1 പൂര്ണമദഃ, പൂര്ണമിദം, പൂര്ണാത്പൂര്ണമുദച്യതേ॥ പൂര്ണസ്യ പൂര്ണമാദായ, പൂര്ണമേവാവശിഷ്യതേ॥ ഖം ബ്രഹ്മ, ഖം പുരാണം, വായുരം ഖമ് ഇതി ഹ സ്മാഹ കൌരവ്യായണീപുത്രോ॥ വേദോഽയം, ബ്രാഹ്മണാവിദുഃ വേദൈനേന യദ്വേദിതവ്യമ്॥ 2
അത് പൂർണ്ണമാണ്, ഇതും പൂർണ്ണമാണ്; പൂർണ്ണത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണം ഉദിക്കുന്നു. പൂർണ്ണത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണം എടുത്താലും ശേഷിക്കുന്നത് പൂർണ്ണം തന്നെയാണ്. ആകാശം ബ്രഹ്മാവാണ്, ആകാശം പാരാണമാണ്, വായു ആകാശം തന്നെയാണെന്ന് കൗരവ്യായണി പുത്രൻ പറഞ്ഞു. ഇതാണ് വേദം, ബ്രാഹ്മണന്മാർ വേദം അറിയുന്നു; ഇതിലൂടെ അറിയേണ്ടതെല്ലാം അറിയപ്പെടുന്നു.
ത്രയാഃ പ്രാജാപത്യാഃ പ്രജാപതൌ പിതരി ബ്രഹ്മചര്യമൂഷുഃ ദേവാമനുഷ്യാഅസുരാഃ
പ്രജാപതിയുടെ മൂന്നു സന്തതികൾ—ദേവന്മാർ, മനുഷ്യർ, അസുരന്മാർ—തങ്ങളുടെ പിതാവായ പ്രജാപതിയോടൊപ്പം ബ്രഹ്മചാര്യമായി താമസിച്ചു.
ഉഷിത്വാബ്രഹ്മചര്യം ദേവാഊചുഃ ബ്രവീതു നോ ഭവാനിതി॥ തേഭ്യോ ഹൈതദക്ഷരമുവാചഃ ദഇതി; വ്യജ്ഞാസിഷ്ടാ൩ ഇതി॥ വ്യജ്ഞാസിഷ്മേതി ഹോചുഃ ദാമ്യതേതി ന ആത്ഥേതി॥ ഓമിതി ഹോവാച, വ്യജ്ഞാസിഷ്ടേതി
ബ്രഹ്മചര്യമായി കഴിഞ്ഞ ശേഷം ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു: 'ദയവായി ഞങ്ങളെ ഉപദേശിക്കണം.' അപ്പോൾ അവർക്കു അക്ഷരം പറഞ്ഞു: 'ദ.' 'നിങ്ങൾക്ക് മനസ്സിലായോ?' എന്നു ചോദിച്ചു. 'മനസ്സിലായി,' അവർ പറഞ്ഞു, 'സ്വയംനിയന്ത്രണം വേണം.' 'ശരി,' എന്നു പറഞ്ഞു, 'നിങ്ങൾക്ക് മനസ്സിലായി.'
അഥ ഹൈനം മനുഷ്യാഊചുഃ ബ്രവീതു നോ ഭവാനിതി॥ തേഭ്യോ ഹൈതദേവാക്ഷരമുവാചഃ ദ ഇതി; വ്യജ്ഞാസിഷ്ടാ൩ ഇതി॥ വ്യജ്ഞാസിഷ്മേതി ഹോചുഃ ദത്തേതി ന ആത്ഥേതി॥ ഓമിതി ഹോവാച, വ്യജ്ഞാസിഷ്ടേതി
അതിനുശേഷം മനുഷ്യർ പറഞ്ഞു: 'ദയവായി ഞങ്ങളെ ഉപദേശിക്കണം.' അവർക്കും അതേ അക്ഷരം പറഞ്ഞു: 'ദ.' 'നിങ്ങൾക്ക് മനസ്സിലായോ?' എന്നു ചോദിച്ചു. 'മനസ്സിലായി,' അവർ പറഞ്ഞു, 'ദാനം ചെയ്യണം.' 'ശരി,' എന്നു പറഞ്ഞു, 'നിങ്ങൾക്ക് മനസ്സിലായി.'
