അഥ ഹൈനമൂഷസ്തശ്ചാക്രായണഃ പപ്രച്ഛ॥ യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, യത്സാക്ഷാദപരോക്ഷാദ്ബ്രഹ്മ യആത്മാസര്വാന്തരഃ തം മേ വ്യാചക്ഷ്വേതി॥ ഏഷത ആത്മാസര്വാന്തരഃ॥ കതമോ, യാജ്ഞവല്ക്യ, സര്വാന്തരോ॥ യഃ പ്രാണേന പ്രാണിതി, സത ആത്മാസര്വാന്തരോ; യോഽപാനേനാപാനിതി, സത ആത്മാസര്വാന്തരോ; യോവ്യാനേന വ്യനിതി, സത ആത്മാസര്വാന്തരോ; യഉദാനേനോദനിതി, സത ആത്മാസര്വാന്തരോ॥ യഃ സമാനേന സമനിതി, സത ആത്മാസര്വന്തര। . ॥. ഏഷത ആത്മാസര്വാന്തരഃ
അപ്പോൾ ഉഷസ്തൻ ചാക്രായണൻ ചോദിച്ചു: 'യാജ്ഞവൽക്ക്യ, നേരിട്ട് അറിയാവുന്ന, പരോക്ഷമല്ലാത്ത ബ്രഹ്മവും എല്ലാറ്റിനും അകത്തുള്ള ആത്മാവും എനിക്ക് വിശദീകരിച്ച് പറയൂ.' 'ഇതാണ് എല്ലാറ്റിനും അകത്തുള്ള ആത്മാവ്.' 'യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഏതാണ് എല്ലാറ്റിനും അകത്തുള്ളത്?' 'ശ്വാസം കൊണ്ട് ശ്വസിക്കുന്നതും, അപാനവായുവിലൂടെ ശ്വസിക്കുന്നതും, വ്യാനവായുവിലൂടെ ശ്വസിക്കുന്നതും, ഉദാനവായുവിലൂടെ ശ്വസിക്കുന്നതും, സമാനവായുവിലൂടെ ശ്വസിക്കുന്നതും അതാണ് എല്ലാറ്റിനും അകത്തുള്ള ആത്മാവ്.'
അഥൈനമൂദ്ദാലക ആരുണിഃ പപ്രച്ഛഃ യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, മദ്രേഷ്വവസാമ പതങ്ചലസ്യ കാപ്യസ്യ ഗൃഹേഷു, യജ്ഞമധീയാനാഃ॥ തസ്യാസീദ്ഭാര്യാഗന്ധര്വഗൃഹീതാ॥ തമപൃച്ഛാമഃ കോഽസീതി॥ സോഽബ്രവീത് കബന്ധ അഥര്വണഇതി
അപ്പോൾ ഉദ്ദാലക ആരുണി ചോദിച്ചു: 'യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഞങ്ങൾ മദ്ര ദേശത്ത് പതഞ്ചല കാപ്യന്റെ വീട്ടിൽ യാഗം പഠിക്കുമ്പോൾ അവനൊരു ഗന്ധർവൻ പിടിച്ച ഭാര്യ ഉണ്ടായിരുന്നു. ഞങ്ങൾ അവനോട് 'നീ ആരാണ്?' എന്ന് ചോദിച്ചു. അവൻ പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ കബന്ധ അതർവണൻ ആണ്.'
സോഽബ്രവീത്പതങ്ചലം കാപ്യം യാജ്ഞികാഁശ്ചഃ വേത്ഥ നുത്വം, കാപ്യ, തത്സൂത്രം യസ്മിന്നയം ച ലോകഃ പരശ്ച ലോകഃ സര്വാണി ച ഭൂതാനി സംദൃബ്ധാനി ഭവന്തീതി॥ സോഽബ്രവീത്പതങ്ചലഃ കാപ്യോഃ നാഹം തദ് ഭഗവന് വേദേതി
കബന്ധ അതർവണൻ പതഞ്ചല കാപ്യനും യാഗം ചെയ്യുന്നവർക്കും പറഞ്ഞു: 'കാപ്യ, ഈ ലോകവും പരലോകവും എല്ലാ ജീവികളും ഒന്നിച്ച് ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ആ നൂൽ നീ അറിയാമോ?' പതഞ്ചല കാപ്യൻ പറഞ്ഞു: 'ഭഗവൻ, ഞാൻ അതറിയുന്നില്ല.'
