തദേഷശ്ലോകോ ഭവതിഃ തദേവസത്തത് സഹകര്മണൈതി ലിങ്ഗം മനോ യത്ര നിഷക്തമസ്യ പ്രാപ്യാന്തം കര്മണസ് തസ്യ യത്കിങ്ചേഹകരോത്യയം തസ്മാല് ലോകാത്പുനരൈതി അസ്മൈലോകായ കര്മണ, ഇതി നുകാമയമാനോ; അഥാകാമയമാനോ യോഽകാമോനിഷ്കാമ ആത്മകാമ ആപ്തകാമോ ഭവതി നതസ്മാദ് പ്രാണാഉത്ക്രാമന്തി അത്രൈവസമവനീയന്തേ . ॥. ബ്രഹ്മൈവ സന്ബ്രഹ്മാപ്യേതി
ഇവിടെ ഒരു ശ്ലോകമുണ്ട്: മനസ്സു ഏത് കാര്യത്തിൽ ആകർഷിക്കപ്പെടുന്നുവോ, അതിന്റെ ഫലമായി അവൻ തന്റെ പ്രവൃത്തികളോടൊപ്പം അതിൽ എത്തുന്നു; പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലം ലഭിച്ചാൽ, അവൻ ഇവിടെ ചെയ്തതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ആ ലോകത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും ഈ ലോകത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു. എന്നാൽ ആഗ്രഹമില്ലാത്തവൻ, ആഗ്രഹം വിട്ടവൻ, ആത്മാവിൽ തൃപ്തനായവൻ, ആഗ്രഹം ആത്മാവിൽ തന്നെ ആയവൻ—അവന്റെ പ്രാണന്മാർ പുറത്ത് പോകുന്നില്ല; അവൻ ബ്രഹ്മമായതുകൊണ്ട് ബ്രഹ്മത്തിൽ ലയിക്കുന്നു.
തദേഷശ്ലോകോ ഭവതിഃ യദാസര്വേ പ്രമുച്യന്തേ കാമാ യേഽസ്യ ഹൃദിശ്രിതാ അഥ മര്ത്യോഽമൃതോ ഭവത്യ് അത്ര ബ്രഹ്മ സമശ്നുത ഇതി
ഇവിടെ ഒരു ശ്ലോകമുണ്ട്: ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്ന എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും വിട്ടുപോകുമ്പോൾ, മരണശീലനായവൻ അമൃതനാകുന്നു; അവൻ ഇവിടെ തന്നെ ബ്രഹ്മം പ്രാപിക്കുന്നു.
തദ്യഥാഹിനിര്വ്ലയനീവല്മീകേ മൃതാപ്രത്യസ്താ ശയീതൈവമേവേദം ശരീരം ശേതേ॥ അഥായമനസ്ഥികോഽശരീരഃ പ്രാജ്ഞആത്മാ .\^ ബ്രഹ്മൈവലോക ഏവ, സമ്രാഡ്, ഇതി ഹോവാച യാജ്ഞവല്ക്യഃ . ॥. സോഽഹം ഭഗവതേ സഹസ്രാനി ദദാമീതി ഹോവാച ജനകോവൈദേഹഃ
പാമ്പ് തൻ്റെ ചർമ്മം കളഞ്ഞ് വൽമീകത്തിൽ മരിച്ചപോലെ കിടക്കുന്നതുപോലെ, ഈ ശരീരം അങ്ങനെ കിടക്കുന്നു; എന്നാൽ ഈ ശരീരരഹിതമായ ജ്ഞാനാത്മാവ് പരമാവസ്ഥയിലേക്കെത്തുമ്പോൾ അമരനാകുന്നു, രാജാവേ, എന്ന് യാജ്ഞവൽക്യൻ പറഞ്ഞു. 'ഭഗവനെ, ഞാൻ ആയിരം ദാനം ചെയ്യുന്നു,' എന്ന് വൈദേഹരാജാവായ ജനകൻ പറഞ്ഞു.
തദപ്യ് ഏതേശ്ലോകാ അണുഃ പന്ഥാ വിതരഃ പുരാണോ; മാഁ സ്പൃഷ്ടോഽനുവിത്തോ മയൈവ തേന ധീരാ അപിയന്തി ബ്രഹ്മവിദ ഉത്ക്രമ്യ സ്വര്ഗം ലോകമിതോവിമുക്താഃ
ഇവിടെ ചില ശ്ലോകങ്ങൾ ഉണ്ട്: പാത വളരെ ചെറുതും പുരാതനവുമാണ്; ഞാൻ അതിനെ സ്പർശിച്ചിട്ടില്ല, അതിലൂടെ ഞാൻ നടന്നിട്ടുമില്ല. ആ പാതയിലൂടെ ബ്രഹ്മം അറിയുന്ന ധീരന്മാർ, ഇവിടെ നിന്ന് പുറത്ത് പോയ് സ്വർഗലോകം പ്രാപിക്കുന്നു.
