കര്മ കുര്വീയേതി॥ ഏതാവാന്വൈകാമോ നേച്ഛഁശ്ചനാതോ ഭൂയോ വിന്ദേത്॥ തസ്മാദപ്യ് ഏതര്ഹ്യ് ഏകാകീകാമയതേഃ ജായാമേ സ്യാദ് അഥ പ്രജായേയാഥ വിത്തം മേ സ്യാദ് അഥ കര്മ കുര്വീയേതി॥ സയാവദപ്യ് ഏതേഷാമേകൈകം നപ്രാപ്നോതി അകൃത്സ്ന ഏവതാവന്മന്യതേ॥ തസ്യോ കൃത്സ്നതാ
ആദ്യത്തിൽ ഈ ലോകത്ത് സ്വയം മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ, മറ്റൊരാളുമില്ലാതെ. അവൻ ആഗ്രഹിച്ചു: 'എനിക്ക് ഭാര്യയുണ്ടാകണം, പിന്നെ സന്താനങ്ങൾ ഉണ്ടാകണം, പിന്നെ സമ്പത്ത് ലഭിക്കണം, പിന്നെ ഞാൻ നല്ല പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യണം.' ആഗ്രഹം ഇത്രയേ ഉള്ളൂ; ഇതിൽ കൂടുതൽ ആഗ്രഹിച്ചാലും ലഭിക്കില്ല. അതുകൊണ്ടാണ് ഇന്നും ഒരാൾ ഒറ്റയ്ക്ക് ഇരിക്കുമ്പോൾ, 'എനിക്ക് ഭാര്യയുണ്ടാകണം, സന്താനങ്ങൾ ഉണ്ടാകണം, സമ്പത്ത് ലഭിക്കണം, പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യണം' എന്നിങ്ങനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ഇതിൽ ഓരോന്നും ലഭിക്കാതെ ഇരിക്കുമ്പോൾ അവൻ തനിക്കൊന്നും പൂർണ്ണതയില്ലെന്ന് കരുതുന്നു. ഇതാണ് അവന്റെ പൂർണ്ണത.
മന ഏവാസ്യാത്മാ; വാഗ്ജായാ; പ്രാണഃ പ്രജാ; ചക്ഷുര്മാനുഷം വിത്തം, ചക്ഷുഷാ ഹിതദ്വിന്ദതി; ശ്രോത്രം ദൈവം, ശ്രോത്രേണ ഹിതച്ഛൃണോതി ആത്മൈവാസ്യ കര്മാത്മനാ ഹികര്മ കരോതി॥ സഏഷപാങ്ക്തോ യജ്ഞഃ, പാങ്ക്തഃ പശുഃ, പാങ്ക്തഃ പുരുഷഃ, പാങ്ക്തമിദഁ സര്വം യദിദം കിങ്ച॥ തദിദഁ സര്വമാപ്നോതി, യഏവം വേദ॥ 5 = 14.4.3.1-34=
അവന്റെ മനസ്സാണ് ആത്മാവ്; വാക്കാണ് ഭാര്യ; ശ്വാസമാണ് സന്താനം; കാഴ്ചയാണ് മനുഷ്യസമ്പത്ത്, കാരണം കാഴ്ചകൊണ്ടാണ് നല്ലത് കണ്ടെത്തുന്നത്; ചെവിയാണ് ദൈവസമ്പത്ത്, കാരണം കേൾവിയാൽ നല്ലത് അറിയാം. ആത്മാവാണ് പ്രവൃത്തി, ആത്മാവിനാൽ തന്നെയാണ് പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യുന്നത്. ഈ യജ്ഞം അഞ്ചുഭാഗം കൊണ്ടുള്ളതാണ്, മൃഗവും അങ്ങനെ തന്നെ, മനുഷ്യനും അങ്ങനെ തന്നെ, ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാം അങ്ങനെ തന്നെ. ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞവൻ എല്ലാം നേടുന്നു.
