ആത്മേത്യ് ഏവോപാസീതാത്ര ഹ്യ് ഏതേസര്വ ഏകം ഭവന്തി॥ തദേതത്പദനീയമസ്യ സര്വസ്യ യദയമാത്മാനേന ഹ്യ് ഏതത്സര്വം വേദ॥ യഥാ ഹ വൈപദേനാനുവിന്ദേദ് ഏവം കീര്തിഁ ശ്ലോകം വിന്ദതേ, യഏവം വേദ
സ്വയം മാത്രമേ ധ്യാനിക്കേണ്ടത്. ഇവിടെ എല്ലാം ഒന്നാകുന്നു. ഈ ആത്മാവാണ് എല്ലാം അറിയാനുള്ള അടിസ്ഥാനം. പാതയിലൂടെ കാൽപ്പാടുകൾ പിന്തുടർന്ന് എത്തുന്നതുപോലെ, ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ പ്രശസ്തിയും കീർത്തിയും നേടുന്നു.
തദേതത്പ്രേയഃ പുത്രാത് പ്രേയോ വിത്താത് പ്രേയോഽന്യസ്മാത്സര്വസ്മാദ് അന്തരതരം, യദയമാത്മാ॥ സയോഽന്യമാത്മനഃ പ്രിയം ബ്രുവാണം ബ്രൂയാത് പ്രിയഁ രോത്സ്യതീതീശ്വരോഹ തഥൈവസ്യാദ്॥ ആത്മാനമേവപ്രിയമുപാസീത॥ സയആത്മാനമേവപ്രിയമുപാസ്തേ, നഹാസ്യ പ്രിയം പ്രമായുകം ഭവതി
പുത്രനേക്കാൾ പ്രിയം, ധനത്തേക്കാൾ പ്രിയം, മറ്റെല്ലാം കൊണ്ടും കൂടുതൽ ഉള്ളിലായത് ഈ ആത്മാവാണ്. ആരെങ്കിലും മറ്റൊന്നാണ് പ്രിയം എന്ന് പറഞ്ഞാൽ, 'നീ പ്രിയം എന്ന് പറയുന്നത് നശിക്കും' എന്ന് പറയാം. ആത്മാവിനെ മാത്രം പ്രിയം എന്ന് ധ്യാനിക്കണം. ആത്മാവിനെ മാത്രം പ്രിയം എന്ന് ധ്യാനിക്കുന്നവന്റെ പ്രിയം ഒരിക്കലും നശിക്കില്ല.
തദാഹുഃ യദ്ബ്രഹ്മവിദ്യയാ സര്വം ഭവിഷ്യന്തോ മനുഷ്യാമന്യന്തേ, കിമു തദ്ബ്രഹ്മാവേദ് യസ്മാത്തത്സര്വമഭവദിതി
ബ്രഹ്മവിദ്യയിലൂടെ എല്ലാം ആകാമെന്ന് ചിലർ പറയുന്നു; മനുഷ്യരും അങ്ങനെ കരുതുന്നു. എന്നാൽ ആ ബ്രഹ്മം എന്താണ്, അതിൽ നിന്നാണ് എല്ലാം ഉണ്ടായതല്ലോ?
ബ്രഹ്മ വാഇദമഗ്ര ആസീത്॥ തദാത്മാനമേവാവേദ് അഹം ബ്രഹ്മാസ്മീതി; തസ്മാത്തത്സര്വമഭവത്॥ തദ്യോ-യോ ദേവാനാം പ്രത്യബുധ്യത, സഏവതദഭവത് തഥര്ഷീനാം, തഥാ മനുഷ്യാണാമ്
ആദിയിൽ ഈ ബ്രഹ്മം മാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നു. അത് തന്നെ അറിയുകയായിരുന്നു: 'ഞാൻ ബ്രഹ്മമാണ്' എന്ന്. അതിനാൽ എല്ലാം അതിൽ നിന്നു പിറന്നു. ദേവന്മാരിൽ ആരെങ്കിലും ഇതറിയുമ്പോൾ, അവൻ അതായിത്തീരും; അതുപോലെ ഋഷിമാരിലും, മനുഷ്യരിലും.
സനൈവവ്യഭവത്॥ സവിശമസൃജത, യാന്യ് ഏതാനി ദേവജാതാനി ഗണശആഖ്യായന്തേ, വസവോ രുദ്രാആദിത്യാവിശ്വേ ദേവാമരുത ഇതി
അവൻ വ്യത്യസ്തമായി. ദൈവീക വർഗ്ഗങ്ങൾ, വസുക്കൾ, രുദ്രന്മാർ, ആദിത്യന്മാർ, വിശ്വദേവന്മാർ, മരുതുകൾ എന്നിവയെ കൂട്ടമായി സൃഷ്ടിച്ചു.