സോഽബ്രവീത്പതങ്ചലം കാപ്യം യാജ്ഞികാഁശ്ചഃ വേത്ഥ നുത്വം, കാപ്യ, തമന്തര്യാമിണം, യഇമം ച ലോകം പരം ച ലോകഁ സര്വാണി ച ഭൂതാന്യന്തരോ യമയതീതി॥ സോഽബ്രവീത്പതങ്ചലഃ കാപ്യോഃ നാഹം തം, ഭഗവന് വേദേതി
കബന്ധ അതർവണൻ പതഞ്ചല കാപ്യനും യാഗം ചെയ്യുന്നവർക്കും പറഞ്ഞു: 'കാപ്യ, ഈ ലോകവും പരലോകവും എല്ലാ ജീവികളും അകത്തുനിന്ന് നിയന്ത്രിക്കുന്ന ആ അകത്തുള്ള നിയന്ത്രകനെ നീ അറിയാമോ?' പതഞ്ചല കാപ്യൻ പറഞ്ഞു: 'ഭഗവൻ, ഞാൻ അവനെ അറിയുന്നില്ല.'
വേദ വാഅഹം, ഗൌതമ, തത്സൂത്രം തം ചാന്തര്യാമിണമിതി॥ യോവാഇദം കശ്ച ബ്രൂയാദ് വേദ വേദേതി॥ യഥാ വേത്ഥ, തഥാ ബ്രൂഹീതി
യാജ്ഞവൽക്ക്യ പറഞ്ഞു: 'ഗൗതമ, ഞാൻ ആ നൂലിനെയും അകത്തുള്ള നിയന്ത്രകനെയും അറിയുന്നു.' 'ആരെങ്കിലും 'ഞാൻ അറിയുന്നു' എന്ന് പറയുകയാണെങ്കിൽ, എങ്ങനെ അറിയുന്നുവോ അതുപോലെ പറയണം.' 'നീ അറിയുന്നപോലെ പറയൂ.'
വായുര്വൈ, ഗൌതമ, തത്സൂത്രം; വായുനാ വൈ, ഗൌതമ, സൂത്രേണായം ച ലോകഃ പരശ്ച ലോകഃ സര്വാണി ച ഭൂതാനി സംദൃബ്ധാനി ഭവന്തി॥ തസ്മാദ്വൈ, ഗൌതമ, പുരുഷം പ്രേതമാഹുഃ വ്യസ്രഁസിഷതാസ്യാങ്ഗാനീതി; വായുനാ ഹി, ഗൌതമ, സൂത്രേണ സമ്ദൃബ്ധാനി ഭവന്തീതി॥ ഏവമേവൈതദ് . യാജ്ഞവല്ക്യാന്തര്യാമിണം ബ്രൂഹീതി
ഗൗതമ, വായുവാണ് ആ നൂൽ; വായു എന്ന നൂലിലൂടെ ഈ ലോകവും പരലോകവും എല്ലാ ജീവികളും ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ്, ഗൗതമ, ഒരാൾ മരിച്ചാൽ 'അവന്റെ അവയവങ്ങൾ അകന്നു' എന്ന് പറയുന്നത്; വായു എന്ന നൂലാണ് എല്ലാം ബന്ധിപ്പിക്കുന്നത്, ഗൗതമ. ഇതാണ് സത്യം. യാജ്ഞവൽക്ക്യ, അകത്തുള്ള നിയന്ത്രകനെ വിശദീകരിക്കൂ.
യഃ പൃഥിവ്യാം തിഷ്ഠന്പൃഥിവ്യാഅന്തരോ, യം പൃഥിവീനവേദ, യസ്യ പൃഥിവീശരീരം, യഃ പൃഥിവീമന്തരോ യമയതി, സ ത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ
ഭൂമിയിൽ നിലകൊണ്ടു ഭൂമിയിൽ നിന്ന് വേറെയായവനും, ഭൂമി അവനെ അറിയാത്തവനും, ഭൂമിയാണ് അവന്റെ ശരീരം, ഭൂമിയെ അകത്തുനിന്ന് നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, അവനാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, അകത്തുള്ള നിയന്ത്രകൻ, അമൃതൻ.
യോഽപ്സുതിഷ്ഠന്നദ്ഭ്യോഽന്തരോ, യമാപോ നവിദുഃ യസ്യാപഃ ശരീരം, യോഽപോഽന്തരോ യമയതി സ ത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ
ജലത്തിൽ നിലകൊണ്ടു ജലത്തിൽ നിന്ന് വേറെയായവനും, ജലം അവനെ അറിയാത്തവനും, ജലമാണ് അവന്റെ ശരീരം, ജലത്തെ അകത്തുനിന്ന് നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, അവനാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, അകത്തുള്ള നിയന്ത്രകൻ, അമൃതൻ.
യോഽഗ്നൌതിഷ്ഠന്നഗ്നേരന്തരോ, യമഗ്നിര്നവേദ, യസ്യാഗ്നിഃ ശരീരം, യോഽഗ്നിമന്തരോ യമയതി, സ ത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ
അഗ്നിയിൽ നിലകൊണ്ടു അഗ്നിയിൽ നിന്ന് വേറെയായവനും, അഗ്നി അവനെ അറിയാത്തവനും, അഗ്നിയാണ് അവന്റെ ശരീരം, അഗ്നിയെ അകത്തുനിന്ന് നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, അവനാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, അകത്തുള്ള നിയന്ത്രകൻ, അമൃതൻ.