തസ്മിങ്ഛുക്ലമുതനീലമാഹുഃ പിങ്ഗലഁ ഹരിതം ലോഹിതം ചൈ- -ഷപന്ഥാ ബ്രഹ്മണാ ഹാനുവിത്തസ് തേനൈതി ബ്രഹ്മവിത്തൈജസഃ പുണ്യകൃച്ച \^
ആ പാതയിൽ വെള്ള, നീല, മഞ്ഞ, പച്ച, ചുവപ്പ് നിറങ്ങൾ ഉണ്ടെന്ന് അവർ പറയുന്നു; അതാണ് ബ്രഹ്മത്തിന്റെ പാത. ആ പാതയിലൂടെ ബ്രഹ്മം അറിയുന്ന പ്രകാശമുള്ള പുണ്യവാൻ പോകുന്നു.
അന്ധം തമഃ പ്രവിശന്തി യേഽസമ്ഭൂതിമ് . ഉപാസതേ; തതോ ഭൂയ ഇവ തേതമോ യഉ സമ്ഭൂത്യാഁ . രതാഃ
അപ്രത്യക്ഷമായതിനെ ആരാധിക്കുന്നവർ അന്ധകാരത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു; പ്രത്യക്ഷമായതിൽ ആസ്വാദനം കാണുന്നവർ അതിലും കൂടുതൽ അന്ധകാരത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
അസുര്യാ നാമ തേലോകാ അന്ധേന തമസാവൃതാസ് താഁസ് തേപ്രേത്യാപിഗച്ഛത്യ് യ് അവിദ്വാഁസോഽബുധാജനാഃ
'അസുര്യ' എന്ന് വിളിക്കുന്ന ലോകങ്ങൾ, അന്ധകാരത്തിൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു—അവിടേക്ക്, മരിച്ചശേഷം, അജ്ഞാനികളും വിവേകമില്ലാത്തവരും പ്രവേശിക്കുന്നു.
തദേവസന്തസ് തദു ഭവാമോ . നചേദവേദീ മഹതീ വിനഷ്ടിര് യേതദ്വിദുരമൃതാസ് തേഭവന്ത്യ് അഥേതരേ ദുഃഖമേവോപയന്തി
അത് തന്നെയാണ് നമ്മൾ, അതാണ് നമ്മൾ ആകുന്നത്. ഇത് അറിയാതിരിക്കുന്നവർക്കു വലിയ നഷ്ടമാണ്. ഇത് അറിയുന്നവർ അമൃതരാകുന്നു; മറ്റുള്ളവർ ദുഃഖത്തിലേക്കാണ് പോകുന്നത്.
ആത്മാനം ചേദ്വിജാനീയാദ് അയമസ്മീതി പുരുഷഃ കിമിച്ഛന്കസ്യ കാമായ ശരീരമനു സംചരേത്
ഒരു മനുഷ്യന് ഈ ആത്മാവിനെ 'ഞാനിതാണ്' എന്ന് തിരിച്ചറിയുകയാണെങ്കില്, പിന്നെ അവന് എന്തിനായി, ആരുടെ വേണ്ടി ഈ ശരീരത്തില്执പിടിച്ച് ജീവിക്കണം?
യസ്യാനുവിത്തഃ പ്രതിബുദ്ധ ആത്മാ- -സ്മിന്ത്സംദേഹ്യേഗഹനേ പ്രവിഷ്ടഃ സവിശ്വകൃത് സഹിസര്വസ്യ കര്താ തസ്യ ലോകഃ, സഉ ലോകഏവ
ആത്മാവ് ഉണര്ന്നും, വിവേകത്തോടെ ഈ കഠിനമായ ശരീരത്തില് പ്രവേശിച്ചവനും, എല്ലാറ്റിനെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നവനും, എല്ലാറ്റിനെയും ചെയ്യുന്നവനും ആകുമ്പോള്, അവന്റെ ലോകം അതേ ലോകമാണ്, അതേ ലോകം മാത്രം.