സനൈവവ്യഭവത്॥ സശൌദ്രം വര്ണമസൃജത പൂഷണമ്॥ ഇയം വൈപൂഷേയഁ ഹീദഁ സര്വം പുഷ്യതി യദിദം കിങ്ച
അവൻ വ്യത്യസ്തമായി. ശൂദ്രവർഗ്ഗം, പൂഷൻ എന്നതും സൃഷ്ടിച്ചു. ഈ പൂഷൻ തന്നെയാണ് ഇവിടെ ഉള്ളതെല്ലാം പോഷിപ്പിക്കുന്നത്.
തദേതദ്ബ്രഹ്മ ക്ഷത്രം വിട് ശൂദ്രഃ॥ തദഗ്നിനൈവദേവേഷു ബ്രഹ്മാഭവദ് ബ്രാഹ്മണോമനുഷ്യേഷു, ക്ഷത്രിയേണ ക്ഷത്രിയോ, വൈശ്യേന വൈശ്യഃ, ശൂദ്രേണ ശൂദ്രഃ॥ തസ്മാദഗ്നാവേവദേവേഷു ലോകമിച്ഛന്തേ, ബ്രാഹ്മണേമനുഷ്യേഷു ഏതാഭ്യാഁ ഹിരൂപാഭ്യാം ബ്രഹ്മാഭവത്
ഇതാണ് ബ്രഹ്മം, ക്ഷത്രം, വൈശ്യൻ, ശൂദ്രൻ. ദേവന്മാരിൽ അഗ്നിയാണ് ബ്രഹ്മം; മനുഷ്യരിൽ ബ്രാഹ്മണൻ; ക്ഷത്രിയൻ ക്ഷത്രിയനായി, വൈശ്യൻ വൈശ്യനായി, ശൂദ്രൻ ശൂദ്രനായി. അതിനാൽ ദേവന്മാരിൽ അഗ്നിയിലൂടെയാണ് ലോകം തേടുന്നത്; മനുഷ്യരിൽ ബ്രാഹ്മണനിലൂടെയാണ്. ഈ രണ്ടു രൂപങ്ങളിലൂടെയാണ് ബ്രഹ്മം നിലകൊള്ളുന്നത്.
യത്സപ്താന്നാനി മേധയാ തപസാജനയത്പിതേതി, മേധയാ ഹിതപസാജനയത്പിതൈകമസ്യ സാധാരണമിതീദമേവാസ്യ തത്സാധാരണമന്നം, യദിദമദ്യതേ॥ സയഏതദുപാസ്തേ, നസപാപ്മനോ വ്യാവര്തതേ; മിശ്രഁ ഹ്യ് ഏതത്
അവൻ ബുദ്ധിയാലും തപസ്സാലും ഏഴ് വിധത്തിലുള്ള അന്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു, അതിൽ ഒന്ന് എല്ലാവർക്കും പൊതുവായി നൽകി. ഈ പൊതുവായ അന്നമാണ് നമ്മൾ കഴിക്കുന്നതെല്ലാം. ഇതിനെ ഭക്തിയോടെ ആരാധിക്കുന്നവനെ ദുഷ്പ്രഭാവങ്ങൾ ബാധിക്കില്ല; കാരണം ഇത് എല്ലാം കലർന്നതാണ്.
ദ്വേദേവാനഭാജയദിതി, ഹുതം ച പ്രഹുതം ച; തസ്മാദ്ദേവേഭ്യോ ജുഹ്വതി ച പ്രച ജുഹ്വതി॥ അഥോ ആഹുഃ ദര്ശപൂര്ണമാസാവിതി॥ തസ്മാന്നേഷ്ടിയാജുകഃ സ്യാത്
അവൻ രണ്ടെണ്ണം ദേവന്മാർക്കായി മാറ്റി വച്ചു: ഹോമം ചെയ്യുന്നതും, വീണ്ടും ഹോമം ചെയ്യുന്നതും. അതുകൊണ്ടാണ് ദേവന്മാർക്ക് പ്രധാന ഹോമവും ഉപഹോമവും ചെയ്യുന്നത്. അതിനാലാണ് 'ദർശയാഗവും പൂർണമാസയാഗവും' എന്ന് പറയുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ഹോമം ചെയ്യുന്നവനായി ഇരിക്കണം.