അഥ ഹൈനമസുരാ ഊചുഃ ബ്രവീതു നോ ഭവാനിതി॥ തേഭ്യോ ഹൈതദേവാക്ഷരമുവാചഃ ദ ഇതി; വ്യജ്ഞാസിഷ്ടാ൩ ഇതി॥ വ്യജ്ഞാസിഷ്മേതി ഹോചുഃ ദയധ്വമിതി ന ആത്ഥേതി॥ ഓമിതി ഹോവാച, വ്യജ്ഞാസിഷ്ടേതി॥ തദേതദേവൈഷാദൈവീ വാഗനുവദതി സ്തനയിത്നുഃ ദദദ ഇതി; ദമ്യത ദത്തദയധ്വമിതി॥ തദേതത്ത്രയഁ ശിക്ഷേദ് ദമം, ദാനം, ദയാമിതി॥ 3/ ॥ വായുരനിലമമൃതം ഭസ്മന്തഁ ശരീരമ്॥ ഓ൩മ് ക്രതോ സ്മര, ക്ലിബേസ്മര, കൃതഁ സ്മരാ-॥ -ഗ്നേ, നയ സുപഥാ രായേഅസ്മാന് വിശ്വാനി, ദേവ, വയുനാനി വിദ്വാന് യുയോധ്യസ്മജ് ജുഹുരാണമേനോ ഭൂയിഷ്ഠാം തേ നമഃഉക്തിം വിധേമ॥ 4/
ഏഷപ്രജാപതിര്യദ്ധൃദയമ് ഏതദ്ബ്രഹ്മൈതത്സര്വം॥ തദേതത്ത്ര്യക്ഷരഁ: ഹൃദയമിതി॥ ഹൃ ഇത്യ് ഏകമക്ഷരമ് അഭിഹരന്ത്യസ്മൈ സ്വാശ്ചാന്യേച, യഏവം വേദ॥ ദഇത്യ് ഏകമക്ഷരമ് ദദന്ത്യ് അസ്മൈ സ്വാശ്ചാന്യേച, യഏവം വേദ॥ യമിത്യ് ഏകമക്ഷരമ് ഏതി സ്വര്ഗം ലോകം, യഏവം വേദ॥ 5/
തദ്വൈതദ് ഏതദേവതദാസ, സത്യമേവ॥ സയോഹ ഏവമ് . ഏതന്മഹദ്യക്ഷം പ്രഥമജം വേദഃ സത്യം ബ്രഹ്മേതി, ജയതീമാഁല് ലോകാന്॥ ജിതഇന്ന്വസാവസദ് യഏവമേതന്മഹദ്യക്ഷം പ്രഥമജം വേദഃ സത്യം ബ്രഹ്മേതി; സത്യഁ ഹ്യ് ഏവബ്രഹ്മ॥ 6
അത് തന്നെയാണ് ഈ സത്യം. ഈ മഹത്തായ ആദ്യമായ യക്ഷനെ, സത്യം ബ്രഹ്മമാണെന്ന് അറിയുന്നവൻ എല്ലാ ലോകങ്ങളെയും ജയിക്കുന്നു. ഈ മഹത്തായ ആദ്യമായ യക്ഷനെ, സത്യം ബ്രഹ്മമാണെന്ന് അറിയുന്നവൻ എല്ലാ ലോകങ്ങളെയും ജയിക്കുകയും അവിടെ വസിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; കാരണം ബ്രഹ്മാവ് സത്യമാണല്ലോ.
തദ്യത്തത്സത്യമസൌസആദിത്യോ॥ യഏഷഏതസ്മിന്മണ്ഡലേ പുരുഷോ യശ്ചായം ദക്ഷിണേഽക്ഷന്പുരുഷഃ താവേതാവന്യോഽന്യസ്മിന്പ്രതിഷ്ഠിതൌ; രശ്മിഭിരേഷോഽസ്മിന്പ്രതിഷ്ഠിതഃ, പ്രാണൈരയമമുഷ്മിന്॥ സയദോത്ക്രമിഷ്യന്ഭവതി, ശുദ്ധമേവൈതന്മണ്ഡലം പശ്യതിഃ നൈനമേതേരശ്മയഃ പ്രത്യായന്തി
സത്യം എന്നത് ഈ സൂര്യനാണ്. ഈ ചക്രത്തിൽ ഉള്ള പുരുഷനും വലതുകണ്ണിൽ ഉള്ള പുരുഷനും തമ്മിൽ പരസ്പരം ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു; അവൻ അവിടെയുണ്ടാകുന്നത് കിരണങ്ങളാൽ, ഇവൻ ഇവിടെയുണ്ടാകുന്നത് ശ്വാസങ്ങളാൽ. ഒരുത്തൻ ഈ ലോകം വിട്ടുപോകുമ്പോൾ, അവൻ ഈ ശുദ്ധമായ ചക്രം മാത്രം കാണുന്നു; അവനിലേക്ക് കിരണങ്ങൾ മടങ്ങിവരുന്നില്ല.