യദൈതമനുപശ്യതി അത്മാനം ദേവമങ്ജസേ- -ശാനം ഭൂതഭവ്യസ്യ നതദാ വിചികിത്സതി \`
ആത്മാവിനെ ദൈവമായി, നേരായ ഭരിക്കുന്നവനായി, ഭൂതഭവ്യങ്ങളുടെ അധിപതിയായി കാണുമ്പോള്, അപ്പോള് അവന് സംശയം ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
യസ്മിന്പങ്ച പങ്ചജനാ ആകാശശ്ച പ്രതിഷ്ഠിതസ് തമേവമന്യ ആത്മാനം വിദ്വാന്ബ്രഹ്മാമൃതോഽമൃതം
അഞ്ച് വിഭാഗങ്ങളിലെയും അഞ്ചു ജനങ്ങളും ആകാശവും ആരിലാണു നിലനില്ക്കുന്നത് എന്ന് അറിയുന്നവന്, ആ ആത്മാവിനെ ഇങ്ങനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞാല്, അവന് ബ്രഹ്മവും അമൃതവുമാണ്.
യസ്മാദര്വാക്സംവത്സരോ അഹോഭിഃ പരിവര്തതേ തദ്ദേവാജ്യോതിഷാം ജ്യോതിര് ആയുര്ഹ്യ് ഉപാസതേ അമൃതം
ആരില്നിന്നാണ് വര്ഷം ദിവസങ്ങളായി ചുറ്റി സഞ്ചരിക്കുന്നത്, ദേവന്മാര് അവനെ പ്രകാശങ്ങളുടെ പ്രകാശമായി, ആയുസ്സായി, അമൃതമായി ആരാധിക്കുന്നു.
പ്രാണസ്യ പ്രാണമുതചക്ഷുഷശ്ചക്ഷുര് ഉതശ്രോത്രസ്യ ശ്രോത്രമന്നസ്യാന്നം മനസോ യേമനോ വിദുഃ തേനിചിക്യുര്ബ്രഹ്മ പുരാണമഗ്ര്യം 19 മനസൈവാപ്തവ്യം നേഹനാനാസ്തി കിം ചന
ശ്വാസത്തിന്റെ ശ്വാസം, കണ്ണിന്റെ കണ്ണ്, ചെവിയുടെ ചെവി, ആഹാരത്തിന്റെ ആഹാരം, മനസ്സിന്റെ മനസ്സ്—ഇത് അറിയുന്നവര് പുരാതനമായ പ്രഥമ ബ്രഹ്മത്തെ കണ്ടെത്തുന്നു. മനസ്സുകൊണ്ടു മാത്രമേ അതിനെ നേടാനാവൂ. ഇവിടെ ഒന്നും വ്യത്യാസമില്ല.
മൃത്യോഃ സമൃത്യുമാപ്നോതി യഇഹനാനേവ പശ്യതി 20 മനസൈവാനുദ്രഷ്ടവ്യം ഏതദപ്രമയം ധ്രുവമ്
ഇവിടെ വ്യത്യാസം കാണുന്നവന് മരണത്തില് നിന്നും മരണത്തിലേക്കാണ് യാത്ര. മനസ്സുകൊണ്ടു മാത്രമേ ഇതിനെ കാണാനാവൂ; ഇത് അളക്കാനാവാത്തതും, അചഞ്ചലവും ആണ്.
വിരജഃ പര ആകാശാദ് അജആത്മാമഹാന്ധ്രുവസ് 21 തമേവധീരോ വിജ്ഞായ പ്രജ്ഞാം കുര്വീത ബ്രാഹ്മണോ നാനുധ്യായാദ്ബഹൂങ്ഛബ്ദാന് വാചോവിഗ്ലാപനഁ ഹിതദ് ഇതി
കലങ്കമില്ലാത്തത്, പരമമായത്, ആകാശത്തേക്കാള് വലിയത്, ജനനമില്ലാത്തത്, മഹത്തായത്, സ്ഥിരമായത്—ഇവയെ മാത്രം തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, ധീരനായ ബ്രാഹ്മണന് ജ്ഞാനം വളര്ത്തണം; അനാവശ്യമായ വാക്കുകളില് മനസ്സിടരുത്, കാരണം അതു വാക്കിനെ ക്ഷീണിപ്പിക്കും.