പശുഭ്യ ഏകം പ്രായച്ഛദിതി, തത്പയഃ; പയോ ഹ്യ് ഏവാഗ്രേ മനുഷ്യാശ്ച പശവശ്ചോപജീവന്തി॥ തസ്മാത്കുമാരം ജാതം ഘൃതം വൈവാഗ്രേ പ്രതിലേഹയന്തി, സ്തനം വാനുധാപയന്തി;
അവൻ ഒന്ന് മൃഗങ്ങൾക്ക് നൽകി, അതാണ് പാൽ. ആദ്യം മനുഷ്യരും മൃഗങ്ങളും പാലിൽ ആശ്രയിച്ചാണ് ജീവിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ടാണ് കുഞ്ഞ് ജനിച്ചപ്പോൾ ആദ്യം നെയ്യ് നക്കിക്കൊടുക്കുന്നതും, അല്ലെങ്കിൽ മുലയിൽ പുരട്ടുന്നതും.
അഥ വത്സം ജാതമാഹുഃ അതൃണാദ ഇതി॥ തസ്മിന്ത്സര്വം പ്രതിഷ്ഠിതം, യച്ച പ്രാണിതി യച്ച നേതി, പയസി ഹീദഁ സര്വം പ്രതിഷ്ഠിതം, യച്ച പ്രാണിതി യച്ച ന
കിടാവ് ജനിച്ചപ്പോൾ, 'ഇതുവരെ പുല്ല് തിന്നുന്നില്ല' എന്നാണ് പറയുന്നത്. അതിൽ ജീവിക്കുന്നതും ജീവിക്കാത്തതും എല്ലാം അധിഷ്ഠിതമാണ്; പാലിലാണ് ജീവിക്കുന്നതും ജീവിക്കാത്തതും എല്ലാം അധിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നത്.
തദ്യദിദമാഹുഃ സംവത്സരം പയസാ ജുഹ്വദപ പുനര്മൃത്യും ജയതീതി, നതഥാ വിദ്യാദ്॥ യദഹരേവജുഹോതി, തദഹഃ പുനര്മൃത്യുമപജയത്യ് ഏവം വിദ്വാന്ത്; സര്വഁ ഹിദേവേഭ്യോഽന്നാദ്യം പ്രയച്ഛതി॥ കസ്മാത്താനി നക്ഷീയന്തേഽദ്യമാനാനി സര്വദേതി
'വർഷം മുഴുവൻ പാലുകൊണ്ട് ഹോമം ചെയ്താൽ വീണ്ടും മരണത്തെ ജയിക്കാം' എന്ന് പറയുമ്പോൾ, അങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടതല്ല. ഏത് ദിവസം ഹോമം ചെയ്താലോ, ആ ദിവസം മരണത്തെ ജയിക്കാം; ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞവൻ ദേവന്മാർക്ക് അന്നം നൽകുന്നു. എങ്ങനെ ഈ അന്നങ്ങൾ എപ്പോഴും കഴിക്കപ്പെടുമ്പോഴും കുറയുന്നില്ല?
ത്രീണ്യ് ആത്മനേഽകുരുതേതിഃ മനോ വാചം പ്രാണം; താന്യ് ആത്മനേഽകുരുതാന്യത്രമനാ അഭൂവം, നാദര്ശമ്; അന്യത്രമനാ അഭൂവം, നാശ്രൌഷമിതിഃ മനസാ ഹ്യ് ഏവപശ്യതി, മനസാ ശൃണോതി
അവൻ മൂന്നു തനിക്കായി സൂക്ഷിച്ചു: മനസ്സ്, വാക്ക്, ശ്വാസം. അവയെല്ലാം തനിക്കായി സൂക്ഷിച്ചു. എന്റെ മനസ്സ് മറ്റിടത്തായിരുന്നപ്പോൾ ഞാൻ കാണുന്നില്ല; മനസ്സ് മറ്റിടത്തായിരുന്നപ്പോൾ ഞാൻ കേൾക്കുന്നില്ല. കാരണം മനസ്സുകൊണ്ടാണ് കാണുന്നതും കേൾക്കുന്നതും.
കാമഃ സങ്കല്പോവിചികിത്സാശ്രദ്ധാശ്രദ്ധാ ധൃതിരധൃതിര്ഹ്രീര്ധീര്ഭീരിത്യ് ഏതത്സര്വം മന ഏവ॥ തസ്മാദപി പൃഷ്ഠത ഉപസ്പൃഷ്ടോ മനസാ വിജാനാതി
ആഗ്രഹം, തീരുമാനമെടുക്കൽ, സംശയം, വിശ്വാസം, അവിശ്വാസം, സ്ഥിരത, അസ്ഥിരത, ലജ്ജ, ബുദ്ധി, ഭയം—ഇവയെല്ലാം മനസ്സിലാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് പിന്നിൽ സ്പർശിച്ചാലും മനസ്സിലൂടെ അറിയാൻ കഴിയുന്നത്.