യോഽന്തരിക്ഷേ തിഷ്ഠന്നന്തരിക്ഷാദന്തരോ, യമന്തരിക്ഷം നവേദ, യസ്യാന്തരിക്ഷഁ ശരീരം, യോഽന്തരിക്ഷമന്തരോ യമയതി, സ ത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ
അന്തരീക്ഷത്തിൽ നിലകൊണ്ടു അന്തരീക്ഷത്തിൽ നിന്ന് വേറെയായവനും, അന്തരീക്ഷം അവനെ അറിയാത്തവനും, അന്തരീക്ഷമാണ് അവന്റെ ശരീരം, അന്തരീക്ഷത്തെ അകത്തുനിന്ന് നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, അവനാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, അകത്തുള്ള നിയന്ത്രകൻ, അമൃതൻ.
യോവായൌതിഷ്ഠന്വായോരന്തരോ, യം വായുര്നവേദ, യസ്യ വായുഃ ശരീരം, യോവായുമന്തരോ യമയതി, സ ത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ
വായുവിൽ നിലകൊണ്ടു വായുവിൽ നിന്ന് വേറെയായവനും, വായു അവനെ അറിയാത്തവനും, വായുവാണ് അവന്റെ ശരീരം, വായുവിനെ അകത്തുനിന്ന് നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, അവനാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, അകത്തുള്ള നിയന്ത്രകൻ, അമൃതൻ.
. യോ ദിവി തിഷ്ഠന്ദിവോഽന്തരോ, യം ദ്യൌര്ന വേദ, യസ്യ ദ്യൌഃ ശരീരം, യോ ദിവമന്തരോ യമയതി ഏഷ ത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ
ആകാശത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും, ആകാശത്തിനുള്ളിലുമുള്ളവനും, ആകാശം അറിയാത്തവനും, ആകാശം തന്നെ ശരീരമായവനും, ആകാശത്തിനുള്ളിൽ നിന്ന് അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, ഇവൻ തന്നെയാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, ഉള്ളിൽ വസിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുന്ന അമൃതസ്വരൂപൻ.
യആദിത്യേതിഷ്ഠന്നാദിത്യാദന്തരോ, യമാദിത്യോനവേദ, യസ്യാദിത്യഃ ശരീരം, യആദിത്യമന്തരോ യമയതി, സ ത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ
സൂര്യനിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും, സൂര്യനുള്ളിലുമുള്ളവനും, സൂര്യൻ അറിയാത്തവനും, സൂര്യൻ തന്നെ ശരീരമായവനും, സൂര്യത്തിനുള്ളിൽ നിന്ന് അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, ഇവൻ തന്നെയാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, ഉള്ളിൽ വസിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുന്ന അമൃതസ്വരൂപൻ.
യശ്ചന്ദ്രതാരകേതിഷ്ഠങ്ചന്ദ്രതാരകാദന്തരോ, യം ചന്ദ്രതാരകം നവേദ, യസ്യ ചന്ദ്രതാരകഁ ശരീരം, യശ്ചന്ദ്രതാരകമന്തരോ യമയതി, സ ത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ
ചന്ദ്രനിലും നക്ഷത്രങ്ങളിലും നിലകൊള്ളുന്നവനും, അവയുടെ ഉള്ളിലുമുള്ളവനും, അവ അറിയാത്തവനും, അവ തന്നെ ശരീരമായവനും, അവയുടെ ഉള്ളിൽ നിന്ന് അവയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, ഇവൻ തന്നെയാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, ഉള്ളിൽ വസിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുന്ന അമൃതസ്വരൂപൻ.
. യ ആകാശേ തിഷ്ഠന്നാകാശാദന്തരോ, യമാകാശോ ന വേദ, യസ്യാകാശഃ ശരീരം, യ ആകാശമന്തരോ യമയതി ഏഷ ത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ
വ്യോമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും, വ്യോമത്തിനുള്ളിലുമുള്ളവനും, വ്യോമം അറിയാത്തവനും, വ്യോമം തന്നെ ശരീരമായവനും, വ്യോമത്തിനുള്ളിൽ നിന്ന് അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, ഇവൻ തന്നെയാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, ഉള്ളിൽ വസിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുന്ന അമൃതസ്വരൂപൻ.