യഏഷഏതസ്മിന്മണ്ഡലേ പുരുഷഃ തസ്യ ഭൂരിതി ശിരഃ ഏകഁ ശിര, ഏകമേതദക്ഷരം; ഭുവ ഇതി ബാഹൂഃ ദ്വൌബാഹൂ, ദ്വേഏതേഅക്ഷരേ; സ്വരിതി പ്രതിഷ്ഠാഃ ദ്വേപ്രതിഷ്ഠേദ്വേഏതേഅക്ഷരേ॥ തസ്യോപനിഷദഹരിതി॥ ഹന്തി പാപ്മാനം ജഹാതി ച, യഏവം വേദ
ഈ ചക്രത്തിൽ ഉള്ള പുരുഷന്റെ 'ഭൂഃ' തലയാണ്, ഒരു തല, ഒരു അക്ഷരം; 'ഭുവഃ' കൈകൾ, രണ്ട് കൈകൾ, രണ്ട് അക്ഷരങ്ങൾ; 'സ്വഃ' അടിസ്ഥാനം, രണ്ട് അടിസ്ഥാനം, രണ്ട് അക്ഷരങ്ങൾ. അവന്റെ രഹസ്യോപദേശം 'അഹ' എന്നതാണ്. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ പാപം നശിപ്പിക്കുകയും ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
മനോമയോഽയം പുരുഷോ, ഭാഃസത്യഃ തസ്മിന്നന്തര്ഹൃദയേ യഥാ വ്രീഹിര്വാ യവോ വൈവമയമന്തരാത്മന്പുരുഷഃ . ॥. സഏഷസര്വസ്യ വശീ . സര്വസ്യേശാനഃ, സര്വസ്യാധിപതിഃ; സര്വമിദം പ്രശാസ്തി യദിദം കിങ്ച, യഏവം വേദ . 9/
വാചം ധേനുമുപാസീത॥ തസ്യാശ്ചത്വാരഃ സ്തനാഃ സ്വാഹാകാരോവഷട്കാരോഹന്തകാരഃ സ്വധാകാരഃ॥ തസ്യൈ ദ്വൌസ്തനൌ ദേവാഉപജീവന്തി, സ്വാഹാകാരം ച വഷട്കാരം ച; ഹന്തകാരം മനുഷ്യാഃ, സ്വധാകാരം പിതരഃ॥ തസ്യാഃ പ്രാണഋഷഭോ, മനോ വത്സഃ॥ 10/
വാക്കിനെ ഒരു പശുവെന്നുപോലെ ധ്യാനിക്കണം. അതിന് നാല് പാൽക്കറികൾ ഉണ്ട്: സ്വാഹാ, വഷട്, ഹന്ത്, സ്വധാ എന്നിങ്ങനെ. ഇതിൽ ദേവന്മാർ സ്വാഹയും വഷടും ആസ്വദിക്കുന്നു; മനുഷ്യർ ഹന്ത് ആസ്വദിക്കുന്നു; പിതൃകൾ സ്വധാ ആസ്വദിക്കുന്നു. അതിന്റെ പ്രാണൻ കാളയാണ്; മനസ്സ് കിടാവാണ്.
അന്നം ബ്രഹ്മേത്യ് ഏക ആഹുഃ॥ തന്നതഥാ, പൂയതി വാഅന്നമൃതേപ്രാണാത്॥ പ്രാണോബ്രഹ്മേത്യ് ഏക ആഹുഃ॥ തന്നതഥാ, ശുഷ്യതി വൈപ്രണഋതേഽന്നാദ്॥ ഏതേഹ ത്വേവദേവതേ, ഏകധാഭൂയം ഭൂത്വാ, പരമതാം ഗച്ഛതഃ
ചിലർ പറയുന്നു, 'അന്നം ബ്രഹ്മമാണ്.' എന്നാൽ അങ്ങനെ അല്ല, കാരണം പ്രാണം ഇല്ലാതെ അന്നം പുഴുക്കും. ചിലർ പറയുന്നു, 'പ്രാണം ബ്രഹ്മമാണ്.' അതും ശരിയല്ല, കാരണം അന്നം ഇല്ലാതെ പ്രാണം ഉണങ്ങും. ഇവ രണ്ടും ഒന്നായി ചേർന്ന് പരമാവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തുന്നു.
തദ്ധ സ്മാഹ പ്രാതൃദഃ പിതരമ് കിഁ സ്വിദേവൈവംവിദുഷേ സാധുകുര്യാം, കിമേവാസ്മാ അസാധുകുര്യാമിതി॥ സഹ സ്മാഹ പാണിനാഃ മാ, പ്രാതൃദ, കസ് ത്വേനയോരേകധാഭൂയം ഭൂത്വാപരമതാം ഗച്ഛതീതി
പ്രാതൃദൻ അപ്പനോടു ചോദിച്ചു: 'ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞവർക്കു ഞാൻ എന്ത് നല്ലത് ചെയ്യണം? ദോഷം ചെയ്യാൻ എന്താണ്?' അപ്പൻ പറഞ്ഞു: 'പ്രാതൃദ, അങ്ങനെ പറയരുത്. ഈ രണ്ടും ഒന്നായി ചേർന്ന് പരമാവസ്ഥയിലേക്കെത്തുന്നവൻ ആരാണ്?'