യഃ കശ്ച ശബ്ദോ, വാഗേവസൈഷാഹ്യന്തം ആയത്തൈഷാഹിന॥ പ്രാണോഽപാനോവ്യാനഉദാനഃ സമാനോഽനഇത്യ് ഏതത്സര്വം പ്രാണഏവൈതന്മയോ വാഅയമാത്മാഃ വാങ്മയോ, മനോമയഃ, പ്രാണമയഃ
ഏതൊക്കെയോ ശബ്ദം ഉണ്ടോ അതെല്ലാം വാക്കിൽ ആശ്രിതമാണ്, വാക്ക് അതിൽ ആശ്രിതമാണ്. ശ്വാസം ഉൾശ്വാസം, പുറശ്വാസം, വ്യാപകശ്വാസം, ഉയർന്നശ്വാസം, സമശ്വാസം എന്നിങ്ങനെ വിവിധ രൂപങ്ങളിലുണ്ട്; ഇതെല്ലാം ശ്വാസത്തിൽ നിന്നാണ്. ഈ ആത്മാവ് വാക്കിൽ നിന്നുള്ളതും, മനസ്സിൽ നിന്നുള്ളതും, ശ്വാസത്തിൽ നിന്നുള്ളതുമാണ്.
ത്രയോ ലോകാഏതഏവഃ വാഗേവായം ലോകോ, മനോഽന്തരിക്ഷലോകഃ, പ്രാണോഽസൌലോകഃ
മൂന്ന് ലോകങ്ങളുണ്ട്: ഈ ലോകം വാക്കാണ്, അന്തരീക്ഷലോകം മനസ്സാണ്, സ്വർഗ്ഗലോകം ശ്വാസമാണ്.
ത്രയോ വേദാ ഏതഏവഃ വാഗേവര്ഗ്വേദോ, മനോ യജുര്വേദഃ, പ്രാണഃ സാമവേദഃ
മൂന്ന് വേദങ്ങളുണ്ട്: വാക്കാണ് ഋഗ്വേദം, മനസ്സാണ് യജുര്വേദം, ശ്വാസമാണ് സാമവേദം.
ദേവാപിതരോ മനുഷ്യാഏതഏവഃ വാഗേവദേവാ, മനഃ പിതരഃ, പ്രാണോമാനുഷ്യാഃ
ദേവന്മാർ, പിതാക്കന്മാർ, മനുഷ്യർ—വാക്കാണ് ദേവന്മാർ, മനസ്സാണ് പിതാക്കന്മാർ, ശ്വാസമാണ് മനുഷ്യർ.
പിതാമാതാപ്രജൈതഏവഃ മന ഏവപിതാ, വാങ് മാതാ, പ്രാണഃ പ്രജാ
പിതാവ്, മാതാവ്, സന്താനം—മനസ്സാണ് പിതാവ്, വാക്കാണ് മാതാവ്, ശ്വാസമാണ് സന്താനം.
വിജ്ഞാതം വിജിജ്ഞാസ്യമവിജ്ഞാതമേതഏവഃ യത്കിങ്ച വിജ്ഞാതം വാചസ് തദ്രൂപമ് വാഗ്ഘിവിജ്ഞാതാ, വാഗേനം തദ്ഭൂത്വാവതി
എന്ത് അറിയപ്പെടുന്നതോ, അറിയേണ്ടതോ, അറിയപ്പെടാത്തതോ—ഇവയെല്ലാം വാക്കിലാണ്. അറിയപ്പെടുന്നത് വാക്കിന്റെ രൂപമാണ്; വാക്കാണ് അറിയുന്നവൻ, വാക്കായി അതായി മാറി അതിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നു.
യത്കിങ്ച വിജിജ്ഞാസ്യം മനസസ് തദ്രൂപമ് മനോ ഹിവിജിജ്ഞാസ്യം, മന ഏനം തദ്ഭൂത്വാവതി
എന്ത് അറിയേണ്ടതാണോ അതെല്ലാം മനസ്സിന്റെ രൂപമാണ്; മനസ്സാണ് അറിയേണ്ടത്, മനസ്സായി അതായി മാറി അതിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നു.