യഃ സര്വേഷു ഭൂതേഷു തിഷ്ഠന്ത്സര്വേഭ്യോ ഭൂതേഭ്യോഽന്തരോ, യഁ സര്വാണി ഭൂതാനി നവിദുഃ യസ്യ സര്വാണി ഭുതാനി ശരീരം, യഃ സര്വാണി ഭൂതാന്യന്തരോ യമയതി, സ ത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃത॥ ഇത്യ് ഉ ഏവാധിഭൂതമ് . അഥാധ്യാത്മമ്
എല്ലാ ജീവികളിലും നിലകൊള്ളുന്നവനും, അവയുടെ ഉള്ളിലുമുള്ളവനും, അവ അറിയാത്തവനും, അവ തന്നെ ശരീരമായവനും, അവയുടെ ഉള്ളിൽ നിന്ന് അവയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, ഇവൻ തന്നെയാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, ഉള്ളിൽ വസിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുന്ന അമൃതസ്വരൂപൻ. ഇതുവരെ ഭൗതികത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഉപദേശം. ഇനി ആത്മാവിനെക്കുറിച്ച്.
യഃ പ്രാണേതിഷ്ഠന്പ്രാണാദന്തരോ, യം പ്രാണോനവേദ, യസ്യ പ്രാണഃ ശരീരം, യഃ പ്രാണമന്തരോ യമയതി, സ ത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ
ശ്വാസത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും, ശ്വാസത്തിനുള്ളിലുമുള്ളവനും, ശ്വാസം അറിയാത്തവനും, ശ്വാസം തന്നെ ശരീരമായവനും, ശ്വാസത്തിനുള്ളിൽ നിന്ന് അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, ഇവൻ തന്നെയാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, ഉള്ളിൽ വസിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുന്ന അമൃതസ്വരൂപൻ.
യോവാചിതിഷ്ഠന്വാചോഽന്തരോ, യം വാങ് നവേദ, യസ്യ വാക്ഷരീരം, യോവാചമന്തരോ യമയതി, സ ത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ
വാക്കിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും, വാക്കിന്റെ ഉള്ളിലുമുള്ളവനും, വാക്ക് അറിയാത്തവനും, വാക്ക് തന്നെ ശരീരമായവനും, വാക്കിന്റെ ഉള്ളിൽ നിന്ന് അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, ഇവൻ തന്നെയാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, ഉള്ളിൽ വസിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുന്ന അമൃതസ്വരൂപൻ.
യശ്ചക്ഷുഷി തിഷ്ഠങ്ചക്ഷുഷോഽന്തരോ, യം ചക്ഷുര്നവേദ, യസ്യ ചക്ഷുഃ ശരീരം, യശ്ചക്ഷുരന്തരോ യമയതി, സ ത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ
കണ്ണിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും, കണ്ണിന്റെ ഉള്ളിലുമുള്ളവനും, കണ്ണ് അറിയാത്തവനും, കണ്ണ് തന്നെ ശരീരമായവനും, കണ്ണിന്റെ ഉള്ളിൽ നിന്ന് അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, ഇവൻ തന്നെയാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, ഉള്ളിൽ വസിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുന്ന അമൃതസ്വരൂപൻ.
യഃ ശ്രോത്രേ തിഷ്ഠങ്ഛ്രോത്രാദന്തരോ, യഁ ശ്രോത്രം നവേദ, യസ്യ ശ്രോത്രഁ ശരീരം, യഃ ശ്രോത്രമന്തരോ യമയതി, സ ത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ
ചെവിയിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും, ചെവിയുടെ ഉള്ളിലുമുള്ളവനും, ചെവി അറിയാത്തവനും, ചെവി തന്നെ ശരീരമായവനും, ചെവിയുടെ ഉള്ളിൽ നിന്ന് അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, ഇവൻ തന്നെയാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, ഉള്ളിൽ വസിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുന്ന അമൃതസ്വരൂപൻ.
യോമനസി തിഷ്ഠന്മനസോഽന്തരോ, യം മനോ നവേദ, യസ്യ മനഃ ശരീരം, യോമനോഽന്തരോ യമയതി, സ ത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ
മനസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും, മനസ്സിന്റെ ഉള്ളിലുമുള്ളവനും, മനസ് അറിയാത്തവനും, മനസാണ് ശരീരമായവനും, മനസ്സിന്റെ ഉള്ളിൽ നിന്ന് അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, ഇവൻ തന്നെയാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, ഉള്ളിൽ വസിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുന്ന അമൃതസ്വരൂപൻ.
യസ് ത്വചി തിഷ്ഠഁസ് ത്വചോഽന്തരോ, യം ത്വങ് നവേദ, യസ്യ ത്വക്ഷരീരം, യസ് ത്വചമന്തരോ യമയതി, സ ത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ
തോലിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും, തോലിന്റെ ഉള്ളിലുമുള്ളവനും, തൊലി അറിയാത്തവനും, തൊലി തന്നെ ശരീരമായവനും, തോലിന്റെ ഉള്ളിൽ നിന്ന് അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, ഇവൻ തന്നെയാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, ഉള്ളിൽ വസിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുന്ന അമൃതസ്വരൂപൻ.