തസ്മാ ഉ ഹൈതദുവാചഃ വീതി അന്നം വൈവി അന്നേ ഹീമാനി സര്വാണി ഭൂതാനി വിഷ്ടാനി॥ രമിതി, പ്രാണോവൈരം, പ്രാണേഹീമാനി സര്വാണി ഭൂതാനി രതാനി സര്വാണി ഹ വാഅസ്മിന്ഭൂതാനി വിശന്തി, സര്വാണി ഭൂതാനി രമന്തേ, യഏവം വേദ॥ 14/
അതിനാൽ പറയപ്പെടുന്നു: 'അന്നത്തിൽ എല്ലാ ജീവികളും അധിഷ്ഠിതമാണ്.' 'പ്രാണത്തിൽ എല്ലാ ജീവികളും ആനന്ദിക്കുന്നു.' ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവനിൽ എല്ലാ ജീവികളും പ്രവേശിക്കുകയും ആനന്ദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഉക്ഥം, പ്രാണോവാഉക്ഥം, പ്രാണോഹീദഁ സര്വമുത്ഥാപയതി॥ ഉദ്ധാസ്മാ ഉക്ഥവിദ്വീരസ് തിഷ്ഠതി ഉക്ഥസ്യ സായുജ്യഁ സലോകതാം ജയതി, യഏവം വേദ
ഉക്തം എന്നത് പ്രാണമാണ്; കാരണം പ്രാണം എല്ലാം ഉയർത്തുന്നു. ഉക്തം അറിയുന്നവൻ ഉറപ്പോടെ നിലകൊള്ളുന്നു; അവൻ ഉക്തത്തിൽ ഐക്യവും അതിന്റെ ലോകവും നേടുന്നു.
യജുഃ, പ്രാണോവൈയജുഃ, പ്രാണേഹീമാനി സര്വാണി ഭൂതാനി യുജ്യന്തേ॥ യുജ്യന്തേ ഹാസ്മൈ സര്വാണി ഭൂതാനി ശ്രൈഷ്ഠ്യായ, യജുഷഃ സായുജ്യഁ സലോകതാം ജയതി, യഏവം വേദ
യജുസ് പ്രാണമാണ്; കാരണം എല്ലാ ജീവികളും പ്രാണത്താൽ ഒന്നിക്കുന്നു. എല്ലാ ജീവികളും അവനിൽ ഐക്യപ്പെടുന്നു, ഉത്തമത്വത്തിനായി. യജുസ് അറിയുന്നവൻ അതിൽ ഐക്യവും അതിന്റെ ലോകവും നേടുന്നു.
സാമ, പ്രാണോവൈസാമ, പ്രാണേഹീമാനി സര്വാണി ഭൂതാനി സമ്യങ്ചി॥ സമ്യങ്ചി ഹാസ്മൈ സര്വാണി ഭൂതാനി ശ്രൈഷ്ഠ്യായ കല്പന്തേ, സാമ്നഃ സായുജ്യഁ സലോകതാം ജയതി, യഏവം വേദ
സാമം പ്രാണമാണ്; കാരണം എല്ലാ ജീവികളും പ്രാണത്താൽ സമന്വയിക്കുന്നു. എല്ലാ ജീവികളും അവനിൽ ഉത്തമത്വത്തിനായി സമന്വയപ്പെടുന്നു. സാമം അറിയുന്നവൻ അതിൽ ഐക്യവും അതിന്റെ ലോകവും നേടുന്നു.
ക്ഷത്രം, പ്രാണോവൈക്ഷത്രം, പ്രാണോഹിവൈക്ഷത്രമ് ത്രായതേ ഹൈനം പ്രാണഃ ക്ഷണിതോഃ॥ പ്രക്ഷത്രമാത്രമ് ആപ്നോതി, ക്ഷത്രസ്യ സായുജ്യഁ സലോകതാം ജയതി, യഏവം വേദ॥ 15/
ക്ഷത്രം പ്രാണമാണ്; കാരണം പ്രാണം ക്ഷത്രത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. അവൻ പൂർണ്ണമായ ക്ഷത്രം, അതിന്റെ ഐക്യവും അതിന്റെ ലോകവും നേടുന്നു, ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ.