തദ്ധൈതത്പശ്യന്നൃഷിര്വാമദേവഃ പ്രതിപേദേഃ അഹം മനുരഭവഁ സൂര്യശ്ചേതി॥ തദിദമപ്യ് ഏതര്ഹി യഏവം വേദാഹം ബ്രഹ്മാസ്മീതി, സഇദഁ സര്വം ഭവതി, തസ്യ ഹ നദേവാശ്ചനാഭൂത്യാ ഈശത, ആത്മാഹ്യ് ഏഷാഁ സഭവതി॥ അഥ യോഽന്യാം ദേവതാമുപാസ്തേഃ അന്യോഽസാഉ അന്യോഽഹമസ്മീതി, നസവേദ॥ യഥാ പശുരേവഁ സദേവാനാം॥ യഥാ ഹ വൈബഹവഃ പശവോ മനുഷ്യം ഭുങ്ജ്യുഃ ഏവമേകൈകഃ പുരുഷോ ദേവാന്ഭുനക്തി॥ ഏകസ്മിന്നേവപശാവാദീയമാനേഽപ്രിയം ഭവതി, കിമു ബഹുഷു; തസ്മാദേഷാം തന്നപ്രിയം യദേതന്മനുഷ്യാവിദ്യുഃ
ഇത് കണ്ടു വാമദേവൻ എന്ന ഋഷി പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ മനുവും സൂര്യനും ആയിരുന്നു.' ഇന്നും, 'ഞാൻ ബ്രഹ്മമാണ്' എന്ന് അറിയുന്നവൻ എല്ലാം ആകുന്നു. ദേവന്മാരോ പിതാക്കന്മാരോ അവനെ നിയന്ത്രിക്കില്ല, കാരണം അവൻ ആത്മാവായിത്തീരും. എന്നാൽ മറ്റൊരു ദേവതയെ, 'അവൻ വേറെയും ഞാൻ വേറെയും' എന്ന് ആരാധിക്കുന്നവൻ അറിയുന്നില്ല; അവൻ ദേവന്മാർക്കുള്ള പശുവുപോലെയാണ്. എങ്ങനെ പല പശുക്കളും മനുഷ്യനെ സേവിക്കുമോ, അങ്ങനെ ഓരോ മനുഷ്യനും ദേവന്മാരെ സേവിക്കുന്നു. ഒരു പശുവിനെ മാത്രം എടുത്താൽ അതിന് ദു:ഖമാണ്; പലതും എടുത്താൽ എത്രയോ ദു:ഖം. അതിനാൽ മനുഷ്യർ അറിയുന്നതാണ് അവർക്കു ദു:ഖം.
ബ്രഹ്മ വാഇദമഗ്ര ആസീദേകമേവ॥ തദേകഁ സന്നവ്യഭവത്॥ തച്ഛ്രേയോ രൂപമത്യസൃജത ക്ഷത്രം, യാന്യ് ഏതാനി ദേവത്രാക്ഷത്രാണീന്ദ്രോ വരുണഃ സോമോ രുദ്രഃ പര്ജന്യോ യമോമൃത്യുരീശാന ഇതി॥ തസ്മാത്ക്ഷത്രാത്പരം നാസ്തി; തസ്മാദ്! ബ്രാഹ്മണഃ ക്ഷത്രിയം അധസ്താദുപാസ്തേ രാജസൂയേ॥ ക്ഷത്രഏവതദ്യശോ ദധാതി, സൈഷാക്ഷത്രസ്യ യോനിര്യദ്ബ്രഹ്മ॥ തസ്മാദ്യദ്യപി രാജാ പരമതാം ഗച്ഛതി, ബ്രഹ്മൈവാന്തതഉപനിശ്രയതി സ്വാം യോനിം॥ യഉ ഏനഁ ഹിനസ്തി, സ്വാഁ സയോനിമൃച്ഛതി॥ സപാപീയാന്ഭവതി, യഥാ ശ്രേയാഁസഁ ഹിഁസിത്വാ
ആദിയിൽ ഈ ബ്രഹ്മം മാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നു. ഒറ്റയായിരുന്ന് വ്യത്യസ്തമായി. അതിൽ നിന്ന് ഏറ്റവും ഉന്നതമായ രൂപം, ക്ഷത്രം സൃഷ്ടിച്ചു: ഇവയാണ് ദൈവീയ ക്ഷത്രങ്ങൾ—ഇന്ദ്രൻ, വരുണൻ, സോമൻ, രുദ്രൻ, പർജന്യൻ, യമൻ, മരണം, ഈശാനൻ. ക്ഷത്രത്തേക്കാൾ ഉയർന്നത് ഇല്ല. അതിനാൽ രാജസൂയയിലോ ബ്രാഹ്മണൻ ക്ഷത്രിയെ താഴ്ന്ന് ആരാധിക്കുന്നു. ക്ഷത്രം തന്നെ അവനു കീർത്തി നൽകുന്നു. ക്ഷത്രത്തിന്റെ ഉറവിടം ബ്രഹ്മമാണ്. അതിനാൽ രാജാവ് എത്ര ഉയർന്നതിലേക്കു ചെന്നാലും, ഒടുവിൽ ബ്രഹ്മത്തിലേക്കാണ് തിരിയുന്നത്, അതാണ് അവന്റെ ഉറവിടം. ആരെങ്കിലും അവനെ ഹാനിച്ചാൽ, അവൻ തന്റെ ഉറവിടത്തിലേക്കാണ് പോകുന്നത്; അങ്ങനെ പാപം കൂടുന്നു, നല്ലതിൽ നിന്ന് വിട്ടുപോകുന്നതുപോലെ.
സനൈവവ്യഭവത്॥ തച്ഛ്രേയോ രൂപമത്യസൃജത ധര്മം॥ തദേതത്ക്ഷത്രസ്യ ക്ഷത്രം യദ്ധര്മഃ॥ തസ്മാദ്ധര്മാത്പരം നാസ്തി॥ അഥോ അബലീയാന്ബലീയാഁസമാശഁസതേ ധര്മേണ യഥാ രാജ്ഞൈവം॥ യോവൈസധര്മഃ, സത്യം വൈതത്॥ തസ്മാത്സത്യം വദന്തമാഹുഃ ധര്മം വദതീതി, ധര്മം വാ വദന്തഁ: സത്യം വദതീതി ഏതദ്ധ്യ് ഏവൈതദുഭയം ഭവതി
അവൻ വ്യത്യസ്തമായി. ഏറ്റവും ഉന്നതമായ രൂപം, ധർമ്മം സൃഷ്ടിച്ചു. ക്ഷത്രത്തിന്റെ ക്ഷത്രം തന്നെയാണ് ധർമ്മം. അതിനാൽ ധർമ്മത്തേക്കാൾ ഉയർന്നത് ഇല്ല. അതുപോലെ, ബലഹീനൻ ബലവാനെ ധർമ്മം കൊണ്ടാണ് അനുസരിക്കുന്നത്, രാജാവിനെ പോലെ. യഥാർത്ഥത്തിൽ ധർമ്മം സത്യമാണ്. അതിനാൽ സത്യം പറയുന്നവനെ 'ധർമ്മം പറയുന്നു' എന്ന് പറയുന്നു; ധർമ്മം പറയുന്നവനെ 'സത്യം പറയുന്നു' എന്ന് പറയുന്നു. ഇരുവരും ഒന്ന് തന്നെയാണ്.
അഥ യോഹ വാഅസ്മാല് ലോകാത്സ്വം ലോകമദൃഷ്ട്വാ പ്രൈതി, സഏനമവിദിതോ നഭുനക്തി; യഥാ വേദോ വാനനൂക്തോഽന്യദ്വാ കര്മാകൃതം॥ യദി ഹ വാഅപ്യനേവംവിന്മഹത്പുണ്യം കര്മ കരോതി, തദ്ധാസ്യാന്തതഃ ക്ഷീയത ഏവാത്മാനമേവലോകമുപാസീത॥ സയആത്മാനമേവലോകമുപാസ്തേ, നഹാസ്യ കര്മ ക്ഷീയതേ॥ അസ്മാദ്ധ്യ് ഏവാത്മനോ യദ്-യത്കാമയതേ, തത്-തത്സൃജതേ
ആർക്കെങ്കിലും തന്റെ ലോകം അറിയാതെ ഈ ലോകം വിട്ടുപോകേണ്ടി വന്നാൽ, അവനെ അറിയാത്തത് അനുഭവിക്കില്ല; വേദം വായിക്കാതിരിക്കുക പോലെയും, മറ്റു കര്മ്മങ്ങൾ ചെയ്യാതിരിക്കുക പോലെയും. വലിയ പുണ്യങ്ങൾ ചെയ്താലും ഒടുവിൽ അവ കെടും. ആത്മാവിനെ മാത്രം ലോകമായി ധ്യാനിക്കണം. ആത്മാവിനെ ലോകമായി ധ്യാനിക്കുന്നവന്റെ കര്മ്മങ്ങൾ ഒരിക്കലും ക്ഷയിക്കില്ല. ആത്മാവിൽ നിന്ന് അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെന്തും സൃഷ്ടിക്കും.