. യോ വിജ്ഞാനേ തിഷ്ഠന്വിജ്ഞാനാദന്തരോ, യം വിജ്ഞാനം ന വേദ, യസ്യ വിജ്ഞാനഁ ശരീരം, യോ വിജ്ഞാനമന്തരോ യമയതി ഏഷ ത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ
അറിയുവിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും, അറിവിന്റെ ഉള്ളിലുമുള്ളവനും, അറിവ് അറിയാത്തവനും, അറിവ് തന്നെ ശരീരമായവനും, അറിവിന്റെ ഉള്ളിൽ നിന്ന് അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, ഇവൻ തന്നെയാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, ഉള്ളിൽ വസിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുന്ന അമൃതസ്വരൂപൻ.
യസ് തേജസി തിഷ്ഠഁസ് തേജസോഽന്തരോ, യം തേജോ നവേദ, യസ്യ തേജഃ ശരീരം, യസ് തേജോഽന്തരോ യമയതി, സ ത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ
പ്രകാശത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും, പ്രകാശത്തിന്റെ ഉള്ളിലുമുള്ളവനും, പ്രകാശം അറിയാത്തവനും, പ്രകാശം തന്നെ ശരീരമായവനും, പ്രകാശത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ നിന്ന് അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, ഇവൻ തന്നെയാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, ഉള്ളിൽ വസിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുന്ന അമൃതസ്വരൂപൻ.
യസ് തമസി തിഷ്ഠഁസ് തമസോഽന്തരോ, യം തമോ നവേദ, യസ്യ തമഃ ശരീരം, യസ് തമോഽന്തരോ യമയതി, സ ത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ
അന്ധകാരത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും, അന്ധകാരത്തിന്റെ ഉള്ളിലുമുള്ളവനും, അന്ധകാരം അറിയാത്തവനും, അന്ധകാരമാണ് ശരീരമായവനും, അന്ധകാരത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ നിന്ന് അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, ഇവൻ തന്നെയാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, ഉള്ളിൽ വസിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുന്ന അമൃതസ്വരൂപൻ.
സഹോവാചോഷസ്തശ്ചാക്രായണോഃ യഥാ വൈബ്രൂയാദസൌഗൌഃ അസാവശ്വ ഇതി ഏവമേവൈതദ്വ്യപദിഷ്ടം ഭവതി॥ യദേവസാക്ഷാദപരോക്ഷാദ്ബ്രഹ്മ യആത്മാസര്വാന്തരഃ തം മേ വ്യാചക്ഷ്വേതി॥ ഏഷത ആത്മാസര്വാന്തരഃ॥ കതമോ, യാജ്ഞവല്ക്യ, സര്വാന്തരോ॥ നദൃഷ്ടേര്ദ്രഷ്ടാരം പശ്യേഃ നശ്രുതേഃ ശ്രോതാരഁ ശൃണുയാ; നമതേര്മന്താരം മന്വീഥാ, നവിജ്ഞാതേര്വിജ്ഞാതാരം വിജാനീയാ॥ ഏഷത ആത്മാസര്വാന്തരോ॥ അതോഽന്യദാര്തം॥ തതോ ഹോഷസ്തശ്ചാക്രായണ ഉപരരാമ॥ 6
ഉഷസ്തൻ ചാക്രായണൻ പറഞ്ഞു: 'ഒരു പശുവാണോ, കുതിരയാണോ എന്ന് പറയുന്നതുപോലെ ഇതും വെറും പേരാണ്. നേരിട്ട് അറിയാവുന്ന, പരോക്ഷമല്ലാത്ത ബ്രഹ്മവും എല്ലാറ്റിനും അകത്തുള്ള ആത്മാവും എനിക്ക് വിശദീകരിച്ച് പറയൂ.' 'ഇതാണ് എല്ലാറ്റിനും അകത്തുള്ള ആത്മാവ്.' 'യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഏതാണ് എല്ലാറ്റിനും അകത്തുള്ളത്?' 'നാം കാണുന്ന ദൃശ്യത്തിന്റെ ദർശകനെയും, കേൾക്കുന്ന ശബ്ദത്തിന്റെ ശ്രോതാവിനെയും, ചിന്തയുടെ ചിന്തകനെയും, അറിവിന്റെ അറിവാളെയും കാണാനോ കേൾക്കാനോ ചിന്തിക്കാനോ അറിയാനോ കഴിയില്ല. ഇതാണ് എല്ലാറ്റിനും അകത്തുള്ള ആത്മാവ്. മറ്റൊക്കെയും ദു:ഖത്താൽ ബാധിച്ചിരിക്കുന്നു.' ഇതോടെ ഉഷസ്തൻ ചാക്രായണൻ ചോദ്യം നിർത്തി.