ഭൂമിരന്തരിക്ഷം ദ്യൌരിത്യഷ്ടാവ് ! അക്ഷരാണി അഷ്ടാക്ഷരഁ ഹ വാഏകം ഗായത്ര്യൈപദമ്; ഏതദു ഹൈവാസ്യാ ഏതത്॥ സയാവദേഷുത്രിഷുലോകേഷു, താവദ്ധ ജയതി യോഽസ്യാ ഏതദേവം പദം വേദ
ഭൂമി, അന്തരീക്ഷം, ദ്യൗസ് — ഇവ എട്ട് അക്ഷരങ്ങളാണ്; ഗായത്രിയുടെ ഒരു പാദം എട്ടക്ഷരമാണ്. ഇതാണ് അവളുടെ രൂപം. ഈ മൂന്നു ലോകങ്ങൾ എത്രത്തോളം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നുവോ, അത്രത്തോളം അതറിയുന്നവൻ ജയിക്കുന്നു.
ഋചോ യജൂഷി സാമാനീത്യഷ്ടാവക്ഷരാണി അഷ്ടാക്ഷരഁ ഹ വാഏകം ഗായത്ര്യൈപദമ്; ഏതദു ഹൈവാസ്യാ ഏതത്॥ സയാവതീയം ത്രയീവിദ്യാ, താവദ്ധ ജയതി, യോഽസ്യാ ഏതദേവം പദം വേദ
ഋക്, യജുസ്, സാമം — ഇവ എട്ട് അക്ഷരങ്ങളാണ്; ഗായത്രിയുടെ ഒരു പാദം എട്ടക്ഷരമാണ്. ഇതാണ് അവളുടെ രൂപം. ത്രയീവിദ്യ എത്രത്തോളം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നുവോ, അത്രത്തോളം അതറിയുന്നവൻ ജയിക്കുന്നു.
പ്രാണോഽപാനോവ്യാനഇത്യഷ്ടാവക്ഷരാണി അഷ്ടാക്ഷരഁ ഹ വാഏകം ഗായത്ര്യൈപദമ്; ഏതദു ഹൈവാസ്യാ ഏതത്॥ സയാവദിദം പ്രാണി, താവദ്ധ ജയതി, യോഽസ്യാ ഏതദേവം പദം വേദ
പ്രാണൻ, അപാനൻ, വ്യാനൻ — ഇവ എട്ട് അക്ഷരങ്ങളാണ്; ഗായത്രിയുടെ ഒരു പാദം എട്ടക്ഷരമാണ്. ഇതാണ് അവളുടെ രൂപം. ജീവി എത്രത്തോളം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നുവോ, അത്രത്തോളം അതറിയുന്നവൻ ജയിക്കുന്നു.
അഥാസ്യാ ഏതദേവതുരീയം ദര്ശതം പദം പരോരജാ യഏഷതപതിഃ യദ്വൈചതുര്ഥം തത്തുരീയം; ദര്ശതം പദമിതി, ദദൃശഇവ ഹ്യ് ഏഷഃ; പരോരജാ ഇതി, സര്വമു ഹ്യ് ഏവൈഷരജഉപര്യ്-ഉപരി തപതി॥ ഏവഁ ഹൈവശ്രിയായശസാ തപതി, യോഽസ്യാ ഏതദേവം പദം വേദ
ഇനി, അവളുടെ നാലാമത്തെ, കാണാവുന്ന പാദം പരമമായ പ്രകാശമുള്ള പ്രദേശമാണ്, അതാണ് അതിലെ പ്രഭു. നാലാമത്തെ പാദം ഇതാണ്; കാണാവുന്ന പാദം എന്നാണ്, കാരണം അത് കാണപ്പെടുന്നു; പരം രാജസ് എന്നാണ്, കാരണം അതിൽ എല്ലാം മുകളിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു. അതറിയുന്നവൻ മഹത്വത്തിലും കീർത്തിയിലും പ്രകാശിക്കുന്നു.
സൈഷാഗായത്ര്യ് ഏതസ്മിഁസ് തുരീയേ ദര്ശതേപദേപരോരജസി പ്രതിഷ്ഠിതാ; തദ്വൈതത്സത്യേപ്രതിഷ്ഠിതാ ചക്ഷുര്വൈസത്യം, ചക്ഷുര്ഹിവൈസത്യമ് തസ്മാദ്യദിദാനീം ദ്വൌവിവദമാനാവേയാതമ് അഹമദ്രാക്ഷമ് അഹമശ്രൌഷമിതി, യഏവ ബ്രൂയാദ് അഹമദ്രാക്ഷമ് ഇതി, തസ്മാ ഏവശ്രദ്ദധ്യാത്
ഈ ഗായത്രി ആ നാലാമത്തെ, കാണാവുന്ന, പരമമായ പ്രദേശത്ത് അധിഷ്ഠിതമാണ്; അതിനാൽ സത്യം എന്നതിൽ അധിഷ്ഠിതമാണ്. കണ്ണാണ് സത്യം, കാരണം കണ്ണ് തന്നെയാണ് സത്യം. അതുകൊണ്ട്, രണ്ട് പേർ വാദിക്കുമ്പോൾ ഒരാൾ 'ഞാൻ കണ്ടു' അല്ലെങ്കിൽ 'ഞാൻ കേട്ടു' എന്നു പറഞ്ഞാൽ, 'ഞാൻ കണ്ടു' എന്നു പറയുന്നവനെയാണ് വിശ്വസിക്കേണ്ടത്.