തമേതം വേദാനുവചനേന . വിവിദിഷന്തി, ബ്രഹ്മചര്യേന തപസാ ശ്രദ്ധയാ യജ്ഞേനാനാശകേന ചൈതമ് ഏവവിദിത്വാമുനിര്ഭവതി ഏതമേവപ്രവ്രാജിനോ ലോകമീപ്സന്തഃ പ്രവ്രജന്തി
ഇതിനെ അറിയാനാണ് വേദപാരായണം, ബ്രഹ്മചര്യം, തപസ്, വിശ്വാസം, നശിക്കാത്ത യാഗം—ഇവയൊക്കെയും. ഇതറിയാതെ ഒരാള് മുനിയായി മാറുന്നു; ഈ ലോകം മാത്രം ആഗ്രഹിക്കുന്നവര് സന്യാസം സ്വീകരിച്ച് അതിനെ തേടുന്നു.
ഏതദ്ധ സ്മ വൈതത്പൂര്വേ ബ്രഹ്മണാഅനുചാനാ . വിദ്വാഁസഃ പ്രജാം നകാമയന്തേഃ കിം പ്രജയാ കരിഷ്യാമോ യേഷാം നോഽയമാത്മായമ്ലോകഇതി॥ തേഹ സ്മ പുത്രൈഷണായാശ്ച വിത്തൈഷണായാശ്ച ലോകൈഷണായാശ്ച വ്യുത്ഥായാഥ ഭിക്ഷാചര്യം ചരന്തി; യാഹ്യ് ഏവപുത്രൈഷണാസാവിത്തൈഷണാ, യാവിത്തൈഷണാസാലോകൈഷണോഭേഹ്യ് ഏതേഏഷണേ ഏവഭവതഃ
സഏഷനേതി നേത്യ് ആത്മാഗൃഹ്യോ നഹിഗൃഹ്യതേ, അശീര്യോ നഹിശീര്യതേ, അസങ്ഗോഽസിതോ നസജ്യതേ നവ്യഥതേ .\^ , . യ് അതഃ [+]+[/+]പാപമകരവമിത്യതഃ കല്യാണമകരവമിത്യ് ഉഭേ-ഉഭേ ഹ്യ് ഏഷ ഏതേതരതി അമൃതഃ സാധ്വസാധുനീ . \^॥. നൈനം കൃതാകൃതേ തപതഃ
ഇതാണു 'ഇല്ല, ഇല്ല' എന്നത്—ആത്മാവ് പിടിക്കാനാവാത്തത്, അശീരണമായത്, അസംഗമായത്, ബന്ധപ്പെടാത്തത്, ദുഃഖിക്കാത്തത്. 'ഞാന് പാപം ചെയ്തു' എന്നോ 'ഞാന് നല്ലത് ചെയ്തു' എന്നോ കരുതിയാലും, അവന് ഇരുവിധവും അതിജയിക്കുന്നു; അവന് അമൃതനാണ്, നല്ലതും ചീത്തയും അതിജീവിച്ചവന്. നല്ലതും ചീത്തയും അവനെ ബാധിക്കില്ല.
സവാഏഷമഹാനജആത്മാന്നാദോവസുദാനഃ॥ സയോഹൈവമേതം മഹാന്തമജമാത്മാനമന്നാദം വസുദാനം വേദ, വിന്ദതേ വസു . വിന്ദതേ വസു,
ഇതാണു മഹത്തായ, ജനനമില്ലാത്ത ആത്മാവ്, ആഹാരം കഴിക്കുന്നവന്, ധനം നല്കുന്നവന്. ഈ മഹത്തായ, ജനനമില്ലാത്ത ആത്മാവിനെ, ആഹാരം കഴിക്കുന്നവനെയും, ധനം നല്കുന്നവനെയും അറിയുന്നവന് ധനം ലഭിക്കും.
സവാഏഷമഹാനജആത്മാജരോഽമരോഽഭയോഽമൃതോ .\^. ബ്രഹ്മാഭയം വൈ, ജനക, പ്രാപ്തോഽസീതി ഹോവാച യാജ്ഞവല്ക്യഃ .: സോഽഹം ഭഗവതേ വിദേഹാന്ദദാമി മാമ്ചാപി സഹദാസ്യായേതി . ॥. 5 = 14.7.3 =
ഇതാണു മഹത്തായ, ജനനമില്ലാത്ത ആത്മാവ്, ക്ഷയിക്കാത്തവന്, മരണമില്ലാത്തവന്, ഭയമില്ലാത്തവന്, അമൃതനാണ്. 'ജനക, നീ ഭയരഹിതമായ ബ്രഹ്മത്തെ നേടിയിരിക്കുന്നു' എന്ന് യാജ്ഞവല്ക്ക്യന് പറഞ്ഞു. 'ഭഗവാനെ, ഞാന് വിദേഹരാജ്യവും എന്നെയും നിങ്ങളെ സേവിക്കാന് സമര്പ്പിക്കുന്നു' എന്നു പറഞ്ഞു.