അഥ ഹൈനം ഗാര്ഗീ വാചക്നവീ പപ്രച്ഛഃ യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, യദിദഁ സര്വമപ്സ്വോതം ച പ്രോതം ച, കസ്മിന്നു ആപ ഓതാശ്ച പ്രോതാശ്ചേതി॥ വായൌ, ഗാര്ഗീതി॥ കസ്മിന്നു വായുരോതശ്ച പ്രോതശ്ചേതി॥ ആകാശഏവ ഗാര്ഗീതി॥ കസ്മിന്ന്വാകാശ \` ഓതശ്ച പ്രോതശ്ചേതി॥ അന്തരിക്ഷലോകേഷു ഗാര്ഗീതി॥ കസ്മിന്നുഖല്വന്തരിക്ഷലോകാ ഓതാശ്ച പ്രോതാശ്ചേതി॥ ദ്യൌര്ലോകേഷു, ഗാര്ഗീതി॥ കസ്മിന്നുഖലു ദ്യൌര്ലോകാഓതാശ്ച പ്രോതാശ്ചേത്യ് . ॥. അദിത്യലോകേഷു, ഗാര്ഗീതി॥ കസ്മിന്നുഖല്വാദിത്യലോകാഓതാശ്ച പ്രോതാശ്ചേതി॥ ചന്ദ്രലോകേഷു, ഗാര്ഗീതി॥ കസ്മിന്നുഖലു ചന്ദ്രലോകാഓതാശ്ച പ്രോതാശ്ചേതി॥ നക്ഷത്രലോകേഷു, ഗാര്ഗീതി॥ കസ്മിന്നുഖലു നക്ഷത്രലോകാഓതാശ്ച പ്രോതാശ്ചേതി॥ ദേവലോകേഷു, ഗാര്ഗീതി॥ കസ്മിന്നുഖലു ദേവലോകാഓതാശ്ച പ്രോതാശ്ചേതി॥ ഗന്ധര്വലോകേഷു ഗാര്ഗീതി॥ കസ്മിന്നുഖല്വ് ഗന്ധര്വലോകാ ഓതാശ്ച പ്രോതാശ്ചേതി॥ പ്രജാപതിലോകേഷു, ഗാര്ഗീതി॥ കസ്മിന്നുഖലു പ്രജാപതിലോകാഓതാശ്ച പ്രോതാശ്ചേതി॥ ബ്രഹ്മലോകേഷു, ഗാര്ഗീതി॥ കസ്മിന്നുഖലു ബ്രഹ്മലോകാഓതാശ്ച പ്രോതാശ്ചേതി॥ സഹോവാചഃ ഗാര്ഗി, മാതിപ്രാക്ഷീഃ മാതേ മൂര്ധാവ്യപപ്തദ് അനതിപ്രശ്ന്യാം വൈദേവതാമതിപൃച്ഛസി॥ ഗാര്ഗി, മാതിപ്രാക്ഷീരിതി॥ തതോ ഹ ഗാര്ഗീ വാചക്നവ്യ് ഉപരരാമ॥ 7
അപ്പോൾ ഗാർഗി വാചക്നവി ചോദിച്ചു: 'യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഈ സകലവും ഒരുമിച്ച് നൂലിൽ നെയ്തതുപോലെ, വെള്ളം എവിടെയാണ് നെയ്തിരിക്കുന്നത്?' 'വായുവിലാണ്, ഗാർഗി.' 'വായു എവിടെയാണ് നെയ്തിരിക്കുന്നത്?' 'ആകാശത്തിലാണ്, ഗാർഗി.' 'ആകാശം എവിടെയാണ് നെയ്തിരിക്കുന്നത്?' 'അന്തരീക്ഷലോകങ്ങളിൽ, ഗാർഗി.' 'അന്തരീക്ഷലോകങ്ങൾ എവിടെയാണ് നെയ്തിരിക്കുന്നത്?' 'ദിവ്യലോകങ്ങളിൽ, ഗാർഗി.' 'ദിവ്യലോകങ്ങൾ എവിടെയാണ് നെയ്തിരിക്കുന്നത്?' 'സൂര്യലോകങ്ങളിൽ, ഗാർഗി.' 'സൂര്യലോകങ്ങൾ എവിടെയാണ് നെയ്തിരിക്കുന്നത്?' 'ചന്ദ്രലോകങ്ങളിൽ, ഗാർഗി.' 'ചന്ദ്രലോകങ്ങൾ എവിടെയാണ് നെയ്തിരിക്കുന്നത്?' 'നക്ഷത്രലോകങ്ങളിൽ, ഗാർഗി.' 'നക്ഷത്രലോകങ്ങൾ എവിടെയാണ് നെയ്തിരിക്കുന്നത്?' 'ദേവലോകങ്ങളിൽ, ഗാർഗി.' 'ദേവലോകങ്ങൾ എവിടെയാണ് നെയ്തിരിക്കുന്നത്?' 'ഗന്ധർവലോകങ്ങളിൽ, ഗാർഗി.' 'ഗന്ധർവലോകങ്ങൾ എവിടെയാണ് നെയ്തിരിക്കുന്നത്?' 'പ്രജാപതിലോകങ്ങളിൽ, ഗാർഗി.' 'പ്രജാപതിലോകങ്ങൾ എവിടെയാണ് നെയ്തിരിക്കുന്നത്?' 'ബ്രഹ്മലോകങ്ങളിൽ, ഗാർഗി.' 'ബ്രഹ്മലോകങ്ങൾ എവിടെയാണ് നെയ്തിരിക്കുന്നത്?' ഗാർഗി, ഇനി ചോദിക്കരുത്, അല്ലെങ്കിൽ നിന്റെ തല വീഴും. നീ ദൈവങ്ങളുടെ അതിരുകൾ കടന്ന് ചോദിക്കുന്നു. ഗാർഗി, ഇനി ചോദിക്കരുത്.' ഇതോടെ ഗാർഗി വാചക്നവി ചോദ്യം നിർത്തി.