തദ്വൈതത്സത്യം ബലേ പ്രതിഷ്ഠിതം; പ്രാണോവൈബലം; തത്പ്രാണേപ്രതിഷ്ഠിതം; തസ്മാദാഹുഃ ബലഁ സത്യാദോജീയ ഇതി॥ ഏവം വേഷാഗായത്ര്യധ്യാത്മം പ്രതിഷ്ഠിതാ
സത്യം ബലത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമാണ്; പ്രാണമാണ് ബലം; അതിനാൽ പ്രാണത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമാണ്. അതുകൊണ്ട്, 'ബലം സത്യത്തേക്കാൾ വലിയതാണ്' എന്ന് പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ ഗായത്രി ആത്മാവിൽ അധിഷ്ഠിതമാണ്.
സാ ഹൈഷാഗയാഁസ് തത്രേ; പ്രാണാവൈഗയാസ്; തത്പ്രാണാസ് തത്രേ; തദ്യദ്ഗയാഁസ് തത്രേ, തസ്മാദ്ഗായത്രീനാമ॥ സയാമേവാമൂഁ . അന്വാഹൈഷൈവസാ॥ സയസ്മാ അന്വാഹ, തസ്യ പ്രാണാസ് ത്രായതേ
അവിടെ ഗായത്രി അതാണ്; പ്രാണമാണ് ഗായത്രി; അവിടെ പ്രാണങ്ങൾ തന്നെയാണ്. അവിടെ പ്രാണങ്ങൾ ഉള്ളതിനാലാണ് ഗായത്രി എന്ന പേര്. അവൻ ജപിക്കുമ്പോൾ, അവളെയാണ് ജപിക്കുന്നത്. ജപിക്കുമ്പോൾ, പ്രാണം അവനെ സംരക്ഷിക്കുന്നു.
താഁ ഹ . ഏകേ സാവിത്രീമനുഷ്ടുഭമന്വാഹുഃ വാഗനുഷ്ടുബ്; ഏതദ്വാചമനുബ്രൂമ ഇതി॥ നതഥാ കുര്യാദ്॥ ഗായത്രീമേവാനുബ്രൂയാദ് ॥. യദി ഹ വാഅപി . \` ബഹ്വിവ പ്രതിഗൃഹ്ണാതി, നഹൈവതദ്ഗായത്ര്യാഏകം ചനപദം പ്രതി
ചിലർ സാവിത്രി അനുഷ്ടുപ് ചന്ദസ്സാണ്, വാക്ക് അനുഷ്ടുപ് ആണെന്ന് പറയുന്നു; 'വാക്കിനെ ഞാൻ ജപിക്കുന്നു' എന്നു പറയുന്നു. അങ്ങനെ ചെയ്യരുത്. ഗായത്രിയെ മാത്രം ജപിക്കണം. ഒരാൾ എത്രയോ വസ്തുക്കൾ സ്വീകരിച്ചാലും, ഗായത്രിയുടെ ഒരു പാദത്തിനും തുല്യമാകില്ല.
അതിനുശേഷം അസുരന്മാർ പറഞ്ഞു: 'ദയവായി ഞങ്ങളെ ഉപദേശിക്കണം.' അവർക്കും അതേ അക്ഷരം പറഞ്ഞു: 'ദ.' 'നിങ്ങൾക്ക് മനസ്സിലായോ?' എന്നു ചോദിച്ചു. 'മനസ്സിലായി,' അവർ പറഞ്ഞു, 'ദയ കാണിക്കണം.' 'ശരി,' എന്നു പറഞ്ഞു, 'നിങ്ങൾക്ക് മനസ്സിലായി.' അതുകൊണ്ട് ഇടിമുഴക്കത്തിൽ ഈ ദൈവവാണി മുഴങ്ങുന്നു: 'ദ, ദ, ദ' — സ്വയംനിയന്ത്രണം, ദാനം, ദയ. അതിനാൽ ഈ മൂന്നു പഠിക്കണം: സ്വയംനിയന്ത്രണം, ദാനം, ദയ.