അഥ ഹ യാജ്ഞവല്ക്യസ്യ ദ്വേഭാര്യേബഭൂവതുര്മൈത്രേയീ ച കാത്യായനീച; തയോര്ഹ മൈത്രേയീ ബ്രഹ്മവാദിനീ ബഭൂവ, സ്ത്രീപ്രജ്ഞൈവതര്ഹി കാത്യായനീ॥ സോഽന്യദ്വൃത്തമുപാകരിഷ്യമാണ .\^
യാജ്ഞവല്ക്ക്യന് രണ്ട് ഭാര്യമാരുണ്ടായിരുന്നു—മൈത്രേയിയും കാത്യായനിയും. ഇവരില് മൈത്രേയി ബ്രഹ്മജ്ഞാനത്തിനായി പരിശ്രമിച്ചവളായിരുന്നു; കാത്യായനി സാധാരണ ബുദ്ധിയുള്ളവളായിരുന്നു. അപ്പോള് യാജ്ഞവല്ക്ക്യന് മറ്റൊരു ജീവിതപഥം സ്വീകരിക്കാനായിരുന്നു.
യാജ്ഞവല്ക്യോഃ മൈത്രേയീതി ഹോവാച പ്രവ്രജിഷ്യന്വാഅരേഽഹമസ്മാത്സ്ഥാനാദസ്മി॥ ഹന്ത തേഽനയാ കത്യായന്യാന്തം കരവാണീതി
യാജ്ഞവല്ക്ക്യന് പറഞ്ഞു: 'മൈത്രേയി, ഞാന് ഈ വീട്ടില് നിന്നു വിട്ട് സന്യാസം സ്വീകരിക്കാന് പോകുന്നു. നിന്നക്കും കാത്യായനിക്കും ഇടയില് അവസാനമായി വിഭജനമൊരുക്കാം.'
സാഹോവാച മൈത്രേയീഃ യന്നുമ ഇയം, ഭഗോഃ, സര്വാ പൃഥിവീവിത്തേന പൂര്ണാസ്യാത് സ്യാം ന്വഹം തേനാമൃതാഹോ൩ നേതി॥ നേതി ഹോവാച യാജ്ഞവല്ക്യോ, യഥൈവോപകരണവതാം ജീവിതം, തഥൈവതേ ജീവിതഁ സ്യാദ് അമൃതത്വസ്യ തുനാശാസ്തി വിത്തേനേതി
മൈത്രേയി ചോദിച്ചു: 'ഭഗവന്, ഈ ഭൂമി മുഴുവന് ധനത്തോടെ നിറഞ്ഞാലും, അതുകൊണ്ട് ഞാന് അമൃതയാകുമോ?' യാജ്ഞവല്ക്ക്യന് പറഞ്ഞു: 'അല്ല, ധനം ഉള്ളവരുടെ ജീവിതം പോലെ തന്നെയാണ് നിന്റെ ജീവിതം; പക്ഷേ, ധനംകൊണ്ട് അമൃതതയെ നേടാനാവില്ല.'
സാഹോവാച മൈത്രേയീഃ യേനാഹം നാമൃതാ സ്യാം, കിമഹം തേന കുര്യാം॥ യദേവഭഗവാന്വേദ, തദേവമേ ബ്രൂഹീതി
മൈത്രേയി പറഞ്ഞു: ഇതിലൂടെ ഞാൻ അമരത്വം നേടുന്നില്ലെങ്കിൽ, അതെനിക്ക് എന്ത് പ്രയോജനം? ഭഗവാനു അറിയുന്നതെന്തോ അതു തന്നെയാണ് ദയവായി എന്നോട് പറയേണ്ടത്.
സഹോവാച യാജ്ഞവല്ക്യഃ പ്രിയാ . ഖലു നോ ഭവതീ സതീ, പ്രിയമവൃതദ് \^ ധന്ത ഖലു ഭവതി, തേഽഹം തദ്വക്ഷ്യാമി, വ്യാഖ്യാമി തേ; വാചം തുമേ നിദിധ്യാസസ്വേതി .: ഏതദ്വ്യാഖ്യാസ്യാമി തേ; \` ബ്രവിതു ഭഗവാനിതി .
യാജ്ഞവൽക്ക്യൻ പറഞ്ഞു: നീ ഞങ്ങൾക്ക് പ്രിയപ്പെട്ടവളാണ്, നീ പറയുന്നതും പ്രിയപ്പെട്ടതാണ്. അതിനാൽ ഞാൻ അതിനർത്ഥം വിശദീകരിക്കാം, നീ എന്റെ വാക്കുകൾ ശ്രദ്ധയോടെ ആലോചിക്കണം. ഞാൻ അതു വിശദമായി പറയും. പറയൂ, ഭഗവനേ.