സോഽബ്രവീത്പതങ്ചലം കാപ്യം യാജ്ഞികാഁശ്ചഃ യോവൈതത് കാപ്യ, സൂത്രം വിദ്യാത്തം ചാന്തര്യാമിണഁ, സബ്രഹ്മവിത് സലോകവിത് സദേവവിത് സവേദവിത് സയജ്ഞവിത് . സഭൂതവിത് സആത്മവിത് സസര്വവിദിതി തേഭ്യോഽബ്രവീത്॥ തദഹം വേദ॥ തച്ചേത്ത്വം, യാജ്ഞവല്ക്യ, സൂത്രമവിദ്വാഁസ് തം ചാന്തര്യാമിണം ബ്രഹ്മഗവീരുദജസേ, മൂര്ധാതേ വിപതിഷ്യതീതി
കബന്ധ അതർവണൻ പതഞ്ചല കാപ്യനും യാഗം ചെയ്യുന്നവർക്കും പറഞ്ഞു: 'കാപ്യ, ആ നൂലിനെയും അകത്തുള്ള നിയന്ത്രകനെയും ആരെങ്കിലും അറിയുന്നുവെങ്കിൽ, അവൻ ബ്രഹ്മം അറിയുന്നവനും ലോകങ്ങൾ അറിയുന്നവനും ദേവന്മാരെ അറിയുന്നവനും വേദങ്ങൾ അറിയുന്നവനും യാഗങ്ങൾ അറിയുന്നവനും സകലഭൂതങ്ങളെയും അറിയുന്നവനും ആത്മാവിനെ അറിയുന്നവനും എല്ലാം അറിയുന്നവനും ആകുന്നു.' അവൻ അവരോട് പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ അതറിയുന്നു.' 'യാജ്ഞവൽക്ക്യ, നീ ആ നൂലിനെയും അകത്തുള്ള നിയന്ത്രകനെയും അറിയുന്നില്ലെങ്കിൽ, ബ്രഹ്മം അറിയുന്നവനെന്ന് അവകാശപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ, നിന്റെ തല വീഴും.'
യോദിക്ഷുതിഷ്ഠന്ദിഗ്ഭ്യോഽന്തരോ, യം ദിശോ നവിദുഃ യസ്യ ദിശഃ ശരീരം, യോദിശോഽന്തരോ യമയതി, സ ത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ॥ 15/ ॥ യോവിദ്യുതി തിഷ്ഠന്വിദ്യുതോഽന്തരോ, യം വിദ്യുന്നവേദ, യസ്യ വിദ്യുച്ഛരീരം, യോവിദ്യുതോഽന്തരോ യമയതി, സത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ॥ 16/ ॥ യോസ്തനയിത്നൌതിഷ്ഠന്സ്തനയിത്നോരന്തരോ, യഁ സ്തനയിത്നുര്നവേദ, യസ്യ സ്തനയിത്നുഃ ശരീരം, യോസ്തനയിത്നോരന്തരോ യമയതി, സത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ॥ 17/ ॥ യോസര്വേഷു ലോകേഷു തിഷ്ഠന്സര്വേഭ്യോ ലോകേഭ്യോഽന്തരോ, യഁ സര്വേ ലോകാനവിദുഃ യസ്യ സര്വേ ലോകാഃ ശരീരം, യോസര്വേഭ്യോ ലോകേഭ്യോഽന്തരോ യമയതി, സത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ॥ 18/ ॥ യോസര്വേഷു വേദേഷു തിഷ്ഠന്സര്വേഭ്യോ വേദേഷ്വന്തരോ, യഁ സര്വേ വേദാ നവിദുഃ യസ്യ സര്വേ വേദാഃ ശരീരം, യോസര്വേഭ്യോ വേദേഭ്യോഽന്തരോ യമയതി, സത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ॥ 19/ ॥ യോസര്വേഷു യജ്ഞേഷു തിഷ്ഠന്സര്വേഭ്യോ യജ്ഞേഭ്യോഽന്തരോ, യഁ സര്വേ യജ്ഞാനവിദുഃ യസ്യ സര്വേ യജ്ഞാഃ ശരീരം, യോസര്വേഭ്യോ യജ്ഞേഭ്യോഽന്തരോ യമയതി, സത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ
ദിശകളിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും, ദിശകളുടെ ഉള്ളിലുമുള്ളവനും, ദിശകൾ അറിയാത്തവനും, ദിശകൾ തന്നെ ശരീരമായവനും, ദിശകളുടെ ഉള്ളിൽ നിന്ന് അവയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, ഇവൻ തന്നെയാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, ഉള്ളിൽ വസിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുന്ന അമൃതസ്വരൂപൻ. മിന്നലിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും, മിന്നലിന്റെ ഉള്ളിലുമുള്ളവനും, മിന്നൽ അറിയാത്തവനും, മിന്നലാണ് ശരീരമായവനും, മിന്നലിന്റെ ഉള്ളിൽ നിന്ന് അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, ഇവൻ തന്നെയാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, ഉള്ളിൽ വസിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുന്ന അമൃതസ്വരൂപൻ. ഇടിമുഴക്കത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും, ഇടിമുഴക്കത്തിനുള്ളിലുമുള്ളവനും, ഇടിമുഴക്കം അറിയാത്തവനും, ഇടിമുഴക്കമാണ് ശരീരമായവനും, ഇടിമുഴക്കത്തിനുള്ളിൽ നിന്ന് അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, ഇവൻ തന്നെയാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, ഉള്ളിൽ വസിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുന്ന അമൃതസ്വരൂപൻ. എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും നിലകൊള്ളുന്നവനും, എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെ ഉള്ളിലുമുള്ളവനും, ലോകങ്ങൾ അറിയാത്തവനും, ലോകങ്ങൾ തന്നെ ശരീരമായവനും, ലോകങ്ങളുടെ ഉള്ളിൽ നിന്ന് അവയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, ഇവൻ തന്നെയാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, ഉള്ളിൽ വസിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുന്ന അമൃതസ്വരൂപൻ. എല്ലാ വേദങ്ങളിലും നിലകൊള്ളുന്നവനും, എല്ലാ വേദകളുടെ ഉള്ളിലുമുള്ളവനും, വേദങ്ങൾ അറിയാത്തവനും, വേദങ്ങൾ തന്നെ ശരീരമായവനും, വേദകളുടെ ഉള്ളിൽ നിന്ന് അവയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, ഇവൻ തന്നെയാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, ഉള്ളിൽ വസിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുന്ന അമൃതസ്വരൂപൻ. എല്ലാ യജ്ഞങ്ങളിലും നിലകൊള്ളുന്നവനും, എല്ലാ യജ്ഞങ്ങളുടെ ഉള്ളിലുമുള്ളവനും, യജ്ഞങ്ങൾ അറിയാത്തവനും, യജ്ഞങ്ങൾ തന്നെ ശരീരമായവനും, യജ്ഞങ്ങളുടെ ഉള്ളിൽ നിന്ന് അവയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, ഇവൻ തന്നെയാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, ഉള്ളിൽ വസിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുന്ന അമൃതസ്വരൂപൻ.
യോരേതസി തിഷ്ഠഁ രേതസോഽന്തരോ, യം രേതോ നവേദ, യസ്യ രേതഃ ശരീരം, യോരേതോഽന്തരോ യമയതി, സ ത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ॥ 30/ ॥ യആത്മനി തിഷ്ഠന്നാത്മനോഽന്തരോ, യമാത്മാനവേദ, യസ്യാത്മാശരീരം, യആത്മാന്തരോ യമയതി, സത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ
ബീജത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും, ബീജത്തിന്റെ ഉള്ളിലുമുള്ളവനും, ബീജം അറിയാത്തവനും, ബീജം തന്നെ ശരീരമായവനും, ബീജത്തിന്റെ ഉള്ളിൽ നിന്ന് അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, ഇവൻ തന്നെയാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, ഉള്ളിൽ വസിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുന്ന അമൃതസ്വരൂപൻ. ആത്മാവിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും, ആത്മാവിന്റെ ഉള്ളിലുമുള്ളവനും, ആത്മാവ് അറിയാത്തവനും, ആത്മാവാണ് ശരീരമായവനും, ആത്മാവിന്റെ ഉള്ളിൽ നിന്ന് അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, ഇവൻ തന്നെയാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, ഉള്ളിൽ വസിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുന്ന അമൃതസ്വരൂപൻ.