ഈ പ്രജാപതി ഹൃദയമാണ്; ഇതാണ് ബ്രഹ്മാവും എല്ലാം തന്നെയും. ഇതിന് മൂന്ന് അക്ഷരങ്ങൾ ഉണ്ട്: ഹൃ-ദ-യം. 'ഹൃ' എന്നത് ഒരു അക്ഷരം; ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവർക്കു സ്വയംയും മറ്റുള്ളവരെയും അർപ്പിക്കുന്നു. 'ദ' എന്നത് ഒരു അക്ഷരം; ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവർക്കു സ്വയംയും മറ്റുള്ളവരെയും ദാനം ചെയ്യുന്നു. 'യം' എന്നത് ഒരു അക്ഷരം; ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ സ്വർഗ്ഗലോകം പ്രാപിക്കുന്നു.
,4 ആപ ഏവേദമഗ്ര ആസുസ്; താആപഃ സത്യമസൃജന്ത, സത്യം ബ്രഹ്മ, ബ്രഹ്മ പ്രജാപതിം, പ്രജാപതിര്ദേവാന്॥ 2/6, 1 തേദേവാഃ സത്യമിത്യ് ! ഉപാസതേ തദേതത്ത്ര്യക്ഷരഁ: സത്യമ് ഇതി॥ സഇത്യ് ഏകമക്ഷരം; തീത്യ് ഏകമക്ഷരം, അമ് ഇത്യ് ഏകമക്ഷരം॥ പ്രഥമോത്തമേഅക്ഷരേ സത്യം, മധ്യതോഽനൃതമ് തദേതദനൃതമ് . സത്യേന പരിഗൃഹീതഁ സത്യഭൂയമേവഭവതി॥ നൈവംവിദ്വാഁസമനൃതഁ ഹിനസ്തി
ആദിയിൽ വെള്ളം മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. വെള്ളത്തിൽ നിന്ന് അവർ സത്യം സൃഷ്ടിച്ചു; സത്യം ബ്രഹ്മാവാണ്, ബ്രഹ്മാവ് പ്രജാപതിയാണ്, പ്രജാപതി ദേവന്മാരാണ്. അതുകൊണ്ട് അവർ സത്യം മാത്രം ആരാധിക്കുന്നു. അതിന് മൂന്ന് അക്ഷരങ്ങൾ ഉണ്ട്: സ-ത്യ-മ്. 'സ' ഒരു അക്ഷരം, 'ത്യ' ഒരു അക്ഷരം, 'മ്' ഒരു അക്ഷരം. ആദ്യവും അവസാനവുമുള്ള അക്ഷരങ്ങൾ സത്യമാണ്, നടുവിലുള്ളത് അസത്യം; അതിനാൽ അസത്യം സത്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, അതിനാൽ സത്യം മാത്രമേ ശേഷിക്കൂ. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവനെ അസത്യം ബാധിക്കില്ല.
അഥ . യോഽയം ദക്ഷിണേഽക്ഷന്പുരുഷഃ തസ്യ ഭൂരിതി ശിരഃ ഏകഁ ശിര, ഏകമേതദക്ഷരം; ഭുവ ഇതി ബാഹൂഃ ദ്വൌബാഹൂ, ദ്വേഏതേഅക്ഷരേ; സ്വരിതി പ്രതിഷ്ഠാഃ ദ്വേപ്രതിഷ്ഠേ, ദ്വേഏതേഅക്ഷരേ॥ തസ്യോപനിഷദഹമിതി॥ ഹന്തി പാപ്മാനം ജഹാതി ച, യഏവം വേദ॥ 7 വിദ്യുദ്ബ്രഹ്മേത്യ് ആഹുഃ॥ വിദാനാദ്വിദ്യുദ്; വിദ്യത്യ് ഏനം പാപ്മനോ, യഏവം വേദഃ വിദ്യുദ്ബ്രഹ്മേതി॥ വിദ്യുദ്ധ്യ് ഏവബ്രഹ്മ॥ 8/
ഇനി, വലതുകണ്ണിൽ ഉള്ള പുരുഷന്റെ 'ഭൂഃ' തലയാണ്, ഒരു തല, ഒരു അക്ഷരം; 'ഭുവഃ' കൈകൾ, രണ്ട് കൈകൾ, രണ്ട് അക്ഷരങ്ങൾ; 'സ്വഃ' അടിസ്ഥാനം, രണ്ട് അടിസ്ഥാനം, രണ്ട് അക്ഷരങ്ങൾ. അവന്റെ രഹസ്യോപദേശം 'അഹം' എന്നതാണ്. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ പാപം നശിപ്പിക്കുകയും ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ചിലർ പറയും: മിന്നൽ ബ്രഹ്മമാണെന്ന്. പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതിനാലാണ് മിന്നൽ എന്ന് പറയുന്നത്. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവനു മിന്നൽ പാപം നശിപ്പിക്കുന്നു; മിന്നൽ ബ്രഹ്മാവാണ്.