അഥോ അയം വാആത്മാസര്വേഷാം ഭൂതാനാം ലോകഃ; സയജ് ജുഹോതി, യദ്യജതേ തേന ദേവാനാം ലോകോ; അഥ യദനുബ്രൂതേ, തേനര്ഷീണാമ്; അഥ യത്പ്രജാമിച്ഛതേ, യത്പിതൃഭ്യോ നിപൃണാതി, തേന പിത്റ്ണാമ്; അഥ യന്മനുഷ്യാന്വാസയതേ, യദേഭ്യോഽശനം ദദാതി, തേന മനുഷ്യാണാമ്; അഥ യത്പശുഭ്യസ് തൃണോദകം വിന്ദതി, തേന പശൂനാം; യദസ്യ ഗൃഹേഷു ശ്വാപദാ വയാഁസ്യ് ആപിപീലികാഭ്യ ഉപജീവന്തി, തേന തേഷാം ലോകോ॥ യഥാ ഹ വൈസ്വായ ലോകായാരിഷ്ടിമിച്ഛേദ് ഏവഁ ഹൈവംവിദേ സര്വദാസര്വാണി ഭൂതാന്യരിഷ്ടിമിച്ഛന്തി॥ തദ്വാഏതദ്വിദിതം മീമാഁസിതമ്
ഈ ആത്മാവാണ് എല്ലാ ജീവികളുടെയും ലോകം. യജ്ഞം ചെയ്യുമ്പോൾ, അതിലൂടെ ദേവന്മാരുടെ ലോകം ലഭിക്കും; വേദം ഉച്ചരിക്കുമ്പോൾ, ഋഷിമാരുടെ ലോകം; സന്തതിയ്ക്കായി ആഗ്രഹിക്കുമ്പോഴും പിതൃകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുമ്പോഴും, പിതാക്കന്മാരുടെ ലോകം; മനുഷ്യരെ സേവിക്കുമ്പോഴും ഭക്ഷണം നൽകുമ്പോഴും, മനുഷ്യരുടെ ലോകം; മൃഗങ്ങൾക്ക് പുല്ലും വെള്ളവും നൽകുമ്പോൾ, മൃഗങ്ങളുടെ ലോകം; വീട്ടിൽ ഉള്ള നായ്ക്കൾ, പക്ഷികൾ, പുഴുക്കൾ എന്നിവ അവനാൽ ജീവിക്കുമ്പോൾ, അവയുടെ ലോകം. എങ്ങനെ എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും ക്ഷേമം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനോ, അങ്ങനെ ഇതറിയുന്നവനു എല്ലാ ജീവികളും എല്ലായ്പ്പോഴും ക്ഷേമം ആഗ്രഹിക്കും. ഇതാണ് അറിയപ്പെടുന്നതും അന്വേഷിക്കപ്പെടുന്നതും.
ആത്മൈവേദമഗ്ര ആസീദ് ഏക ഏവ॥ സോഽകാമയതഃ ജായാമേ സ്യാദ് അഥ പ്രജായേയാഥ വിത്തം മേ സ്യാദ് അഥ കര്മ കുര്വീയേതി॥ ഏതാവാന്വൈകാമോ നേച്ഛഁശ്ചനാതോ ഭൂയോ വിന്ദേത്॥ തസ്മാദപ്യ് ഏതര്ഹ്യ് ഏകാകീകാമയതേഃ ജായാമേ സ്യാദ് അഥ പ്രജായേയാഥ വിത്തം മേ സ്യാദ് അഥ കര്മ കുര്വീയേതി॥ സയാവദപ്യ് ഏതേഷാമേകൈകം നപ്രാപ്നോതി അകൃത്സ്ന ഏവതാവന്മന്യതേ॥ തസ്യോ കൃത്സ്നതാ
ആദ്യത്തിൽ ഈ ലോകത്ത് സ്വയം മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ, മറ്റൊരാളുമില്ലാതെ. അവൻ ആഗ്രഹിച്ചു: 'എനിക്ക് ഭാര്യയുണ്ടാകണം, പിന്നെ സന്താനങ്ങൾ ഉണ്ടാകണം, പിന്നെ സമ്പത്ത് ലഭിക്കണം, പിന്നെ ഞാൻ നല്ല പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യണം.' ആഗ്രഹം ഇത്രയേ ഉള്ളൂ; ഇതിൽ കൂടുതൽ ആഗ്രഹിച്ചാലും ലഭിക്കില്ല. അതുകൊണ്ടാണ് ഇന്നും ഒരാൾ ഒറ്റയ്ക്ക് ഇരിക്കുമ്പോൾ, 'എനിക്ക് ഭാര്യയുണ്ടാകണം, സന്താനങ്ങൾ ഉണ്ടാകണം, സമ്പത്ത് ലഭിക്കണം, പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യണം' എന്നിങ്ങനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ഇതിൽ ഓരോന്നും ലഭിക്കാതെ ഇരിക്കുമ്പോൾ അവൻ തനിക്കൊന്നും പൂർണ്ണതയില്ലെന്ന് കരുതുന്നു. ഇതാണ് അവന്റെ പൂർണ്ണത.