സവാഅയമാത്മാ . ; യ ഏഷോഽന്തര്ഹൃദയ ആകാശഃ ~ സര്വസ്യ വശീ സര്വസ്യേശാനഃ സര്വസ്യാധിപതിഃ സര്വമിദം പ്രശാസ്തി യദിദം കിങ്ച . ॥. സനസാധുനാ കര്മണാ ഭൂയാന്നോഏവാസാധുനാ കനീയാന് . ഏഷഭൂതാധിപതിര് . ഏഷലോകേശ്വരഏശലോകപാല . സസേതുര്വിധരണ ഏഷാം ലോകാനാമസംഭേദായ
ഇതാണു ആത്മാവ്—ഹൃദയത്തിലെ ആകാശത്തില് വസിക്കുന്നവന്, എല്ലാറ്റിനെയും നിയന്ത്രിക്കുന്നവന്, എല്ലാറ്റിനെയും ഭരിക്കുന്നവന്, എല്ലാറ്റിനെയും ആധിപത്യം വഹിക്കുന്നവന്, എല്ലാം നിയന്ത്രിക്കുന്നവന്. നല്ല പ്രവൃത്തിയാല് അവന് വലിയവനാകുന്നു; ദുഷ്പ്രവൃത്തിയാല് ചെറുതാവുന്നു. അവന് ഭൂതങ്ങളുടെ അധിപതിയും ലോകത്തിന്റെ രക്ഷകനും ലോകങ്ങളുടെ പാലകനുമാണ്. ലോകങ്ങള് തമ്മില് കലരാതിരിക്കാന് അവന് ഒരു പാലമാണ്.
പഴയ ബ്രഹ്മജ്ഞാനികള് ഇതിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞപ്പോള് സന്താനാഗ്രഹം വിട്ടുകളഞ്ഞു: 'നമ്മുടെ ആത്മാവ് ഈ ലോകമായപ്പോള് സന്താനത്തില് എന്ത് പ്രയോജനം?' അങ്ങനെ പുത്രാഗ്രഹവും ധനാഗ്രഹവും ലോകാഗ്രഹവും ഉപേക്ഷിച്ച് ഭിക്ഷാടനം ചെയ്തു. പുത്രാഗ്രഹം ധനാഗ്രഹം തന്നെയാണ്; ധനാഗ്രഹം ലോകാഗ്രഹം തന്നെയാണ്—ഇവ രണ്ടും ആഗ്രഹങ്ങള് മാത്രമാണ്.
തദേതദൃചാഭ്യുക്തമ് ഏഷനിത്യോ മഹിമാബ്രാഹ്മണസ്യ നകര്മണാ വര്ധതേ നോകനീയാന്॥ തസ്യൈവസ്യാത്പദവിത്തം വിദിത്വാ നകര്മണാ ലിപ്യതേ പാപകേനേതി॥ തസ്മാദേവംവിച്ഛാന്തോദാന്തഉപരതസ് തിതിക്ഷുഃ ശ്രദ്ധാവിത്തോ ഭൂത്വാത്മന്യ് ഏവാത്മാനം പശ്യേത്! സര്വമാത്മാനം പശ്യതി, സര്വോഽഅസ്യാത്മാഭവതി സര്വസ്യാത്മാഭവതി . ॥., . സര്വം പാപ്മാനം തരതി, നൈനം പാപ്മാതപതി, സര്വം പാപ്മാനം തപതി, വിപാപോവിരജോവിജിഘത്സോഽപിപസോ . , ॥ ബ്രാഹ്മണോഭവതി, യഏവം വേദ . ॥., . , സമ്രാഡ്, ഏനം പ്രാപ്തോഽസീതി ഹോവാച യാജ്ഞവല്ക്യഃ॥ .
ഇത് ഒരു ഋചയില് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു: 'ബ്രഹ്മജ്ഞാനിയുടെ ഈ മഹത്വം ശാശ്വതമാണ്; കര്മ്മം കൊണ്ടു വര്ധിക്കുകയോ കുറയുകയോ ഇല്ല.' ആത്മാവിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞാല് ദുഷ്കര്മ്മങ്ങള് അവനെ ബാധിക്കില്ല. അതുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവന് ശാന്തനും, ദമിച്ചവനും, നിരുപാധിയുമായവനും, ക്ഷമയുള്ളവനും, വിശ്വാസമുള്ളവനും ആയി, ആത്മാവില് ആത്മാവിനെ കാണണം. അവന് എല്ലാം ആത്മാവായി കാണുന്നു; എല്ലാം അവന്റെ ആത്മാവാണ്. അവന് എല്ലാ പാപവും അതിജയിക്കുന്നു; പാപം അവനെ ദഹിപ്പിക്കില്ല; അവന് പാപം ദഹിപ്പിക്കും. അവന് പാപരഹിതനും, കലങ്കമില്ലാത്തവനും, വിശപ്പും ദാഹവും ഇല്ലാത്തവനും, ബ്രഹ്മജ്ഞാനിയുമാണ്, ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവനെങ്കില്. 'രാജാവേ, നീ ഇതിനെ നേടിയിരിക്കുന്നു' എന്ന് യാജ്ഞവല്ക്ക്യന് പറഞ്ഞു.
സഹോവാച യാജ്ഞവല്ക്യോ . നവാഅരേ പത്യുഃ കാമായ പതിഃ പ്രിയോഭവതി ആത്മനസ് തുകാമായ പതിഃ പ്രിയോഭവതി; നവാഅരേ ജായായൈ കാമായ ജായാപ്രിയാഭവതി ആത്മനസ് തുകാമായ ജായാപ്രിയാഭവതി; നവാഅരേ പുത്രാണാം കാമായ പുത്രാഃ പ്രിയാഭവന്തി ആത്മനസ് തുകാമായ പുത്രാഃ പ്രിയാഭവന്തി; നവാഅരേ വിത്തസ്യ കാമായ വിത്തം പ്രിയം ഭവതി ആത്മനസ് തുകാമായ വിത്തം പ്രിയം ഭവതി; നവാഅരേ ബ്രഹ്മണഃ കാമായ ബ്രഹ്മ പ്രിയം ഭവതി ആത്മനസ് തുകാമായ ബ്രഹ്മ പ്രിയം ഭവതി; നവാഅരേ ക്ഷത്രസ്യ കാമായ ക്ഷത്രം പ്രിയം ഭവതി ആത്മനസ് തുകാമായ ക്ഷത്രം പ്രിയം ഭവതി; നവാഅരേ ലോകാനാം കാമായ ലോകാഃ പ്രിയാഭവന്തി ആത്മനസ് തുകാമായ ലോകാഃ പ്രിയാഭവന്തി; നവാഅരേ ദേവാനാം കാമായ ദേവാഃ പ്രിയാഭവന്തി ആത്മനസ് തുകാമായ ദേവാഃ പ്രിയാഭവന്തി; നവാഅരേ ഭൂതാനാം കാമായ ഭൂതാനി പ്രിയാണി ഭവന്തി ആത്മനസ് തുകാമായ ഭൂതാനി പ്രിയാണി ഭവന്തി; നവാഅരേ സര്വസ്യ കാമായ സര്വം പ്രിയം ഭവതി ആത്മനസ് തുകാമായ സര്വം പ്രിയം ഭവതി ആത്മാവാഅരേ ദ്രഷ്ടവ്യഃ ശ്രോതവ്യോ മന്തവ്യോ നിദിധ്യാസിതവ്യോ, മൈത്രേയി ആത്മനോ വാഅരേ ദര്ശനേന ശ്രവണേന മത്യാവിജ്ഞാനേനേദഁ സര്വം വിദിതമ്