യത്സപ്താന്നാനി മേധയാ തപസാജനയത്പിതൈ- -കമസ്യ സാധാരണം, ദ്വേദേവാനഭാജയത്॥ ത്രീണ്യ് ആത്മനേഽകുരുത, പശുഭ്യ ഏകം പ്രായച്ഛത്; തസ്മിന്ത്സര്വം പ്രതിഷ്ഠിതം, യച്ച പ്രാണിതി യച്ച ന॥ കസ്മാത്താനി നക്ഷീയന്തേ, അദ്യമാനാനി സര്വദാ॥ യോവൈതാമക്ഷിതിം വേദ, സോഽന്നമത്തി പ്രതീകേന, സദേവാനപിഗച്ഛതി, സഊഋജമുപജീവതീതി ശ്ലോകാഃ
അവൻ ബുദ്ധിയാലും തപസ്സാലും ഏഴ് വിധത്തിലുള്ള അന്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു: ഒന്ന് എല്ലാവർക്കും പൊതുവായി നൽകി, രണ്ടെണ്ണം ദേവന്മാർക്കായി മാറ്റി വച്ചു, മൂന്നു തനിക്കായി സൂക്ഷിച്ചു, ഒന്ന് മൃഗങ്ങൾക്ക് നൽകി. അതിൽ ജീവിക്കുന്നതും ജീവിക്കാത്തതും എല്ലാം അധിഷ്ഠിതമാണ്. ഈ അന്നങ്ങൾ എപ്പോഴും കഴിക്കപ്പെടുമ്പോഴും എങ്ങനെ കുറയുന്നില്ല? ഇതിന്റെ അക്ഷയത്വം അറിയുന്നവൻ അന്നം അതിന്റെ ചിഹ്നത്തോടെ കഴിക്കുന്നു, ദേവന്മാരിലേക്ക് എത്തുന്നു, ശക്തിയാൽ ജീവിക്കുന്നു—എന്നാണ് ശ്ലോകങ്ങൾ പറയുന്നത്.
പുരുഷോ വാഅക്ഷിതിഃ, സഹീദമന്നം പുനഃ-പുനര്ജനയതേ॥ യോവൈതാമക്ഷിതിം വേദേതി, പുരുഷോ വാഅക്ഷിതിഃ॥ സഹീദമന്നം ധിയാ-ധിയാ ജനയതേ കര്മഭിഃ യദ്ധൈതന്നകുര്യാത് ക്ഷീയേത ഹ॥ സോഽന്നമത്തി പ്രതീകേനേതി, മുഖം പ്രതീകം, മുഖേനേത്യ് ഏതത്॥ സദേവാനപിഗച്ഛതി, സഊര്ജമുപജീവതീതി പ്രശഁസാ
മനുഷ്യൻ തന്നെയാണ് അക്ഷയത്വം, കാരണം അവൻ ഈ അന്നം വീണ്ടും വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ അക്ഷയത്വം അറിയുന്നവൻ അക്ഷയനാണ്. അവൻ ബുദ്ധിയാലും പ്രവൃത്തികളാലും ഈ അന്നം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അങ്ങനെ ചെയ്യാത്തപക്ഷം അത് കുറയും. അവൻ അന്നം അതിന്റെ ചിഹ്നത്തോടെ കഴിക്കുന്നു: വായാണ് ചിഹ്നം, വായിലൂടെ കഴിക്കുന്നു. അവൻ ദേവന്മാരിലേക്ക് എത്തുന്നു, ശക്തിയാൽ ജീവിക്കുന്നു—എന്നാണ് സ്തുതികൾ പറയുന്നത്.
സഏഷസംവത്സരഃ പ്രജാപതിഷ് ഷോഡശകലഃ॥ തസ്യ രാത്രയ ഏവപങ്ചദശ കലാ; ധ്രുവൈവാസ്യ ഷോഡശീകലാ॥ സരാത്രിഭിരേവാച പൂര്യതേ, അപ ച ക്ഷീയതേ॥ സോഽമാവാസ്യാഁ രാത്രിമേതയാ ഷോഡശ്യാകലയാ സര്വമിദം പ്രാണഭൃദനുപ്രവിശ്യ, തതഃ പ്രാതര്ജായതേ॥ തസ്മാദേതാഁ രാത്രിം പ്രാണഭൃതഃ പ്രാണം നവിച്ഛിന്ദ്യാദപി കൃകലാസസ്യൈതസ്യാ ഏവദേവതായാ അപചിത്യൈ
അവൻ വർഷം, പ്രജാപതി, പതിനാറു ഭാഗങ്ങളുള്ളവൻ. അതിൽ പതിനഞ്ച് ഭാഗം രാത്രികളാണ്; പതിനാറാമത്തെ ഭാഗം സ്ഥിരമാണ്. രാത്രികൾകൊണ്ട് അവൻ നിറയുന്നു, വെള്ളംകൊണ്ട് കുറയുന്നു. അമാവാസ്യാ രാത്രിയിൽ ആ പതിനാറാം ഭാഗംകൊണ്ട് അവൻ എല്ലാ ജീവികളിലും പ്രവേശിച്ച്, രാവിലെ വീണ്ടും ജനിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ആ രാത്രിയിൽ ജീവികളുടെ പ്രാണൻ, ഒരു പല്ലിയുടേത് പോലും, മുറിക്കരുത്; ഈ ദേവതയ്ക്കു വേണ്ടി.