മന ഏവാസ്യാത്മാ; വാഗ്ജായാ; പ്രാണഃ പ്രജാ; ചക്ഷുര്മാനുഷം വിത്തം, ചക്ഷുഷാ ഹിതദ്വിന്ദതി; ശ്രോത്രം ദൈവം, ശ്രോത്രേണ ഹിതച്ഛൃണോതി ആത്മൈവാസ്യ കര്മാത്മനാ ഹികര്മ കരോതി॥ സഏഷപാങ്ക്തോ യജ്ഞഃ, പാങ്ക്തഃ പശുഃ, പാങ്ക്തഃ പുരുഷഃ, പാങ്ക്തമിദഁ സര്വം യദിദം കിങ്ച॥ തദിദഁ സര്വമാപ്നോതി, യഏവം വേദ॥ 5 = 14.4.3.1-34=
അവന്റെ മനസ്സാണ് ആത്മാവ്; വാക്കാണ് ഭാര്യ; ശ്വാസമാണ് സന്താനം; കാഴ്ചയാണ് മനുഷ്യസമ്പത്ത്, കാരണം കാഴ്ചകൊണ്ടാണ് നല്ലത് കണ്ടെത്തുന്നത്; ചെവിയാണ് ദൈവസമ്പത്ത്, കാരണം കേൾവിയാൽ നല്ലത് അറിയാം. ആത്മാവാണ് പ്രവൃത്തി, ആത്മാവിനാൽ തന്നെയാണ് പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യുന്നത്. ഈ യജ്ഞം അഞ്ചുഭാഗം കൊണ്ടുള്ളതാണ്, മൃഗവും അങ്ങനെ തന്നെ, മനുഷ്യനും അങ്ങനെ തന്നെ, ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാം അങ്ങനെ തന്നെ. ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞവൻ എല്ലാം നേടുന്നു.
യത്സപ്താന്നാനി മേധയാ തപസാജനയത്പിതൈ- -കമസ്യ സാധാരണം, ദ്വേദേവാനഭാജയത്॥ ത്രീണ്യ് ആത്മനേഽകുരുത, പശുഭ്യ ഏകം പ്രായച്ഛത്; തസ്മിന്ത്സര്വം പ്രതിഷ്ഠിതം, യച്ച പ്രാണിതി യച്ച ന॥ കസ്മാത്താനി നക്ഷീയന്തേ, അദ്യമാനാനി സര്വദാ॥ യോവൈതാമക്ഷിതിം വേദ, സോഽന്നമത്തി പ്രതീകേന, സദേവാനപിഗച്ഛതി, സഊഋജമുപജീവതീതി ശ്ലോകാഃ
അവൻ ബുദ്ധിയാലും തപസ്സാലും ഏഴ് വിധത്തിലുള്ള അന്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു: ഒന്ന് എല്ലാവർക്കും പൊതുവായി നൽകി, രണ്ടെണ്ണം ദേവന്മാർക്കായി മാറ്റി വച്ചു, മൂന്നു തനിക്കായി സൂക്ഷിച്ചു, ഒന്ന് മൃഗങ്ങൾക്ക് നൽകി. അതിൽ ജീവിക്കുന്നതും ജീവിക്കാത്തതും എല്ലാം അധിഷ്ഠിതമാണ്. ഈ അന്നങ്ങൾ എപ്പോഴും കഴിക്കപ്പെടുമ്പോഴും എങ്ങനെ കുറയുന്നില്ല? ഇതിന്റെ അക്ഷയത്വം അറിയുന്നവൻ അന്നം അതിന്റെ ചിഹ്നത്തോടെ കഴിക്കുന്നു, ദേവന്മാരിലേക്ക് എത്തുന്നു, ശക്തിയാൽ ജീവിക്കുന്നു—എന്നാണ് ശ്ലോകങ്ങൾ പറയുന്നത്.
പുരുഷോ വാഅക്ഷിതിഃ, സഹീദമന്നം പുനഃ-പുനര്ജനയതേ॥ യോവൈതാമക്ഷിതിം വേദേതി, പുരുഷോ വാഅക്ഷിതിഃ॥ സഹീദമന്നം ധിയാ-ധിയാ ജനയതേ കര്മഭിഃ യദ്ധൈതന്നകുര്യാത് ക്ഷീയേത ഹ॥ സോഽന്നമത്തി പ്രതീകേനേതി, മുഖം പ്രതീകം, മുഖേനേത്യ് ഏതത്॥ സദേവാനപിഗച്ഛതി, സഊര്ജമുപജീവതീതി പ്രശഁസാ
മനുഷ്യൻ തന്നെയാണ് അക്ഷയത്വം, കാരണം അവൻ ഈ അന്നം വീണ്ടും വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ അക്ഷയത്വം അറിയുന്നവൻ അക്ഷയനാണ്. അവൻ ബുദ്ധിയാലും പ്രവൃത്തികളാലും ഈ അന്നം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അങ്ങനെ ചെയ്യാത്തപക്ഷം അത് കുറയും. അവൻ അന്നം അതിന്റെ ചിഹ്നത്തോടെ കഴിക്കുന്നു: വായാണ് ചിഹ്നം, വായിലൂടെ കഴിക്കുന്നു. അവൻ ദേവന്മാരിലേക്ക് എത്തുന്നു, ശക്തിയാൽ ജീവിക്കുന്നു—എന്നാണ് സ്തുതികൾ പറയുന്നത്.