ജനകോഹ വൈദേഹോ ബഹുദക്ഷിണേന യജ്ഞേനേജേ॥ തത്ര ഹ കുരുപങ്ചാലാനാം ബ്രാഹ്മണാഅഭിസമേതാ ബഭൂവുഃ॥ തസ്യ ഹ ജനകസ്യ വൈദേഹസ്യ വിജിജ്ഞാസാ . 2, 142[16] +\` ബഭൂവഃ കഃ സ്വിദേഷാം ബ്രാഹ്മണാനാമനൂചാനതമ ഇതി
ജനകൻ വൈദേഹൻ വളരെ ദാനങ്ങൾ ഉള്ള യാഗം നടത്തി. അപ്പോൾ കുരുപഞ്ചാല ദേശത്തിലെ ബ്രാഹ്മണന്മാർ അവിടെ കൂടിയിരുന്നു. ആ വൈദേഹൻ ജനകനെ ഒരു സംശയം ഉളവായി: 'ഈ ബ്രാഹ്മണന്മാരിൽ ആരാണ് ഏറ്റവും ശാസ്ത്രജ്ഞൻ?'
സഹ ഗവാഁ സഹസ്രമവരുരോധ; ദശ-ദശ പാദാ ഏകൈകസ്യാഃ ശൃങ്ഗയോരാബദ്ധാ ബഭൂവുഃ
അവൻ ആയിരം പശുക്കളെ കിടപ്പിച്ചുവെച്ചു; ഓരോ പശുവിന്റെ കൊമ്പിലും പത്ത് പൊൻനാണയങ്ങൾ കെട്ടിയിരുന്നു.
താന്ഹോവാചഃ ബ്രാഹ്മണാ ഭഗവന്തോ, യോവോ ബ്രഹ്മിഷ്ഠഃ, സഏതാഗാഉദജതാമിതി॥ തേഹ ബ്രാഹ്മണാനദധൃഷുഃ
അവൻ ബ്രാഹ്മണന്മാരോടു പറഞ്ഞു: 'ആരാണോ നിങ്ങളിൽ ബ്രഹ്മവിദ്യയിൽ ഏറ്റവും പ്രാവീണ്യം ഉള്ളത്, അവൻ ഈ പശുക്കളെ കൊണ്ടുപോകട്ടെ.' എന്നാൽ ബ്രാഹ്മണന്മാർ ആരും ധൈര്യപ്പെട്ടു മുന്നോട്ട് വന്നില്ല.
അഥ ഹ യാജ്ഞവല്ക്യഃ സ്വമേവബ്രഹ്മചാരിണമുവാചൈതാഃ, സൌമ്യോദജ, ഷാമശ്രവാ൩ ഇതി॥ താഹോദാചകാര॥ തേഹ ബ്രാഹ്മണാശ്ചുക്രുധുഃ കഥം നുനോ ബ്രഹ്മിഷ്ഠോ ബ്രുവീതേതി
അപ്പോൾ യാജ്ഞവൽക്ക്യൻ തന്റെ ശിഷ്യനോടു പറഞ്ഞു: 'സൗമ്യ, സമശ്രവ, ഈ പശുക്കളെ കൊണ്ടുപോകു.' അങ്ങനെ അവൻ അവയെ കൊണ്ടുപോയി. ബ്രാഹ്മണന്മാർ കോപിച്ചു: 'ഇവൻ എങ്ങനെ തന്നെ ഏറ്റവും വലിയ ബ്രഹ്മജ്ഞാനി എന്നു പറയുന്നു?' എന്ന് ചോദിച്ചു.
അഥ ഹ ജനകസ്യ വൈദേഹസ്യ ഹോതാശ്വലോബഭൂവ॥ സഹൈനം പപ്രച്ഛഃ ത്വം നുഖലു നോ, യാജ്ഞവല്ക്യ, ബ്രഹ്മിഷ്ഠോഽസീ൩ ഇതി॥ സഹോവാചഃ നമോ വയം ബ്രഹ്മിഷ്ഠായ കുര്മോ; ഗോകാമാ ഏവവയഁ സ്മ ഇതി॥ തഁ ഹ തത ഏവപ്രഷ്ടും ദധ്രേ ഹോതാശ്വലഃ
അപ്പോൾ വൈദേഹൻ ജനകന്റെ ഹോതാവ് അശ്വലൻ അവനോടു ചോദിച്ചു: 'നീ തന്നെയോ, യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഞങ്ങളിലൊക്കെയും ഏറ്റവും വലിയ ബ്രഹ്മജ്ഞാനി?' യാജ്ഞവൽക്ക്യൻ പറഞ്ഞു: 'നാം ബ്രഹ്മജ്ഞാനിക്ക് നമസ്കരിക്കുന്നു; ഞങ്ങൾ പശുക്കൾക്കു വേണ്ടി മാത്രം വന്നവരാണ്.' അശ്വലൻ പിന്നെയും ചോദിക്കാൻ തയ്യാറായി.
യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, യദിദഁ സര്വം മൃത്യുനാപ്തഁ, സര്വം മൃത്യുനാഭിപന്നം, കേന യജമാനോ മൃത്യോരാപ്തിമതിമുച്യത ഇതി॥ ഹോത്രര്ത്വിജാഗ്നിനാ വാചാ; വാഗ്വൈയജ്ഞസ്യ ഹോതാ॥ തദ്യേയം വാക്സോഽയമഗ്നിഃ സഹോതാ സാമുക്തിഃ സാതിമുക്തിഃ
യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, കതിഭിരയമദ്യര്ഗ്ഭിര്ഹോതാസ്മിന്യജ്ഞേകരിഷ്യതീതി॥ തിസൃഭിരിതി॥ കതമാസ് താസ് തിസ്ര ഇതി॥ പുരോനുവാക്യാച യാജ്യാച ശസ്യൈവതൃതീയാ॥ കിം താഭിര്ജയതീതി॥ പൃഥിവീലോകമേവപുരോനുവാക്യയാ ജയതി അന്തരിക്ഷലോകം യാജ്യയാ, ദ്യൌര്ലോകഁ ശസ്യയാ
യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഇദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ഹോതാവ് ഇന്ന് എത്ര മന്ത്രങ്ങളാണ് യജ്ഞത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നത്? മൂന്നു. അവയൊക്കെ ഏതാണ്? പുരോനുവാക്യ, യാജ്യ, ശസ്യ എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു. അവയാൽ എന്താണ് നേടുന്നത്? പുരോനുവാക്യയാൽ ഭൂമിയിലേക്കുള്ള ലോകം, യാജ്യയാൽ അന്തരീക്ഷലോകം, ശസ്യയാൽ ദ്യുലോകം നേടുന്നു.
യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, കത്യയമദ്യാധ്വര്യുരസ്മിന്യജ്ഞആഹുതീര്ഹോഷ്യതീതി॥ തിസ്രഇതി॥ കതമാസ് താസ് തിസ്ര ഇതി॥ യാഹുതാഉജ്ജ്വലന്തി, യാഹുതാഅതിനേദന്തി, യാഹുതാഅധിശേരതേ॥ കിം താഭിര്ജയതീതി॥ യാഹുതാഉജ്ജ്വലന്തി, ദേവലോകമേവതാഭിര്ജയതിഃ ദീപ്യത ഇവ ഹിദേവലോകോ॥ യാഹുതാഅതിനേദന്തി, മനുഷ്യലോകമ് \^ ഏവതാഭിര്ജയതി അതീവ ഹിമനുഷ്യലോകോ \^ യാഹുതാഅധിശേരതേ, പിതൃലോകമ് ഏവതാഭിര്ജയതി അധഇവ ഹിപിതൃലോകഃ \`
യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, കതിഭിരയമദ്യബ്രഹ്മായജ്ഞം ദക്ഷിണതോദേവതാഭിര്ഗോപായിഷ്യതീത്യ് ഏകയേതി॥ കതമാസൈകേതി॥ മന ഏവേതി॥ അനന്തം വൈമനോ, അനന്താവിശ്വേ ദേവാ॥ അനന്തമേവസതേന ലോകം ജയതി
യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഇദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ബ്രഹ്മാ ഇന്ന് ദക്ഷിണഭാഗത്ത് എത്ര ദേവതകളാൽ യജ്ഞത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നു? ഒന്ന്. അതെന്താണ്? മനസ്സ് തന്നെ. മനസ്സ് അനന്തമാണ്, എല്ലാ ദേവതകളും അനന്തമാണ്. അനന്തത്വം കൊണ്ടാണ് സത്യമുള്ള ലോകം നേടുന്നത്.
അഥ ഹൈനം ജാരത്കാരവആര്തഭാഗഃ പപ്രച്ഛ॥ യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, കതി ഗ്രഹാഃ, കത്യതിഗ്രഹാഇതി॥ അഷ്ടൌഗ്രഹാ, അഷ്ടാവതിഗ്രഹാഇതി॥ യേതേഽഷ്ടൌഗ്രഹാ, അഷ്ടാവതിഗ്രഹാഃ, കതമേതഇതി
അതിനുശേഷം ജാരത്കാരവ ആർതഭാഗൻ ചോദിച്ചു: യാജ്ഞവൽക്ക്യ, എത്ര ഗ്രഹങ്ങളും എത്ര അതിഗ്രഹങ്ങളും ഉണ്ട്? എട്ട് ഗ്രഹങ്ങളും എട്ട് അതിഗ്രഹങ്ങളും ഉണ്ട്. അവ ഏതൊക്കെയാണെന്ന് പറയൂ.
പ്രാണോവൈഗ്രഹഃ॥ സോഽപാനേനാതിഗ്രഹേണ ഗൃഹീതോ॥ അപാനേന ഹിഗന്ധാങ്ജിഘ്രതി
ശ്വാസം ഒരു ഗ്രഹമാണ്; അതിനെ അപാനവായു എന്ന അതിഗ്രഹം പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. അപാനവായുവിലൂടെ തന്നെ നാം ഗന്ധം അറിയുന്നു.
ജിഹ്വാവൈഗ്രഹഃ॥ സരസേനാതിഗ്രഹേണ ഗൃഹീതോ; ജിഹ്വയാ ഹിരസാന്വിജാനാതി
നാവാണ് ഗ്രഹം; രസം എന്ന അതിഗ്രഹം അതിനെ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. നാവിലൂടെ തന്നെ രുചികൾ അറിയുന്നു.
വാഗ്വൈഗ്രഹഃ॥ സനാമ്നാതിഗ്രഹേണ ഗൃഹീതോ; വാചാഹിനാമാന്യഭിവദതി
വാക്ക് ഗ്രഹമാണ്; നാമം എന്ന അതിഗ്രഹം അതിനെ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. വാക്ക് കൊണ്ടാണ് നാമങ്ങൾ ഉച്ചരിക്കുന്നത്.
ചക്ഷുര്വൈഗ്രഹഃ॥ സരൂപേണാതിഗ്രഹേണ ഗൃഹീതശ്; ചക്ഷുഷാ ഹിരൂപാണി പശ്യതി
കണ്ണ് ഗ്രഹമാണ്; രൂപം എന്ന അതിഗ്രഹം അതിനെ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. കണ്ണിലൂടെ തന്നെ രൂപങ്ങൾ കാണുന്നു.
ശ്രോത്രം വൈഗ്രഹഃ॥ സശബ്ദേനാതിഗ്രഹേണ ഗൃഹീതഃ; ശ്രോത്രേണ ഹിശബ്ദാങ്ഛൃണോതി
ചെവി ഗ്രഹമാണ്; ശബ്ദം എന്ന അതിഗ്രഹം അതിനെ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. ചെവിയിലൂടെ തന്നെ ശബ്ദങ്ങൾ കേൾക്കുന്നു.
മനോ വൈഗ്രഹഃ॥ സകാമേനാതിഗ്രഹേണ ഗൃഹീതോ; മനസാ ഹികാമാന്കാമയതേ
മനസ്സ് ഗ്രഹമാണ്; കാമം എന്ന അതിഗ്രഹം അതിനെ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. മനസ്സിലൂടെ തന്നെ ആഗ്രഹങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
ഹസ്തൌ വൈഗ്രഹഃ॥ സകര്മണാതിഗ്രഹേണ ഗൃഹീതോ; ഹസ്താഭ്യാഁ ഹികര്മ കരോതി
കൈകൾ ഗ്രഹങ്ങളാണ്; കര്മ്മം എന്ന അതിഗ്രഹം അവയെ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. കൈകൾകൊണ്ടാണ് കര്മ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നത്.
ത്വഗ്വൈഗ്രഹഃ॥ സസ്പര്ശേനാതിഗ്രഹേണ ഗൃഹീതസ്; ത്വചാഹിസ്പര്ശാന്വേദയത॥ ഇത്യഷ്ടൌഗ്രഹാ, അഷ്ടാവതിഗ്രഹാഃ
ത്വക്ക് ഗ്രഹമാണ്; സ്പർശം എന്ന അതിഗ്രഹം അതിനെ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. ത്വക്കിലൂടെ തന്നെ സ്പർശം അനുഭവപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ എട്ട് ഗ്രഹങ്ങളും എട്ട് അതിഗ്രഹങ്ങളും ഉണ്ട്.
യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, യദിദഁ സര്വം മൃത്യോരന്നം, കാസ്വിത്സാദേവതാ, യസ്യാ മൃത്യുരന്നമിതി॥ അഗ്നിര്വൈമൃത്യുഃ, സോഽപാമന്നമ് അപ പുനര്മൃത്യും ജയതി
യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഇദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: എല്ലാം മരണത്തിനുള്ള ആഹാരമാണെങ്കിൽ, മരണത്തിന് ആഹാരമായ ദേവതയുണ്ടോ? അഗ്നി തന്നെയാണ് മരണം; അഗ്നി ആഹാരം സ്വീകരിച്ചാൽ, വീണ്ടും മരണത്തെ ജയിക്കുന്നു.
യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, യത്രായം പുരുഷോ മ്രിയതേ, കിമേനം നജഹാതീതി॥ നാമേതി അനന്തം വൈനാമാനന്താവിശ്വേ ദേവാ; അനന്തമേവസതേന ലോകം ജയതി
യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഇദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ഈ മനുഷ്യൻ മരിക്കുമ്പോൾ, എന്താണ് അവനെ വിട്ടുപോകാത്തത്? നാമം. നാമം അനന്തമാണ്, എല്ലാ ദേവതകളും അനന്തമാണ്; അനന്തത്വം കൊണ്ടാണ് സത്യമുള്ള ലോകം നേടുന്നത്.
യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, യത്രായം പുരുഷോ മ്രിയത, ഉദസ്മാത്പ്രാണാഃ ക്രാമന്തി ആഹോ നേതി॥ നേതി ഹോവാച യാജ്ഞവല്ക്യോ, അത്രൈവസമവനീയന്തേ, സഉച്ഛ്വയതി ആധ്മായതി ആധ്മാതോ മൃതഃ ശേതേ
യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഇദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ഈ മനുഷ്യൻ മരിക്കുമ്പോൾ, പ്രാണങ്ങൾ അവനെ വിട്ടുപോകുമോ ഇല്ലയോ? ഇല്ല, യാജ്ഞവൽക്ക്യ പറഞ്ഞു; അവ ഇവിടെയേയ്ക്ക് ഒന്നിക്കുന്നു. അവൻ വീർപ്പുമുട്ടുന്നു, ശരീരം വീർപ്പു നിറയുന്നു, പിന്നെ അതിൽ മരിച്ചുകിടക്കുന്നു.
'യാജ്ഞവൽക്ക്യ,' അശ്വലൻ ചോദിച്ചു, 'ഇവയെല്ലാം മരണത്താൽ പിടിക്കപ്പെടുന്നു, എല്ലാം മരണത്തിന്റെ അധീനതയിലാണ്. യജമാനൻ മരണത്തിന്റെ പിടിയിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ മോചിതനാകുന്നു?' യാജ്ഞവൽക്ക്യൻ ഉത്തരം പറഞ്ഞു: 'ഹോതാവ്, അർച്ചന, വാക്ക്, അഗ്നി എന്നിവയാൽ; വാക്ക് യാഗത്തിന്റെ ഹോതാവാണ്.' അതുകൊണ്ട് ഈ വാക്ക്, ഈ അഗ്നി, ഈ ഹോതാവ്—ഇവയാണ് മോചന മാർഗം, പൂർണ്ണ മോചന മാർഗം.'
യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, യദിദഁ സര്വമഹോരാത്രാഭ്യാമാപ്തഁ, സര്വമഹോരാത്രാഭ്യാമഭിപന്നം, കേന യജമാനോഽഹോരാത്രയോരാപ്തിമതിമുച്യത ഇതി॥ അധ്വര്യുണര്ത്വിജാ ചക്ഷുഷാദിത്യേന; ചക്ഷുര്വൈയജ്ഞസ്യാധ്വര്യുഃ॥ തദ്യദിദം ചക്ഷുഃ, സോഽസാവാദിത്യഃ; സോഽധ്വര്യുഃ സാമുക്തിഃ സാതിമുക്തിഃ
'യാജ്ഞവൽക്ക്യ,' അശ്വലൻ ചോദിച്ചു, 'ഇവയെല്ലാം പകലും രാത്രിയും പിടിച്ചിരിക്കുന്നു, എല്ലാം അവയുടെ അധീനതയിലാണ്. യജമാനൻ പകലിന്റെയും രാത്രിയുടെയും പിടിയിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ മോചിതനാകുന്നു?' യാജ്ഞവൽക്ക്യൻ ഉത്തരം പറഞ്ഞു: 'അധ്വര്യു, കണ്ണ്, സൂര്യൻ എന്നിവയാൽ; കണ്ണ് യാഗത്തിന്റെ അധ്വര്യുവാണ്.' അതുകൊണ്ട് ഈ കണ്ണ്, ഈ സൂര്യൻ, ഈ അധ്വര്യു—ഇവയാണ് മോചന മാർഗം, പൂർണ്ണ മോചന മാർഗം.'
യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, യദിദഁ സര്വം പൂര്വപക്ഷാപരപക്ഷാഭ്യാമാപ്തഁ, സര്വം പൂര്വപക്ഷാപരപക്ഷാഭ്യാമഭിപന്നം, കേന യജമാനഃ പൂര്വപക്ഷാപരപക്ഷയോരാപ്തിമതിമുച്യത ഇതി॥ ബ്രഹ്മണര്ത്വിജാ മനസാ ചന്ദ്രേണ; മനോ വൈയജ്ഞസ്യ ബ്രഹ്മാ॥ തദ്യദിദം മനഃ, സോഽസൌചന്ദ്രഃ സബ്രഹ്മാസാമുക്തിഃ സാതിമുക്തിഃ
'യാജ്ഞവൽക്ക്യ,' അശ്വലൻ ചോദിച്ചു, 'ഇവയെല്ലാം പൂർവ്വപക്ഷവും അപരപക്ഷവും പിടിച്ചിരിക്കുന്നു, എല്ലാം അവയുടെ അധീനതയിലാണ്. യജമാനൻ അവയുടെ പിടിയിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ മോചിതനാകുന്നു?' യാജ്ഞവൽക്ക്യൻ ഉത്തരം പറഞ്ഞു: 'ബ്രഹ്മൻ, മനസ്സ്, ചന്ദ്രൻ എന്നിവയാൽ; മനസ്സ് യാഗത്തിന്റെ ബ്രഹ്മാവാണ്.' അതുകൊണ്ട് ഈ മനസ്സ്, ഈ ചന്ദ്രൻ, ഈ ബ്രഹ്മൻ—ഇവയാണ് മോചന മാർഗം, പൂർണ്ണ മോചന മാർഗം.'
യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, യദിദമന്തരിക്ഷമനാരമ്ബണമിവ; കേനാക്രമേണ യജമാനഃ സ്വര്ഗം ലോകമാക്രമത ഇതി॥ ഉദ്ഗാത്രര്ത്വിജാ വയുനാ പ്രാണേന; പ്രാണോവൈയജ്ഞസ്യോദ്ഗാതാ॥ തദ്യോഽയം പ്രാണഃ സവായുഃ സഉദ്ഗാതാസാമുക്തിഃ സാതിമുക്തിഃ॥ ഇത്യതിമോക്ഷാ, അഥ സംപദഃ
യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഇദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ഈ അന്തരീക്ഷം ഒരു ആശ്രയമില്ലാത്തതുപോലെയാണ്. യജമാനൻ സ്വർഗലോകത്തിലേക്ക് എങ്ങനെ എത്തുന്നു? ഉദ്ഗാതാവ്, വഴികൾ, ശ്വാസം എന്നിവയിലൂടെ. യജ്ഞത്തിന്റെ ഉദ്ഗാതാവ് ശരിക്കും ശ്വാസം തന്നെയാണ്. ഈ ശ്വാസം തന്നെയാണ് വായു, ഉദ്ഗാതാവിന്റെ ഉച്ചാരണമാണത്, അതാണ് മോക്ഷം, അതാണ് പരമ മോക്ഷം. ഇതാണ് പരമ മോക്ഷം; ഇനി ലഭ്യമായ വസ്തുക്കളെക്കുറിച്ച് പറയാം.
യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഇദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: അദ്ധ്വര്യു ഇന്ന് എത്ര ആഹുതികൾ സമർപ്പിക്കുന്നു? മൂന്നു. അവയൊക്കെ ഏതാണ്? ഒരു ആഹുതി ജ്വലിക്കുന്നു, മറ്റൊന്ന് ഒഴുകുന്നു, മറ്റൊന്ന് താഴെ ഇരിക്കുന്നു. അവയാൽ എന്താണ് നേടുന്നത്? ജ്വലിക്കുന്ന ആഹുതിയാൽ ദേവലോകം, ഒഴുകുന്ന ആഹുതിയാൽ മനുഷ്യലോകം, താഴെ ഇരിക്കുന്ന ആഹുതിയാൽ പിതൃലോകം നേടുന്നു.
യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, കത്യയമദ്യോദ്ഗാതാസ്മിന്യജ്ഞേസ്തോത്രിയാഃ സ്തോഷ്യതീതി॥ തിസ്രഇതി॥ കതമാസ് താസ് തിസ്ര ഇതി॥ പുരോനുവാക്യാച യാജ്യാച ശസ്യൈവതൃതീയാധിദേവതമ് അഥാധ്യത്മം . ॥. കതമാസ് തായാഅധ്യാത്മമിതി॥ പ്രാണഏവപുരോനുവാക്യാപാനോയാജ്യാ, വ്യാനഃ ശസ്യാ॥ കിം താഭിര്ജയതീതി॥ യത്കിങ്ചേദം പ്രാണഭൃദിതി \`॥. \^ തതോ ഹ ഹോതാശ്വലഉപരരാമ॥ 2
യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഇദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ഉദ്ഗാതാവ് ഇന്ന് എത്ര സ്തോത്രങ്ങൾ ഈ യജ്ഞത്തിൽ പാടുന്നു? മൂന്നു. അവയൊക്കെ ഏതാണ്? പുരോനുവാക്യ, യാജ്യ, ശസ്യ എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു, അവയ്ക്ക് ഓരോ ദേവതയും ഉണ്ട്, അതുപോലെ ആത്മാവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടും. ആത്മാവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവ ഏതാണ്? പുരോനുവാക്യ ശ്വാസം, യാജ്യ അപാനവായു, ശസ്യ വ്യാനവായു. അവയാൽ എന്താണ് നേടുന്നത്? ഇവിടെ ജീവൻ ഉള്ളതെല്ലാം. അതിനുശേഷം ഹോതാവ് ആശ്വലൻ ചോദ്യം അവസാനിപ്പിച്ചു.
യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, യത്രാസ്യ പുരുഷസ്യ മൃതസ്യാഗ്നിം വാഗപ്യേതി, വാതം പ്രാണശ്, ചക്ഷുരാദിത്യം, മനശ്ചന്ദ്രം, ദിശഃ ശ്രോത്രം, പൃഥിവീഁ ശരീരമ് ആകാശമാത്മൌഷധീര്ലോമാനി, വനസ്പതീന്കേശാ, അപ്സുലോഹിതം ച രേതശ്ച നിധീയതേ, ക്വായം തദാപുരുഷോ ഭവതീതി॥ ആഹര, സൌമ്യ, ഹസ്തമ്
യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഇദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ഈ മനുഷ്യൻ മരിച്ചാൽ, വാക്ക് അഗ്നിയിലേക്ക്, ശ്വാസം വായുവിലേക്ക്, കണ്ണ് സൂര്യനിലേക്ക്, മനസ്സ് ചന്ദ്രനിലേക്ക്, ദിശകൾ ചെവിയിലേക്ക്, ഭൂമി ശരീരത്തിലേക്ക്, ആകാശം ആത്മാവിലേക്ക്, ഔഷധികൾ രോമങ്ങളിലേക്ക്, വൃക്ഷങ്ങൾ തലമുടിയിലേക്ക്, രക്തവും വീര്യവും വെള്ളത്തിലേക്ക് ചേർക്കപ്പെടുന്നു. അപ്പോൾ ഈ മനുഷ്യൻ എന്താകുന്നു? പ്രിയമേ, കൈ നീയെന്നെ കാണിക്കൂ.
ആര്തഭാഗേതി ഹോവാചാവാമ് . ഏവൈതദ് വേദിഷ്യാവോ; നനാവേതത്സജനഇതി॥ തൌഹോത്ക്രമ്യ മന്ത്രയാം ചക്രതുസ് തൌഹ യദൂചതുഃ, കര്മ ഹൈവതദൂചതുഃ അഥ ഹ യത്പ്രശഁസതുഃ, കര്മ ഹൈവതത്പ്രശഁസതുഃ പുണ്യോ വൈപുണ്യേന കര്മണാ ഭവതി, പാപഃ പാപേനേതി॥ തതോ ഹ ജാരത്കാരവആര്തഭാഗ ഉപരരാമ॥ 3
ആർത്തഭാഗൻ പറഞ്ഞു: 'നമുക്ക് ഇതിന്റെ അർത്ഥം ഒരുമിച്ച് മനസ്സിലാക്കാം.' 'ഇത് അങ്ങനെ അല്ലേ, ഒന്നായി ചേർന്നതല്ലേ?' അവർ അകന്നു പോയി ആലോചിച്ചു. അവർ പറയുന്നതൊക്കെയും പ്രവർത്തിയായിരുന്നു; അവർ പ്രശംസിച്ചതും പ്രവർത്തിയായിരുന്നു. നല്ല പ്രവർത്തിയാൽ മനുഷ്യൻ പുണ്യവാനാകുന്നു, ദുഷ്പ്രവർത്തിയാൽ പാപി ആകുന്നു.' ഇതു കേട്ട ശേഷം ജാരത്കാരവ ആർതഭാഗൻ ചോദ്യം നിർത്തി.
അഥ ഹൈനം ഭുജ്യുര്ലാഹ്യായനിഃ പപ്രച്ഛ॥ യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, മദ്രേഷു ചരകാഃ പര്യവ്രജാമ; തേപതങ്ചലസ്യ കാപ്യസ്യ ഗൃഹാനൈമ॥ തസ്യാസീദ്ദുഹിതാഗന്ധര്വഗൃഹീതാ; തമപൃച്ഛാമഃ കോഽസീതി॥ സോഽബ്രവീത് ഷുധന്വാങ്ഗിരസഇതി॥ തം യദാലോകാനാമന്താനപൃച്ഛാമാഥൈതദ് അബ്രൂമഃ ക്വപാരിക്ഷിതാഅഭവന്നിതി॥ ക്വപാരിക്ഷിതാഅഭവന്നിതി॥ . തത് ത്വാ പൃച്ഛാമി, യാജ്ഞവല്ക്യഃ ക്വപാരിക്ഷിതാഅഭവന്നിതി
അപ്പോൾ ഭുജ്യു ലാഹ്യായനി യാജ്ഞവൽക്ക്യനോട് ചോദിച്ചു: 'യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഞങ്ങൾ മദ്ര ദേശത്ത് ഭിക്ഷാടനം ചെയ്തു നടക്കുമ്പോൾ പതഞ്ചല കാപ്യന്റെ വീട്ടിൽ എത്തി. അവനൊരു ഗന്ധർവൻ പിടിച്ച മകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. ഞങ്ങൾ അവനോട് 'നീ ആരാണ്?' എന്ന് ചോദിച്ചു. അവൻ പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ സുധൻവ ആംഗിരസാണ്.' പിന്നെ ലോകങ്ങളുടെ അതിരുകളെക്കുറിച്ച് ഞങ്ങൾ ചോദിച്ചപ്പോൾ അവൻ പറഞ്ഞു: 'പരീക്ഷിത് എവിടെയാണ് താമസിച്ചിരുന്നത്?' ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിന്നോട് ചോദിക്കുന്നു, യാജ്ഞവൽക്ക്യ, പരീക്ഷിത് എവിടെയാണ് താമസിച്ചിരുന്നത്?'
സഹോവാചോവാച വൈസതദ് അഗച്ഛന്വൈതേതത്ര, യത്രാശ്വമേധയാജിനോ ഗച്ഛന്തീതി॥ ക്വന്വശ്വമേധയാജിനോ ഗച്ഛന്തീതി॥ ദ്വാത്രിഁശത വൈദേവരഥാഹ്ന്യാന്യയം ലോകസ്; തഁ സമന്തം ലോകം ദ്വിസ്താവത്പൃഥിവീ \^ പര്യേതി; താഁ . പൃഥിവീം ദ്വിസ്താവത്സമുദ്രഃ പര്യേതി॥ തദ്യാവതീ ക്ഷുരസ്യ ധാരാ, യാവദ്വാ മക്ഷികായാഃ പത്ത്രം, താവാനന്തരേണാകാശഃ॥ താന്൯ന്ദ്രഃ സുപര്ണോഭൂത്വാവായവേ പ്രായച്ഛത്; താന്വായുരാത്മനി ധിത്വാതത്രാഗമയദ്യത്ര പരിക്ഷിതാ അഭവന്നിതി॥ ഏവമിവ വൈസവായുമേവപ്രശശഁസ; തസ്മാദ്വായുരേവവ്യഷ്ടിഃ വായുഃ സമഷ്ടിഃ॥ അപ പുനര്മൃത്യും ജയതി, സര്വമായുരേതി . യഏവം വേദ॥ തതോ ഹ ഭുജ്യുര്ലാഹ്യായനിരുപരരാമ॥ 4/
അവൻ പറഞ്ഞു: 'അവർ അശ്വമേധയാഗം ചെയ്യുന്നവർ പോകുന്ന സ്ഥലത്തേക്കാണ് പോയത്.' 'അശ്വമേധയാഗം ചെയ്യുന്നവർ എവിടേക്ക് പോകുന്നു?' 'മുപ്പത്തിരണ്ട് വൈദേഹരഥങ്ങൾ ഈ ലോകം ഓരോ ദിവസവും ചുറ്റുന്നു; അവ ലോകത്തെ ഭൂമിയുടെ ഇരട്ടിയോളം ചുറ്റുന്നു; സമുദ്രം ഭൂമിയെ ഇരട്ടിയോളം ചുറ്റുന്നു. അതിനിടയിൽ കത്തിയുടെ അറ്റത്തോളം, ഈച്ചയുടെ ചിറകിന്റെ കനംപോലുമാണ് അന്തരം. ഇന്ദ്രൻ വലിയ പക്ഷിയായി മാറി അവരെ വായുവിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി; വായു അവരെ തനിക്കുള്ളിൽ സ്വീകരിച്ച് പരീക്ഷിത് താമസിച്ചിരുന്ന സ്ഥലത്ത് എത്തിച്ചു. അതുകൊണ്ട് വായുവിനെയാണ് മാത്രം പ്രശംസിച്ചത്; അതിനാൽ വായുവാണ് വ്യക്തിയും സമസ്തവും. ഇത് അറിയുന്നവൻ മരണത്തെ വീണ്ടും ജയിക്കും, എല്ലാ ആയുര് ലഭിക്കും.' ഇതോടെ ഭുജ്യു ലാഹ്യായനി ചോദ്യം നിർത്തി.
അഥ ഹൈനം കഹോഡഃ കൌഷീതകേയഃ പപ്രച്ഛഃ യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, യദ് . സാക്ഷാദപരോക്ഷാദ്ബ്രഹ്മ യആത്മാസര്വാന്തരഃ തം മേ വ്യാചക്ഷ്വേതി॥ ഏഷത ആത്മാസര്വാന്തരഃ॥ കതമോ, യാജ്ഞവല്ക്യ, സര്വാന്തരോ॥ യോഽശനായാപിപാസേശോകം മോഹം ജരാം മൃത്യുമത്യേതി॥ ഏതം വൈതമാത്മാനം വിദിത്വാ, ബ്രാഹ്മണാഃ പുത്രൈഷണായാശ്ച വിത്തൈഷണായാശ്ച ലോകൈഷണായാശ്ച വ്യുത്ഥായാഥ ഭിക്ഷാചര്യം ചരന്തി॥ യാഹ്യ് ഏവപുത്രൈഷണാസാവിത്തൈഷണാ, യാവിത്തൈഷണാസാലോകൈഷണോഭേഹ്യ് ഏതേഏഷണേ ഏവഭവതഃ॥ തസ്മാദ്പണ്ഡിതഃ പാണ്ഡിത്യം നിര്വിദ്യ, ബാല്യേന തിഷ്ഠാസേദ്; ബാല്യം ച പാണ്ഡിത്യം ച നിര്വിദ്യാഥ മുനിഃ അമൌനം ച മൌനം ച നിര്വിദ്യാഥ ബ്രാഹ്മണഃ॥ സബ്രാഹ്മണഃ കേന സ്യാദ്॥ യേന സ്യാത് തേനേദൃശ ഏവഭവതി, യഏവം വേദ . തതോ ഹ കഹോഡഃ കൌഷീതകേയ ഉപരരാമ॥ 5/
അപ്പോൾ കഹോടൻ കൗഷീതകേയൻ ചോദിച്ചു: 'യാജ്ഞവൽക്ക്യ, നേരിട്ട് അറിയാവുന്ന, പരോക്ഷമല്ലാത്ത ബ്രഹ്മവും എല്ലാറ്റിനും അകത്തുള്ള ആത്മാവും എനിക്ക് വിശദീകരിച്ച് പറയൂ.' 'ഇതാണ് എല്ലാറ്റിനും അകത്തുള്ള ആത്മാവ്.' 'യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഏതാണ് എല്ലാറ്റിനും അകത്തുള്ളത്?' 'ആഹാരം, ദാഹം, ദു:ഖം, മോഹം, വയസ്സും മരണവും അതിജീവിക്കുന്നതാണത്.' ഈ ആത്മാവിനെ അറിഞ്ഞ് ബ്രാഹ്മണന്മാർ പുത്രനാശയും ധനലോഭവും ലോകലോഭവും ഉപേക്ഷിച്ച് ഭിക്ഷാടനം ചെയ്യുന്നു. പുത്രനാശയും ധനലോഭവും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമില്ല; ധനലോഭവും ലോകലോഭവും തമ്മിലും വ്യത്യാസമില്ല; ഇവ രണ്ടും ആഗ്രഹങ്ങൾ മാത്രമാണ്. അതുകൊണ്ട് പണ്ഡിതൻ തന്റെ പാണ്ഡിത്യം ഉപേക്ഷിച്ച് ബാല്യത്തിൽ നിലകൊള്ളണം; ബാല്യവും പാണ്ഡിത്യവും ഉപേക്ഷിച്ച് മുനി ആകണം; വാക്കും മൗനവും ഉപേക്ഷിച്ച് ബ്രാഹ്മണൻ ആകണം. ബ്രാഹ്മണൻ എങ്ങനെ ആകുന്നു? എങ്ങനെ ആകണമോ അതുപോലെയാണ് ആകുന്നത്; ഇത് അറിയുന്നവനാണ് ബ്രാഹ്മണൻ.' ഇതോടെ കഹോടൻ കൗഷീതകേയൻ ചോദ്യം നിർത്തി.