യോവൈസസംവത്സരഃ പ്രജാപതിഷ് ഷോഡശകാലോ, അയമേവസയോഽയമേവംവിത്പുരുഷഃ॥ തസ്യ വിത്തമേവപങ്ചദശ കലാഃ ആത്മൈവാസ്യ ഷോഡശീകലാ॥ സവിത്തേനൈവാച പൂര്യതേ, അപ ച ക്ഷീയതേ॥ തദേതന്നഭ്യം യദയമാത്മാ, പ്രധിര്വിത്തം॥ തസ്മാദ്യദി അപി സര്വജ്യാനിം ജീയത, ആത്മനാ ചേജ് ജീവതി, പ്രധിനാഗാദിത്യ് ആഹുഃ
പതിനാറു ഭാഗങ്ങളുള്ള വർഷമായ പ്രജാപതി അറിയുന്നവൻ തന്നെയാണ് ഈ വ്യക്തി. അവനു സമ്പത്ത് പതിനഞ്ച് ഭാഗമാണ്; ആത്മാവ് പതിനാറാമത്തെ ഭാഗമാണ്. സമ്പത്തുകൊണ്ട് അവൻ നിറയുന്നു, വെള്ളംകൊണ്ട് കുറയുന്നു. അതുകൊണ്ട് ആത്മാവ് സമ്പത്ത് അല്ല; ആത്മാവ് സമ്പത്തിൽനേക്കാൾ ഉന്നതമാണ്. എല്ലാം ഉള്ളവനായി ജീവിച്ചാലും, ആത്മാവിനാൽ ജീവിച്ചാൽ, അവൻ ഉന്നതമായവനാണെന്ന് പറയുന്നു.
യദ്വൈകിങ്ചാനൂക്തം, തസ്യ സര്വസ്യ ബ്രഹ്മേത്യ് ഏകതാ॥ യേവൈകേച യജ്ഞാഃ തേഷാഁ സര്വേഷാം യജ്ഞഇത്യ് ഏകതാ॥ യേവൈകേച ലോകാഃ തേഷാഁ സര്വേഷാം ലോകഇത്യ് ഏകതൈതാവദ്വാഇദഁ സര്വമ് ഏതന്മാ സര്വഁ സന്നയമിതോഭുനജദിതി॥ തസ്മാത്പുത്രമനുശിഷ്ടം ലോക്യമാഹുഃ തസ്മാദേനമനുശാസതി॥ സയദൈവംവിദസ്മാല് ലോകാത്പ്രൈതി അഥൈഭിരേവപ്രാണൈഃ സഹപുത്രമാവിശതി॥ സയദ്യനേന കിങ്ചിദക്ഷ്ണയാകൃതം ഭവതി, തസ്മാദേനഁ സര്വസ്മാത്പുത്രോമുങ്ചതി॥ തസ്മാത്പുത്രോനാമ॥ സപുത്രേണൈവാസ്മില് ലോകേപ്രതിതിഷ്ഠതി അഥൈനമേതേദേവാഃ പ്രാണാഅമൃതാ ആവിശന്തി
എന്തെങ്കിലും പറയാതെ പോയതെല്ലാം ബ്രഹ്മമായിത്തന്നെ ഒന്നായി. എല്ലാ യജ്ഞങ്ങളും യജ്ഞമായിത്തന്നെ ഒന്നായി. എല്ലാ ലോകങ്ങളും ലോകമായിത്തന്നെ ഒന്നായി. ഇങ്ങനെ എല്ലാം ഒന്നായിരിക്കുന്നു; ഞാൻ ഇതിൽ നിന്ന് വേറായിപ്പോകരുത്. അതുകൊണ്ട് ഉപദേശിച്ച മകനെയാണ് കാണേണ്ടത്; അതുകൊണ്ടാണ് അവനെ ഉപദേശിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞവൻ ഈ ലോകം വിട്ടുപോകുമ്പോൾ, ഈ പ്രാണന്മാരോടൊപ്പം മകന്റെ ഉള്ളിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. എന്തെങ്കിലും ബാധ്യതയോ പാപമോ ഉണ്ടെങ്കിൽ, മകൻ അവയെല്ലാം അവനിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് മകനെ മകൻ എന്നു വിളിക്കുന്നത്. മകന്റെ മുഖേനയാണു ഈ ലോകത്ത് നിലനിൽക്കുന്നത്; ഈ അമൃതസ്വരൂപമായ പ്രാണന്മാർ അവനിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു.