യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, കത്യയമദ്യാധ്വര്യുരസ്മിന്യജ്ഞആഹുതീര്ഹോഷ്യതീതി॥ തിസ്രഇതി॥ കതമാസ് താസ് തിസ്ര ഇതി॥ യാഹുതാഉജ്ജ്വലന്തി, യാഹുതാഅതിനേദന്തി, യാഹുതാഅധിശേരതേ॥ കിം താഭിര്ജയതീതി॥ യാഹുതാഉജ്ജ്വലന്തി, ദേവലോകമേവതാഭിര്ജയതിഃ ദീപ്യത ഇവ ഹിദേവലോകോ॥ യാഹുതാഅതിനേദന്തി, മനുഷ്യലോകമ് \^ ഏവതാഭിര്ജയതി അതീവ ഹിമനുഷ്യലോകോ \^ യാഹുതാഅധിശേരതേ, പിതൃലോകമ് ഏവതാഭിര്ജയതി അധഇവ ഹിപിതൃലോകഃ \`
യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഇദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: അദ്ധ്വര്യു ഇന്ന് എത്ര ആഹുതികൾ സമർപ്പിക്കുന്നു? മൂന്നു. അവയൊക്കെ ഏതാണ്? ഒരു ആഹുതി ജ്വലിക്കുന്നു, മറ്റൊന്ന് ഒഴുകുന്നു, മറ്റൊന്ന് താഴെ ഇരിക്കുന്നു. അവയാൽ എന്താണ് നേടുന്നത്? ജ്വലിക്കുന്ന ആഹുതിയാൽ ദേവലോകം, ഒഴുകുന്ന ആഹുതിയാൽ മനുഷ്യലോകം, താഴെ ഇരിക്കുന്ന ആഹുതിയാൽ പിതൃലോകം നേടുന്നു.
യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, കതിഭിരയമദ്യബ്രഹ്മായജ്ഞം ദക്ഷിണതോദേവതാഭിര്ഗോപായിഷ്യതീത്യ് ഏകയേതി॥ കതമാസൈകേതി॥ മന ഏവേതി॥ അനന്തം വൈമനോ, അനന്താവിശ്വേ ദേവാ॥ അനന്തമേവസതേന ലോകം ജയതി
യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഇദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ബ്രഹ്മാ ഇന്ന് ദക്ഷിണഭാഗത്ത് എത്ര ദേവതകളാൽ യജ്ഞത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നു? ഒന്ന്. അതെന്താണ്? മനസ്സ് തന്നെ. മനസ്സ് അനന്തമാണ്, എല്ലാ ദേവതകളും അനന്തമാണ്. അനന്തത്വം കൊണ്ടാണ് സത്യമുള്ള ലോകം നേടുന്നത്.
അഥ ഹൈനം ജാരത്കാരവആര്തഭാഗഃ പപ്രച്ഛ॥ യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, കതി ഗ്രഹാഃ, കത്യതിഗ്രഹാഇതി॥ അഷ്ടൌഗ്രഹാ, അഷ്ടാവതിഗ്രഹാഇതി॥ യേതേഽഷ്ടൌഗ്രഹാ, അഷ്ടാവതിഗ്രഹാഃ, കതമേതഇതി
അതിനുശേഷം ജാരത്കാരവ ആർതഭാഗൻ ചോദിച്ചു: യാജ്ഞവൽക്ക്യ, എത്ര ഗ്രഹങ്ങളും എത്ര അതിഗ്രഹങ്ങളും ഉണ്ട്? എട്ട് ഗ്രഹങ്ങളും എട്ട് അതിഗ്രഹങ്ങളും ഉണ്ട്. അവ ഏതൊക്കെയാണെന്ന് പറയൂ.
പ്രാണോവൈഗ്രഹഃ॥ സോഽപാനേനാതിഗ്രഹേണ ഗൃഹീതോ॥ അപാനേന ഹിഗന്ധാങ്ജിഘ്രതി
ശ്വാസം ഒരു ഗ്രഹമാണ്; അതിനെ അപാനവായു എന്ന അതിഗ്രഹം പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. അപാനവായുവിലൂടെ തന്നെ നാം ഗന്ധം അറിയുന്നു.
ജിഹ്വാവൈഗ്രഹഃ॥ സരസേനാതിഗ്രഹേണ ഗൃഹീതോ; ജിഹ്വയാ ഹിരസാന്വിജാനാതി
നാവാണ് ഗ്രഹം; രസം എന്ന അതിഗ്രഹം അതിനെ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. നാവിലൂടെ തന്നെ രുചികൾ അറിയുന്നു.
വാഗ്വൈഗ്രഹഃ॥ സനാമ്നാതിഗ്രഹേണ ഗൃഹീതോ; വാചാഹിനാമാന്യഭിവദതി
വാക്ക് ഗ്രഹമാണ്; നാമം എന്ന അതിഗ്രഹം അതിനെ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. വാക്ക് കൊണ്ടാണ് നാമങ്ങൾ ഉച്ചരിക്കുന്നത്.
ചക്ഷുര്വൈഗ്രഹഃ॥ സരൂപേണാതിഗ്രഹേണ ഗൃഹീതശ്; ചക്ഷുഷാ ഹിരൂപാണി പശ്യതി
കണ്ണ് ഗ്രഹമാണ്; രൂപം എന്ന അതിഗ്രഹം അതിനെ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. കണ്ണിലൂടെ തന്നെ രൂപങ്ങൾ കാണുന്നു.
ശ്രോത്രം വൈഗ്രഹഃ॥ സശബ്ദേനാതിഗ്രഹേണ ഗൃഹീതഃ; ശ്രോത്രേണ ഹിശബ്ദാങ്ഛൃണോതി
ചെവി ഗ്രഹമാണ്; ശബ്ദം എന്ന അതിഗ്രഹം അതിനെ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. ചെവിയിലൂടെ തന്നെ ശബ്ദങ്ങൾ കേൾക്കുന്നു.
മനോ വൈഗ്രഹഃ॥ സകാമേനാതിഗ്രഹേണ ഗൃഹീതോ; മനസാ ഹികാമാന്കാമയതേ
മനസ്സ് ഗ്രഹമാണ്; കാമം എന്ന അതിഗ്രഹം അതിനെ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. മനസ്സിലൂടെ തന്നെ ആഗ്രഹങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
ഹസ്തൌ വൈഗ്രഹഃ॥ സകര്മണാതിഗ്രഹേണ ഗൃഹീതോ; ഹസ്താഭ്യാഁ ഹികര്മ കരോതി
കൈകൾ ഗ്രഹങ്ങളാണ്; കര്മ്മം എന്ന അതിഗ്രഹം അവയെ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. കൈകൾകൊണ്ടാണ് കര്മ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നത്.
ത്വഗ്വൈഗ്രഹഃ॥ സസ്പര്ശേനാതിഗ്രഹേണ ഗൃഹീതസ്; ത്വചാഹിസ്പര്ശാന്വേദയത॥ ഇത്യഷ്ടൌഗ്രഹാ, അഷ്ടാവതിഗ്രഹാഃ
ത്വക്ക് ഗ്രഹമാണ്; സ്പർശം എന്ന അതിഗ്രഹം അതിനെ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. ത്വക്കിലൂടെ തന്നെ സ്പർശം അനുഭവപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ എട്ട് ഗ്രഹങ്ങളും എട്ട് അതിഗ്രഹങ്ങളും ഉണ്ട്.
യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, യദിദഁ സര്വം മൃത്യോരന്നം, കാസ്വിത്സാദേവതാ, യസ്യാ മൃത്യുരന്നമിതി॥ അഗ്നിര്വൈമൃത്യുഃ, സോഽപാമന്നമ് അപ പുനര്മൃത്യും ജയതി
യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഇദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: എല്ലാം മരണത്തിനുള്ള ആഹാരമാണെങ്കിൽ, മരണത്തിന് ആഹാരമായ ദേവതയുണ്ടോ? അഗ്നി തന്നെയാണ് മരണം; അഗ്നി ആഹാരം സ്വീകരിച്ചാൽ, വീണ്ടും മരണത്തെ ജയിക്കുന്നു.
യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, യത്രായം പുരുഷോ മ്രിയതേ, കിമേനം നജഹാതീതി॥ നാമേതി അനന്തം വൈനാമാനന്താവിശ്വേ ദേവാ; അനന്തമേവസതേന ലോകം ജയതി
യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഇദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ഈ മനുഷ്യൻ മരിക്കുമ്പോൾ, എന്താണ് അവനെ വിട്ടുപോകാത്തത്? നാമം. നാമം അനന്തമാണ്, എല്ലാ ദേവതകളും അനന്തമാണ്; അനന്തത്വം കൊണ്ടാണ് സത്യമുള്ള ലോകം നേടുന്നത്.
യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, യത്രായം പുരുഷോ മ്രിയത, ഉദസ്മാത്പ്രാണാഃ ക്രാമന്തി ആഹോ നേതി॥ നേതി ഹോവാച യാജ്ഞവല്ക്യോ, അത്രൈവസമവനീയന്തേ, സഉച്ഛ്വയതി ആധ്മായതി ആധ്മാതോ മൃതഃ ശേതേ
യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഇദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ഈ മനുഷ്യൻ മരിക്കുമ്പോൾ, പ്രാണങ്ങൾ അവനെ വിട്ടുപോകുമോ ഇല്ലയോ? ഇല്ല, യാജ്ഞവൽക്ക്യ പറഞ്ഞു; അവ ഇവിടെയേയ്ക്ക് ഒന്നിക്കുന്നു. അവൻ വീർപ്പുമുട്ടുന്നു, ശരീരം വീർപ്പു നിറയുന്നു, പിന്നെ അതിൽ മരിച്ചുകിടക്കുന്നു.
അഥൈനമൂദ്ദാലക ആരുണിഃ പപ്രച്ഛഃ യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, മദ്രേഷ്വവസാമ പതങ്ചലസ്യ കാപ്യസ്യ ഗൃഹേഷു, യജ്ഞമധീയാനാഃ॥ തസ്യാസീദ്ഭാര്യാഗന്ധര്വഗൃഹീതാ॥ തമപൃച്ഛാമഃ കോഽസീതി॥ സോഽബ്രവീത് കബന്ധ അഥര്വണഇതി
അപ്പോൾ ഉദ്ദാലക ആരുണി ചോദിച്ചു: 'യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഞങ്ങൾ മദ്ര ദേശത്ത് പതഞ്ചല കാപ്യന്റെ വീട്ടിൽ യാഗം പഠിക്കുമ്പോൾ അവനൊരു ഗന്ധർവൻ പിടിച്ച ഭാര്യ ഉണ്ടായിരുന്നു. ഞങ്ങൾ അവനോട് 'നീ ആരാണ്?' എന്ന് ചോദിച്ചു. അവൻ പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ കബന്ധ അതർവണൻ ആണ്.'
സോഽബ്രവീത്പതങ്ചലം കാപ്യം യാജ്ഞികാഁശ്ചഃ വേത്ഥ നുത്വം, കാപ്യ, തത്സൂത്രം യസ്മിന്നയം ച ലോകഃ പരശ്ച ലോകഃ സര്വാണി ച ഭൂതാനി സംദൃബ്ധാനി ഭവന്തീതി॥ സോഽബ്രവീത്പതങ്ചലഃ കാപ്യോഃ നാഹം തദ് ഭഗവന് വേദേതി
കബന്ധ അതർവണൻ പതഞ്ചല കാപ്യനും യാഗം ചെയ്യുന്നവർക്കും പറഞ്ഞു: 'കാപ്യ, ഈ ലോകവും പരലോകവും എല്ലാ ജീവികളും ഒന്നിച്ച് ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ആ നൂൽ നീ അറിയാമോ?' പതഞ്ചല കാപ്യൻ പറഞ്ഞു: 'ഭഗവൻ, ഞാൻ അതറിയുന്നില്ല.'
സോഽബ്രവീത്പതങ്ചലം കാപ്യം യാജ്ഞികാഁശ്ചഃ വേത്ഥ നുത്വം, കാപ്യ, തമന്തര്യാമിണം, യഇമം ച ലോകം പരം ച ലോകഁ സര്വാണി ച ഭൂതാന്യന്തരോ യമയതീതി॥ സോഽബ്രവീത്പതങ്ചലഃ കാപ്യോഃ നാഹം തം, ഭഗവന് വേദേതി
കബന്ധ അതർവണൻ പതഞ്ചല കാപ്യനും യാഗം ചെയ്യുന്നവർക്കും പറഞ്ഞു: 'കാപ്യ, ഈ ലോകവും പരലോകവും എല്ലാ ജീവികളും അകത്തുനിന്ന് നിയന്ത്രിക്കുന്ന ആ അകത്തുള്ള നിയന്ത്രകനെ നീ അറിയാമോ?' പതഞ്ചല കാപ്യൻ പറഞ്ഞു: 'ഭഗവൻ, ഞാൻ അവനെ അറിയുന്നില്ല.'
വേദ വാഅഹം, ഗൌതമ, തത്സൂത്രം തം ചാന്തര്യാമിണമിതി॥ യോവാഇദം കശ്ച ബ്രൂയാദ് വേദ വേദേതി॥ യഥാ വേത്ഥ, തഥാ ബ്രൂഹീതി
യാജ്ഞവൽക്ക്യ പറഞ്ഞു: 'ഗൗതമ, ഞാൻ ആ നൂലിനെയും അകത്തുള്ള നിയന്ത്രകനെയും അറിയുന്നു.' 'ആരെങ്കിലും 'ഞാൻ അറിയുന്നു' എന്ന് പറയുകയാണെങ്കിൽ, എങ്ങനെ അറിയുന്നുവോ അതുപോലെ പറയണം.' 'നീ അറിയുന്നപോലെ പറയൂ.'
വായുര്വൈ, ഗൌതമ, തത്സൂത്രം; വായുനാ വൈ, ഗൌതമ, സൂത്രേണായം ച ലോകഃ പരശ്ച ലോകഃ സര്വാണി ച ഭൂതാനി സംദൃബ്ധാനി ഭവന്തി॥ തസ്മാദ്വൈ, ഗൌതമ, പുരുഷം പ്രേതമാഹുഃ വ്യസ്രഁസിഷതാസ്യാങ്ഗാനീതി; വായുനാ ഹി, ഗൌതമ, സൂത്രേണ സമ്ദൃബ്ധാനി ഭവന്തീതി॥ ഏവമേവൈതദ് . യാജ്ഞവല്ക്യാന്തര്യാമിണം ബ്രൂഹീതി
ഗൗതമ, വായുവാണ് ആ നൂൽ; വായു എന്ന നൂലിലൂടെ ഈ ലോകവും പരലോകവും എല്ലാ ജീവികളും ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ്, ഗൗതമ, ഒരാൾ മരിച്ചാൽ 'അവന്റെ അവയവങ്ങൾ അകന്നു' എന്ന് പറയുന്നത്; വായു എന്ന നൂലാണ് എല്ലാം ബന്ധിപ്പിക്കുന്നത്, ഗൗതമ. ഇതാണ് സത്യം. യാജ്ഞവൽക്ക്യ, അകത്തുള്ള നിയന്ത്രകനെ വിശദീകരിക്കൂ.
യഃ പൃഥിവ്യാം തിഷ്ഠന്പൃഥിവ്യാഅന്തരോ, യം പൃഥിവീനവേദ, യസ്യ പൃഥിവീശരീരം, യഃ പൃഥിവീമന്തരോ യമയതി, സ ത ആത്മാന്തര്യാമ്യമൃതഃ
ഭൂമിയിൽ നിലകൊണ്ടു ഭൂമിയിൽ നിന്ന് വേറെയായവനും, ഭൂമി അവനെ അറിയാത്തവനും, ഭൂമിയാണ് അവന്റെ ശരീരം, ഭൂമിയെ അകത്തുനിന്ന് നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, അവനാണ് നിന്റെ ആത്മാവ്, അകത്തുള്ള നിയന്ത്രകൻ, അമൃതൻ.
യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, കത്യയമദ്യോദ്ഗാതാസ്മിന്യജ്ഞേസ്തോത്രിയാഃ സ്തോഷ്യതീതി॥ തിസ്രഇതി॥ കതമാസ് താസ് തിസ്ര ഇതി॥ പുരോനുവാക്യാച യാജ്യാച ശസ്യൈവതൃതീയാധിദേവതമ് അഥാധ്യത്മം . ॥. കതമാസ് തായാഅധ്യാത്മമിതി॥ പ്രാണഏവപുരോനുവാക്യാപാനോയാജ്യാ, വ്യാനഃ ശസ്യാ॥ കിം താഭിര്ജയതീതി॥ യത്കിങ്ചേദം പ്രാണഭൃദിതി \`॥. \^ തതോ ഹ ഹോതാശ്വലഉപരരാമ॥ 2
യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഇദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ഉദ്ഗാതാവ് ഇന്ന് എത്ര സ്തോത്രങ്ങൾ ഈ യജ്ഞത്തിൽ പാടുന്നു? മൂന്നു. അവയൊക്കെ ഏതാണ്? പുരോനുവാക്യ, യാജ്യ, ശസ്യ എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു, അവയ്ക്ക് ഓരോ ദേവതയും ഉണ്ട്, അതുപോലെ ആത്മാവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടും. ആത്മാവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവ ഏതാണ്? പുരോനുവാക്യ ശ്വാസം, യാജ്യ അപാനവായു, ശസ്യ വ്യാനവായു. അവയാൽ എന്താണ് നേടുന്നത്? ഇവിടെ ജീവൻ ഉള്ളതെല്ലാം. അതിനുശേഷം ഹോതാവ് ആശ്വലൻ ചോദ്യം അവസാനിപ്പിച്ചു.
യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, യത്രാസ്യ പുരുഷസ്യ മൃതസ്യാഗ്നിം വാഗപ്യേതി, വാതം പ്രാണശ്, ചക്ഷുരാദിത്യം, മനശ്ചന്ദ്രം, ദിശഃ ശ്രോത്രം, പൃഥിവീഁ ശരീരമ് ആകാശമാത്മൌഷധീര്ലോമാനി, വനസ്പതീന്കേശാ, അപ്സുലോഹിതം ച രേതശ്ച നിധീയതേ, ക്വായം തദാപുരുഷോ ഭവതീതി॥ ആഹര, സൌമ്യ, ഹസ്തമ്
യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഇദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ഈ മനുഷ്യൻ മരിച്ചാൽ, വാക്ക് അഗ്നിയിലേക്ക്, ശ്വാസം വായുവിലേക്ക്, കണ്ണ് സൂര്യനിലേക്ക്, മനസ്സ് ചന്ദ്രനിലേക്ക്, ദിശകൾ ചെവിയിലേക്ക്, ഭൂമി ശരീരത്തിലേക്ക്, ആകാശം ആത്മാവിലേക്ക്, ഔഷധികൾ രോമങ്ങളിലേക്ക്, വൃക്ഷങ്ങൾ തലമുടിയിലേക്ക്, രക്തവും വീര്യവും വെള്ളത്തിലേക്ക് ചേർക്കപ്പെടുന്നു. അപ്പോൾ ഈ മനുഷ്യൻ എന്താകുന്നു? പ്രിയമേ, കൈ നീയെന്നെ കാണിക്കൂ.
ആര്തഭാഗേതി ഹോവാചാവാമ് . ഏവൈതദ് വേദിഷ്യാവോ; നനാവേതത്സജനഇതി॥ തൌഹോത്ക്രമ്യ മന്ത്രയാം ചക്രതുസ് തൌഹ യദൂചതുഃ, കര്മ ഹൈവതദൂചതുഃ അഥ ഹ യത്പ്രശഁസതുഃ, കര്മ ഹൈവതത്പ്രശഁസതുഃ പുണ്യോ വൈപുണ്യേന കര്മണാ ഭവതി, പാപഃ പാപേനേതി॥ തതോ ഹ ജാരത്കാരവആര്തഭാഗ ഉപരരാമ॥ 3
ആർത്തഭാഗൻ പറഞ്ഞു: 'നമുക്ക് ഇതിന്റെ അർത്ഥം ഒരുമിച്ച് മനസ്സിലാക്കാം.' 'ഇത് അങ്ങനെ അല്ലേ, ഒന്നായി ചേർന്നതല്ലേ?' അവർ അകന്നു പോയി ആലോചിച്ചു. അവർ പറയുന്നതൊക്കെയും പ്രവർത്തിയായിരുന്നു; അവർ പ്രശംസിച്ചതും പ്രവർത്തിയായിരുന്നു. നല്ല പ്രവർത്തിയാൽ മനുഷ്യൻ പുണ്യവാനാകുന്നു, ദുഷ്പ്രവർത്തിയാൽ പാപി ആകുന്നു.' ഇതു കേട്ട ശേഷം ജാരത്കാരവ ആർതഭാഗൻ ചോദ്യം നിർത്തി.
അഥ ഹൈനം ഭുജ്യുര്ലാഹ്യായനിഃ പപ്രച്ഛ॥ യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, മദ്രേഷു ചരകാഃ പര്യവ്രജാമ; തേപതങ്ചലസ്യ കാപ്യസ്യ ഗൃഹാനൈമ॥ തസ്യാസീദ്ദുഹിതാഗന്ധര്വഗൃഹീതാ; തമപൃച്ഛാമഃ കോഽസീതി॥ സോഽബ്രവീത് ഷുധന്വാങ്ഗിരസഇതി॥ തം യദാലോകാനാമന്താനപൃച്ഛാമാഥൈതദ് അബ്രൂമഃ ക്വപാരിക്ഷിതാഅഭവന്നിതി॥ ക്വപാരിക്ഷിതാഅഭവന്നിതി॥ . തത് ത്വാ പൃച്ഛാമി, യാജ്ഞവല്ക്യഃ ക്വപാരിക്ഷിതാഅഭവന്നിതി
അപ്പോൾ ഭുജ്യു ലാഹ്യായനി യാജ്ഞവൽക്ക്യനോട് ചോദിച്ചു: 'യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഞങ്ങൾ മദ്ര ദേശത്ത് ഭിക്ഷാടനം ചെയ്തു നടക്കുമ്പോൾ പതഞ്ചല കാപ്യന്റെ വീട്ടിൽ എത്തി. അവനൊരു ഗന്ധർവൻ പിടിച്ച മകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. ഞങ്ങൾ അവനോട് 'നീ ആരാണ്?' എന്ന് ചോദിച്ചു. അവൻ പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ സുധൻവ ആംഗിരസാണ്.' പിന്നെ ലോകങ്ങളുടെ അതിരുകളെക്കുറിച്ച് ഞങ്ങൾ ചോദിച്ചപ്പോൾ അവൻ പറഞ്ഞു: 'പരീക്ഷിത് എവിടെയാണ് താമസിച്ചിരുന്നത്?' ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിന്നോട് ചോദിക്കുന്നു, യാജ്ഞവൽക്ക്യ, പരീക്ഷിത് എവിടെയാണ് താമസിച്ചിരുന്നത്?'
സഹോവാചോവാച വൈസതദ് അഗച്ഛന്വൈതേതത്ര, യത്രാശ്വമേധയാജിനോ ഗച്ഛന്തീതി॥ ക്വന്വശ്വമേധയാജിനോ ഗച്ഛന്തീതി॥ ദ്വാത്രിഁശത വൈദേവരഥാഹ്ന്യാന്യയം ലോകസ്; തഁ സമന്തം ലോകം ദ്വിസ്താവത്പൃഥിവീ \^ പര്യേതി; താഁ . പൃഥിവീം ദ്വിസ്താവത്സമുദ്രഃ പര്യേതി॥ തദ്യാവതീ ക്ഷുരസ്യ ധാരാ, യാവദ്വാ മക്ഷികായാഃ പത്ത്രം, താവാനന്തരേണാകാശഃ॥ താന്൯ന്ദ്രഃ സുപര്ണോഭൂത്വാവായവേ പ്രായച്ഛത്; താന്വായുരാത്മനി ധിത്വാതത്രാഗമയദ്യത്ര പരിക്ഷിതാ അഭവന്നിതി॥ ഏവമിവ വൈസവായുമേവപ്രശശഁസ; തസ്മാദ്വായുരേവവ്യഷ്ടിഃ വായുഃ സമഷ്ടിഃ॥ അപ പുനര്മൃത്യും ജയതി, സര്വമായുരേതി . യഏവം വേദ॥ തതോ ഹ ഭുജ്യുര്ലാഹ്യായനിരുപരരാമ॥ 4/
അവൻ പറഞ്ഞു: 'അവർ അശ്വമേധയാഗം ചെയ്യുന്നവർ പോകുന്ന സ്ഥലത്തേക്കാണ് പോയത്.' 'അശ്വമേധയാഗം ചെയ്യുന്നവർ എവിടേക്ക് പോകുന്നു?' 'മുപ്പത്തിരണ്ട് വൈദേഹരഥങ്ങൾ ഈ ലോകം ഓരോ ദിവസവും ചുറ്റുന്നു; അവ ലോകത്തെ ഭൂമിയുടെ ഇരട്ടിയോളം ചുറ്റുന്നു; സമുദ്രം ഭൂമിയെ ഇരട്ടിയോളം ചുറ്റുന്നു. അതിനിടയിൽ കത്തിയുടെ അറ്റത്തോളം, ഈച്ചയുടെ ചിറകിന്റെ കനംപോലുമാണ് അന്തരം. ഇന്ദ്രൻ വലിയ പക്ഷിയായി മാറി അവരെ വായുവിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി; വായു അവരെ തനിക്കുള്ളിൽ സ്വീകരിച്ച് പരീക്ഷിത് താമസിച്ചിരുന്ന സ്ഥലത്ത് എത്തിച്ചു. അതുകൊണ്ട് വായുവിനെയാണ് മാത്രം പ്രശംസിച്ചത്; അതിനാൽ വായുവാണ് വ്യക്തിയും സമസ്തവും. ഇത് അറിയുന്നവൻ മരണത്തെ വീണ്ടും ജയിക്കും, എല്ലാ ആയുര് ലഭിക്കും.' ഇതോടെ ഭുജ്യു ലാഹ്യായനി ചോദ്യം നിർത്തി.
അഥ ഹൈനം കഹോഡഃ കൌഷീതകേയഃ പപ്രച്ഛഃ യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, യദ് . സാക്ഷാദപരോക്ഷാദ്ബ്രഹ്മ യആത്മാസര്വാന്തരഃ തം മേ വ്യാചക്ഷ്വേതി॥ ഏഷത ആത്മാസര്വാന്തരഃ॥ കതമോ, യാജ്ഞവല്ക്യ, സര്വാന്തരോ॥ യോഽശനായാപിപാസേശോകം മോഹം ജരാം മൃത്യുമത്യേതി॥ ഏതം വൈതമാത്മാനം വിദിത്വാ, ബ്രാഹ്മണാഃ പുത്രൈഷണായാശ്ച വിത്തൈഷണായാശ്ച ലോകൈഷണായാശ്ച വ്യുത്ഥായാഥ ഭിക്ഷാചര്യം ചരന്തി॥ യാഹ്യ് ഏവപുത്രൈഷണാസാവിത്തൈഷണാ, യാവിത്തൈഷണാസാലോകൈഷണോഭേഹ്യ് ഏതേഏഷണേ ഏവഭവതഃ॥ തസ്മാദ്പണ്ഡിതഃ പാണ്ഡിത്യം നിര്വിദ്യ, ബാല്യേന തിഷ്ഠാസേദ്; ബാല്യം ച പാണ്ഡിത്യം ച നിര്വിദ്യാഥ മുനിഃ അമൌനം ച മൌനം ച നിര്വിദ്യാഥ ബ്രാഹ്മണഃ॥ സബ്രാഹ്മണഃ കേന സ്യാദ്॥ യേന സ്യാത് തേനേദൃശ ഏവഭവതി, യഏവം വേദ . തതോ ഹ കഹോഡഃ കൌഷീതകേയ ഉപരരാമ॥ 5/
അപ്പോൾ കഹോടൻ കൗഷീതകേയൻ ചോദിച്ചു: 'യാജ്ഞവൽക്ക്യ, നേരിട്ട് അറിയാവുന്ന, പരോക്ഷമല്ലാത്ത ബ്രഹ്മവും എല്ലാറ്റിനും അകത്തുള്ള ആത്മാവും എനിക്ക് വിശദീകരിച്ച് പറയൂ.' 'ഇതാണ് എല്ലാറ്റിനും അകത്തുള്ള ആത്മാവ്.' 'യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഏതാണ് എല്ലാറ്റിനും അകത്തുള്ളത്?' 'ആഹാരം, ദാഹം, ദു:ഖം, മോഹം, വയസ്സും മരണവും അതിജീവിക്കുന്നതാണത്.' ഈ ആത്മാവിനെ അറിഞ്ഞ് ബ്രാഹ്മണന്മാർ പുത്രനാശയും ധനലോഭവും ലോകലോഭവും ഉപേക്ഷിച്ച് ഭിക്ഷാടനം ചെയ്യുന്നു. പുത്രനാശയും ധനലോഭവും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമില്ല; ധനലോഭവും ലോകലോഭവും തമ്മിലും വ്യത്യാസമില്ല; ഇവ രണ്ടും ആഗ്രഹങ്ങൾ മാത്രമാണ്. അതുകൊണ്ട് പണ്ഡിതൻ തന്റെ പാണ്ഡിത്യം ഉപേക്ഷിച്ച് ബാല്യത്തിൽ നിലകൊള്ളണം; ബാല്യവും പാണ്ഡിത്യവും ഉപേക്ഷിച്ച് മുനി ആകണം; വാക്കും മൗനവും ഉപേക്ഷിച്ച് ബ്രാഹ്മണൻ ആകണം. ബ്രാഹ്മണൻ എങ്ങനെ ആകുന്നു? എങ്ങനെ ആകണമോ അതുപോലെയാണ് ആകുന്നത്; ഇത് അറിയുന്നവനാണ് ബ്രാഹ്മണൻ.' ഇതോടെ കഹോടൻ കൗഷീതകേയൻ ചോദ്യം നിർത്തി.
അഥ ഹൈനമൂഷസ്തശ്ചാക്രായണഃ പപ്രച്ഛ॥ യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, യത്സാക്ഷാദപരോക്ഷാദ്ബ്രഹ്മ യആത്മാസര്വാന്തരഃ തം മേ വ്യാചക്ഷ്വേതി॥ ഏഷത ആത്മാസര്വാന്തരഃ॥ കതമോ, യാജ്ഞവല്ക്യ, സര്വാന്തരോ॥ യഃ പ്രാണേന പ്രാണിതി, സത ആത്മാസര്വാന്തരോ; യോഽപാനേനാപാനിതി, സത ആത്മാസര്വാന്തരോ; യോവ്യാനേന വ്യനിതി, സത ആത്മാസര്വാന്തരോ; യഉദാനേനോദനിതി, സത ആത്മാസര്വാന്തരോ॥ യഃ സമാനേന സമനിതി, സത ആത്മാസര്വന്തര। . ॥. ഏഷത ആത്മാസര്വാന്തരഃ
അപ്പോൾ ഉഷസ്തൻ ചാക്രായണൻ ചോദിച്ചു: 'യാജ്ഞവൽക്ക്യ, നേരിട്ട് അറിയാവുന്ന, പരോക്ഷമല്ലാത്ത ബ്രഹ്മവും എല്ലാറ്റിനും അകത്തുള്ള ആത്മാവും എനിക്ക് വിശദീകരിച്ച് പറയൂ.' 'ഇതാണ് എല്ലാറ്റിനും അകത്തുള്ള ആത്മാവ്.' 'യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഏതാണ് എല്ലാറ്റിനും അകത്തുള്ളത്?' 'ശ്വാസം കൊണ്ട് ശ്വസിക്കുന്നതും, അപാനവായുവിലൂടെ ശ്വസിക്കുന്നതും, വ്യാനവായുവിലൂടെ ശ്വസിക്കുന്നതും, ഉദാനവായുവിലൂടെ ശ്വസിക്കുന്നതും, സമാനവായുവിലൂടെ ശ്വസിക്കുന്നതും അതാണ് എല്ലാറ്റിനും അകത്തുള്ള ആത്മാവ്.'
സഹോവാചോഷസ്തശ്ചാക്രായണോഃ യഥാ വൈബ്രൂയാദസൌഗൌഃ അസാവശ്വ ഇതി ഏവമേവൈതദ്വ്യപദിഷ്ടം ഭവതി॥ യദേവസാക്ഷാദപരോക്ഷാദ്ബ്രഹ്മ യആത്മാസര്വാന്തരഃ തം മേ വ്യാചക്ഷ്വേതി॥ ഏഷത ആത്മാസര്വാന്തരഃ॥ കതമോ, യാജ്ഞവല്ക്യ, സര്വാന്തരോ॥ നദൃഷ്ടേര്ദ്രഷ്ടാരം പശ്യേഃ നശ്രുതേഃ ശ്രോതാരഁ ശൃണുയാ; നമതേര്മന്താരം മന്വീഥാ, നവിജ്ഞാതേര്വിജ്ഞാതാരം വിജാനീയാ॥ ഏഷത ആത്മാസര്വാന്തരോ॥ അതോഽന്യദാര്തം॥ തതോ ഹോഷസ്തശ്ചാക്രായണ ഉപരരാമ॥ 6
ഉഷസ്തൻ ചാക്രായണൻ പറഞ്ഞു: 'ഒരു പശുവാണോ, കുതിരയാണോ എന്ന് പറയുന്നതുപോലെ ഇതും വെറും പേരാണ്. നേരിട്ട് അറിയാവുന്ന, പരോക്ഷമല്ലാത്ത ബ്രഹ്മവും എല്ലാറ്റിനും അകത്തുള്ള ആത്മാവും എനിക്ക് വിശദീകരിച്ച് പറയൂ.' 'ഇതാണ് എല്ലാറ്റിനും അകത്തുള്ള ആത്മാവ്.' 'യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഏതാണ് എല്ലാറ്റിനും അകത്തുള്ളത്?' 'നാം കാണുന്ന ദൃശ്യത്തിന്റെ ദർശകനെയും, കേൾക്കുന്ന ശബ്ദത്തിന്റെ ശ്രോതാവിനെയും, ചിന്തയുടെ ചിന്തകനെയും, അറിവിന്റെ അറിവാളെയും കാണാനോ കേൾക്കാനോ ചിന്തിക്കാനോ അറിയാനോ കഴിയില്ല. ഇതാണ് എല്ലാറ്റിനും അകത്തുള്ള ആത്മാവ്. മറ്റൊക്കെയും ദു:ഖത്താൽ ബാധിച്ചിരിക്കുന്നു.' ഇതോടെ ഉഷസ്തൻ ചാക്രായണൻ ചോദ്യം നിർത്തി.
അഥ ഹൈനം ഗാര്ഗീ വാചക്നവീ പപ്രച്ഛഃ യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, യദിദഁ സര്വമപ്സ്വോതം ച പ്രോതം ച, കസ്മിന്നു ആപ ഓതാശ്ച പ്രോതാശ്ചേതി॥ വായൌ, ഗാര്ഗീതി॥ കസ്മിന്നു വായുരോതശ്ച പ്രോതശ്ചേതി॥ ആകാശഏവ ഗാര്ഗീതി॥ കസ്മിന്ന്വാകാശ \` ഓതശ്ച പ്രോതശ്ചേതി॥ അന്തരിക്ഷലോകേഷു ഗാര്ഗീതി॥ കസ്മിന്നുഖല്വന്തരിക്ഷലോകാ ഓതാശ്ച പ്രോതാശ്ചേതി॥ ദ്യൌര്ലോകേഷു, ഗാര്ഗീതി॥ കസ്മിന്നുഖലു ദ്യൌര്ലോകാഓതാശ്ച പ്രോതാശ്ചേത്യ് . ॥. അദിത്യലോകേഷു, ഗാര്ഗീതി॥ കസ്മിന്നുഖല്വാദിത്യലോകാഓതാശ്ച പ്രോതാശ്ചേതി॥ ചന്ദ്രലോകേഷു, ഗാര്ഗീതി॥ കസ്മിന്നുഖലു ചന്ദ്രലോകാഓതാശ്ച പ്രോതാശ്ചേതി॥ നക്ഷത്രലോകേഷു, ഗാര്ഗീതി॥ കസ്മിന്നുഖലു നക്ഷത്രലോകാഓതാശ്ച പ്രോതാശ്ചേതി॥ ദേവലോകേഷു, ഗാര്ഗീതി॥ കസ്മിന്നുഖലു ദേവലോകാഓതാശ്ച പ്രോതാശ്ചേതി॥ ഗന്ധര്വലോകേഷു ഗാര്ഗീതി॥ കസ്മിന്നുഖല്വ് ഗന്ധര്വലോകാ ഓതാശ്ച പ്രോതാശ്ചേതി॥ പ്രജാപതിലോകേഷു, ഗാര്ഗീതി॥ കസ്മിന്നുഖലു പ്രജാപതിലോകാഓതാശ്ച പ്രോതാശ്ചേതി॥ ബ്രഹ്മലോകേഷു, ഗാര്ഗീതി॥ കസ്മിന്നുഖലു ബ്രഹ്മലോകാഓതാശ്ച പ്രോതാശ്ചേതി॥ സഹോവാചഃ ഗാര്ഗി, മാതിപ്രാക്ഷീഃ മാതേ മൂര്ധാവ്യപപ്തദ് അനതിപ്രശ്ന്യാം വൈദേവതാമതിപൃച്ഛസി॥ ഗാര്ഗി, മാതിപ്രാക്ഷീരിതി॥ തതോ ഹ ഗാര്ഗീ വാചക്നവ്യ് ഉപരരാമ॥ 7