യാജ്ഞവൽക്ക്യൻ പറഞ്ഞു: ഭർത്താവിന് വേണ്ടി ഭർത്താവ് പ്രിയമാകുന്നില്ല, ആത്മാവിന് വേണ്ടി ഭർത്താവ് പ്രിയമാകുന്നു. ഭാര്യയ്ക്ക് വേണ്ടി ഭാര്യ പ്രിയമാകുന്നില്ല, ആത്മാവിന് വേണ്ടി ഭാര്യ പ്രിയമാകുന്നു. മക്കൾക്ക് വേണ്ടി മക്കൾ പ്രിയമാകുന്നില്ല, ആത്മാവിന് വേണ്ടി മക്കൾ പ്രിയമാകുന്നു. സമ്പത്തിനായി സമ്പത്ത് പ്രിയമാകുന്നില്ല, ആത്മാവിന് വേണ്ടി സമ്പത്ത് പ്രിയമാകുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന് വേണ്ടി ബ്രഹ്മം പ്രിയമാകുന്നില്ല, ആത്മാവിന് വേണ്ടി ബ്രഹ്മം പ്രിയമാകുന്നു. ക്ഷത്രത്തിനായി ക്ഷത്രം പ്രിയമാകുന്നില്ല, ആത്മാവിന് വേണ്ടി ക്ഷത്രം പ്രിയമാകുന്നു. ലോകങ്ങൾക്കായി ലോകങ്ങൾ പ്രിയമാകുന്നില്ല, ആത്മാവിന് വേണ്ടി ലോകങ്ങൾ പ്രിയമാകുന്നു. ദേവന്മാർക്കായി ദേവന്മാർ പ്രിയമാകുന്നില്ല, ആത്മാവിന് വേണ്ടി ദേവന്മാർ പ്രിയമാകുന്നു. സകല ജീവികൾക്കും വേണ്ടി അവ പ്രിയമാകുന്നില്ല, ആത്മാവിന് വേണ്ടി അവ പ്രിയമാകുന്നു. എല്ലാറ്റിനും വേണ്ടി അതു പ്രിയമാകുന്നില്ല, ആത്മാവിന് വേണ്ടി അതു പ്രിയമാകുന്നു. അതിനാൽ, ആത്മാവിനെ കാണണം, കേൾക്കണം, ആലോചിക്കണം, ധ്യാനിക്കണം, മൈത്രേയി; ആത്മാവിനെ കാണുമ്പോഴും കേൾക്കുമ്പോഴും ആലോചിക്കുമ്പോഴും അറിഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും എല്ലാം അറിയപ്പെടുന്നു.
ബ്രഹ്മ തം പരാദാദ് യോഽന്യത്രാത്മനോ വേദാന്വേദ; വേദാസ് തം പരാദുഃ യോഽന്യത്രാത്മനോ വേദാന്വേദ; യജ്ഞാസ് തം പരാദുഃ യോഽന്യത്രാത്മനോ യജ്ഞാന്വേദ .: യോഽന്യത്രാത്മനോ ബ്രഹ്മ വേദ; ക്ഷത്രം തം പരാദാദ് യോഽന്യത്രാത്മനഃ ക്ഷത്രം വേദ; ലോകാസ് തം പരാദുഃ യോഽന്യത്രാത്മനോ ലോകാന്വേദ; ദേവാസ് തം പരാദുഃ യോഽന്യത്രാത്മനോ ദേവാന്വേദ; വേദാസ് തം പരാദുഃ . ഭൂതാനി തം പരാദുഃ യോഽന്യത്രാത്മനോ ഭൂതാനി വേദ; സര്വം തം പരാദാദ് യോഽന്യത്രാത്മനഃ സര്വം വേദ; ഇദം ബ്രഹ്മേദം ക്ഷത്രമിമേലോകാഇമേദേവാഇമേവേദാ ഇമാനി ഭൂതാനീദഁ സര്വം യദയമാത്മാ
ആത്മാവിനെ വേറെയായി ബ്രഹ്മം അറിയുന്നവനെ ബ്രഹ്മം വിട്ടുപോകുന്നു; ആത്മാവിനെ വേറെയായി വേദങ്ങൾ അറിയുന്നവനെ വേദങ്ങൾ വിട്ടുപോകുന്നു; ആത്മാവിനെ വേറെയായി യജ്ഞങ്ങൾ അറിയുന്നവനെ യജ്ഞങ്ങൾ വിട്ടുപോകുന്നു; ആത്മാവിനെ വേറെയായി ക്ഷത്രം അറിയുന്നവനെ ക്ഷത്രം വിട്ടുപോകുന്നു; ആത്മാവിനെ വേറെയായി ലോകങ്ങൾ അറിയുന്നവനെ ലോകങ്ങൾ വിട്ടുപോകുന്നു; ആത്മാവിനെ വേറെയായി ദേവന്മാർ അറിയുന്നവനെ ദേവന്മാർ വിട്ടുപോകുന്നു; ആത്മാവിനെ വേറെയായി ജീവികൾ അറിയുന്നവനെ ജീവികൾ വിട്ടുപോകുന്നു; ആത്മാവിനെ വേറെയായി എല്ലാം അറിയുന്നവനെ എല്ലാം വിട്ടുപോകുന്നു. ഇതാണ് ബ്രഹ്മം, ഇതാണ് ക്ഷത്രം, ഇവയാണ് ലോകങ്ങൾ, ഇവയാണ് ദേവന്മാർ, ഇവയാണ് വേദങ്ങൾ, ഇവയാണ് ജീവികൾ, ഇതാണ് എല്ലാം — ഈ ആത്മാവാണ് എല്ലാം.