ഈ പുരുഷൻ മനസ്സിൽ നിന്നാണ് നിർമ്മിതൻ, അവന്റെ പ്രകാശം സത്യമാണ്. ഹൃദയത്തിനുള്ളിൽ, നെല്ലിനോ യവയോ തേനിലുണ്ടാവുന്നതുപോലെ, ഈ പുരുഷൻ ആന്തരാത്മാവിനുള്ളിലാണ്. അവൻ എല്ലാറ്റിനും യജമാനൻ, എല്ലാറ്റിനും അധിപൻ, എല്ലാറ്റിനും മേൽനില്ക്കുന്നവൻ; ഈ സകലവും, എന്തെല്ലാം ഉണ്ടോ അതെല്ലാം, അവൻ നിയന്ത്രിക്കുന്നു, ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ.
അയമാഗ്നിര്വൈശ്വാനരോയോഽയമന്തഃ പുരുഷേ, യേനേദമന്നം പച്യതേ യദിദമദ്യതേ॥ തസ്യ ഏഷഘോഷോ ഭവതി, യമേതത്കര്ണാവപിധായ ശൃണോതി॥ സയദോത്ക്രമിഷ്യന്ഭവതി, നൈനം ഘോഷഁ ശൃണോതി॥ 11 ഏതദ്വൈപരമം തപോ യദ്വ്യാഹിതസ് തപ്യതേ; പരമഁ ഹൈവലോകം ജയതി, യഏവം വേദൈതദ്വൈപരമം തപോ യം പ്രേതമരണ്യഁ ഹരന്തി; പരമഁ ഹൈവലോകം ജയതി, യഏവം വേദൈതദ്വൈപരമം തപോ യം പ്രേതമഗ്നാവഭ്യാദധതി; പരമഁ ഹൈവലോകം ജയതി, യഏവം വേദ॥ 12/
ഈ അഗ്നി, വൈശ്വാനരൻ, മനുഷ്യന്റെ ഉള്ളിലാണുള്ളത്; അതുകൊണ്ടാണ് ഭക്ഷണം പാകം ചെയ്ത് കഴിക്കുന്നത്. ചെവികൾ അടച്ച് കേൾക്കുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന ശബ്ദം അതിന്റെ ശബ്ദമാണ്. മരണം അടുത്തപ്പോൾ ആ ശബ്ദം കേൾക്കാനാവില്ല. ഒറ്റാന്തിരിയിലായുള്ള തപസ്സാണ് ഏറ്റവും ഉന്നതം; അതറിയുന്നവൻ പരമലോകം നേടുന്നു, മരിച്ചശേഷം കാടിലേക്കോ അഗ്നിയിലേക്കോ കൊണ്ടുപോകുമ്പോഴും അതറിയുന്നവൻ പരമലോകം നേടുന്നു.
യദാവൈപുരുഷോഽസ്മാല് ലോകാത്പ്രൈതി, സവായുമാഗച്ഛതി; തസ്മൈ സതത്ര വിജിഹീതേ യഥാ രഥചക്രസ്യ ഖം; തേന സഊര്ധ്വആക്രമതേ॥ സആദിത്യമാഗച്ഛതി; തസ്മൈ സതത്ര വിജിഹീതേ യഥാഡമ്ബരസ്യ ഖം; തേന സഊര്ധ്വആക്രമതേ॥ സചന്ദ്രമസമാഗച്ഛതി; തസ്മൈ സതത്ര വിജിഹീതേ യഥാ ദുന്ദുഭേഃ ഖം; തേന സഊര്ധ്വആക്രമതേ॥ സലോകമാഗച്ഛത്യശോകമഹിമം; തസ്മിന്വസതി ശാശ്വതീഃ സമാഃ॥ 13/
മനുഷ്യൻ ഈ ലോകം വിട്ടുപോകുമ്പോൾ, ആദ്യം കാറ്റിലേക്കാണ് പോകുന്നത്; അവിടെ, രഥചക്രത്തിന്റെ നടുവിലെ പോലെ ഒരു വഴി തുറക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ അവൻ മേലോട്ട് കയറുന്നു. പിന്നെ സൂര്യനിലേക്കാണ് പോകുന്നത്; അവിടെ, മൃദംഗത്തിന്റെ ചിരകുപോലെ ഒരു വഴി തുറക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ അവൻ മേലോട്ട് കയറുന്നു. പിന്നെ ചന്ദ്രനിലേക്കാണ് പോകുന്നത്; അവിടെ, പകർപ്പിന്റെ ഉള്ളിലെ പോലെ ഒരു വഴി തുറക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ അവൻ മേലോട്ട് കയറുന്നു. അവസാനം ദു:ഖമില്ലാത്ത മഹത്വമുള്ള ലോകത്താണ് എത്തുന്നത്; അവിടെ അവൻ എക്കാലവും വസിക്കുന്നു.