അപ്പോൾ ഗാർഗി വാചക്നവി ചോദിച്ചു: 'യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഈ സകലവും ഒരുമിച്ച് നൂലിൽ നെയ്തതുപോലെ, വെള്ളം എവിടെയാണ് നെയ്തിരിക്കുന്നത്?' 'വായുവിലാണ്, ഗാർഗി.' 'വായു എവിടെയാണ് നെയ്തിരിക്കുന്നത്?' 'ആകാശത്തിലാണ്, ഗാർഗി.' 'ആകാശം എവിടെയാണ് നെയ്തിരിക്കുന്നത്?' 'അന്തരീക്ഷലോകങ്ങളിൽ, ഗാർഗി.' 'അന്തരീക്ഷലോകങ്ങൾ എവിടെയാണ് നെയ്തിരിക്കുന്നത്?' 'ദിവ്യലോകങ്ങളിൽ, ഗാർഗി.' 'ദിവ്യലോകങ്ങൾ എവിടെയാണ് നെയ്തിരിക്കുന്നത്?' 'സൂര്യലോകങ്ങളിൽ, ഗാർഗി.' 'സൂര്യലോകങ്ങൾ എവിടെയാണ് നെയ്തിരിക്കുന്നത്?' 'ചന്ദ്രലോകങ്ങളിൽ, ഗാർഗി.' 'ചന്ദ്രലോകങ്ങൾ എവിടെയാണ് നെയ്തിരിക്കുന്നത്?' 'നക്ഷത്രലോകങ്ങളിൽ, ഗാർഗി.' 'നക്ഷത്രലോകങ്ങൾ എവിടെയാണ് നെയ്തിരിക്കുന്നത്?' 'ദേവലോകങ്ങളിൽ, ഗാർഗി.' 'ദേവലോകങ്ങൾ എവിടെയാണ് നെയ്തിരിക്കുന്നത്?' 'ഗന്ധർവലോകങ്ങളിൽ, ഗാർഗി.' 'ഗന്ധർവലോകങ്ങൾ എവിടെയാണ് നെയ്തിരിക്കുന്നത്?' 'പ്രജാപതിലോകങ്ങളിൽ, ഗാർഗി.' 'പ്രജാപതിലോകങ്ങൾ എവിടെയാണ് നെയ്തിരിക്കുന്നത്?' 'ബ്രഹ്മലോകങ്ങളിൽ, ഗാർഗി.' 'ബ്രഹ്മലോകങ്ങൾ എവിടെയാണ് നെയ്തിരിക്കുന്നത്?' ഗാർഗി, ഇനി ചോദിക്കരുത്, അല്ലെങ്കിൽ നിന്റെ തല വീഴും. നീ ദൈവങ്ങളുടെ അതിരുകൾ കടന്ന് ചോദിക്കുന്നു. ഗാർഗി, ഇനി ചോദിക്കരുത്.' ഇതോടെ ഗാർഗി വാചക്നവി ചോദ്യം നിർത്തി.
സോഽബ്രവീത്പതങ്ചലം കാപ്യം യാജ്ഞികാഁശ്ചഃ യോവൈതത് കാപ്യ, സൂത്രം വിദ്യാത്തം ചാന്തര്യാമിണഁ, സബ്രഹ്മവിത് സലോകവിത് സദേവവിത് സവേദവിത് സയജ്ഞവിത് . സഭൂതവിത് സആത്മവിത് സസര്വവിദിതി തേഭ്യോഽബ്രവീത്॥ തദഹം വേദ॥ തച്ചേത്ത്വം, യാജ്ഞവല്ക്യ, സൂത്രമവിദ്വാഁസ് തം ചാന്തര്യാമിണം ബ്രഹ്മഗവീരുദജസേ, മൂര്ധാതേ വിപതിഷ്യതീതി
കബന്ധ അതർവണൻ പതഞ്ചല കാപ്യനും യാഗം ചെയ്യുന്നവർക്കും പറഞ്ഞു: 'കാപ്യ, ആ നൂലിനെയും അകത്തുള്ള നിയന്ത്രകനെയും ആരെങ്കിലും അറിയുന്നുവെങ്കിൽ, അവൻ ബ്രഹ്മം അറിയുന്നവനും ലോകങ്ങൾ അറിയുന്നവനും ദേവന്മാരെ അറിയുന്നവനും വേദങ്ങൾ അറിയുന്നവനും യാഗങ്ങൾ അറിയുന്നവനും സകലഭൂതങ്ങളെയും അറിയുന്നവനും ആത്മാവിനെ അറിയുന്നവനും എല്ലാം അറിയുന്നവനും ആകുന്നു.' അവൻ അവരോട് പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ അതറിയുന്നു.' 'യാജ്ഞവൽക്ക്യ, നീ ആ നൂലിനെയും അകത്തുള്ള നിയന്ത്രകനെയും അറിയുന്നില്ലെങ്കിൽ, ബ്രഹ്മം അറിയുന്നവനെന്ന് അവകാശപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ, നിന്റെ തല വീഴും.'