ഇദം മാനുഷഁ സര്വേഷാം ഭൂതാനാം മധു അസ്യ മാനുഷസ്യ സര്വാണി ഭൂതാനി മധു; യശ്ചായമസ്മിന്മാനുഷേതേജോമയോഽമൃതമയഃ പുരുഷോ, യശ്ചായമധ്യാത്മം മാനുഷസ് തേജോമയോഽമൃതമയഃ പുരുഷോ, അയമേവസയോഽയമാത്മേദമമൃതമ് ഇദം ബ്രഹ്മേദഁ സര്വമ്
ഈ മനുഷ്യൻ എല്ലായ്പ്പോഴും സകല ജീവികളുടെയും മധുവാണ്; സകല ജീവികളും ഈ മനുഷ്യന്റെ മധുവാണ്. ഈ മനുഷ്യനിൽ ഉള്ള പ്രകാശമുള്ള അമരനായ പുരുഷനും, മനുഷ്യന്റെ ആത്മാവിൽ ഉള്ള പ്രകാശമുള്ള അമരനായ പുരുഷനും ഒരാളാണ്. ഈ ആത്മാവാണ് ഈ അമൃതം, ഇതാണ് ബ്രഹ്മം, ഇതാണ് സകലവും.
അയമാത്മാസര്വേഷാം ഭൂതാനാം മധു അസ്യാത്മനഃ സര്വാണി ഭൂതാനി മധു; യശ്ചായമസ്മിന്നാത്മനി തേജോമയോഽമൃതമയഃ പുരുഷോ, യശ്ചായമാത്മാതേജോമയോഽമൃതമയഃ പുരുഷോ, അയമേവസയോഽയമാത്മേദമമൃതമ് ഇദം ബ്രഹ്മേദഁ സര്വമ്
ഈ ആത്മാവാണ് സകല ജീവികളുടെയും മധു; ഈ ആത്മാവിനുള്ളിൽ സകല ജീവികളും മധുവാണ്. ഈ ആത്മാവിൽ ഉള്ള പ്രകാശമുള്ള അമരനായ പുരുഷനും, ആത്മാവായ പ്രകാശമുള്ള അമരനായ പുരുഷനും ഒരാളാണ്. ഈ ആത്മാവാണ് ഈ അമൃതം, ഇതാണ് ബ്രഹ്മം, ഇതാണ് സകലവും.
സവാഅയമാത്മാസര്വേഷാം അധിപതിഃ, സര്വേഷാം ഭൂതാനാഁ രാജാ॥ തദ്യഥാ രഥനാഭൌച രഥനേമൌചാരാഃ സര്വേ സമര്പിതാ, ഏവമേവാസ്മിന്നാത്മനി സര്വാണി ഭൂതാനി സര്വേ ദേവാഃ സര്വേ ലോകാഃ സര്വേ പ്രാണാഃ സര്വ ഏതആത്മാനഃ സമര്പിതാഃ
ഈ ആത്മാവാണ് സകല ജീവികളുടെയും അധിപൻ, സകല ജീവികളുടെയും രാജാവാണ്. ചക്രത്തിന്റെ നാഭിയിലും അരയിലും എല്ലാ അരകളും ഘടിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ ആത്മാവിൽ എല്ലാ ജീവികളും, എല്ലാ ദേവന്മാരും, എല്ലാ ലോകങ്ങളും, എല്ലാ പ്രാണന്മാരും, എല്ലാ ആത്മാക്കളും ഘടിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഇദം വൈതന്മധു ഡധ്യങ്ങ് അഥര്വണോഽശ്വിഭ്യാമുവാച॥ തദേതദൃഷിഃ പശ്യന്നവോചത് 1.116.12: തദ്വാം, നരാ, സനയേ ദഁസ ഉഗ്രമ് ആവിഷ് കൃണോമി, തന്യതുര്നവൃഷ്ടിം, ഡധ്യങ് ഹ യന്മധ്വ് അഥര്വണോവാമ് അശ്വസ്യ ശീര്ഷ്ണാപ്രയദീമുവാചേതി
ഇതാണ് ആ മധു, ദധ്യങ് അഥർവൺ അശ്വിനിമാരോടു പറഞ്ഞത്. അതു ദർശിച്ച കവി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: 'നിങ്ങൾക്കായി, മഹാശക്തിയുള്ളവരേ, സമ്പത്ത് നേടാൻ ഞാൻ ഭയങ്കരമായ ഒരു രഹസ്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു, ഇടിമുഴക്കത്തിൽ മഴപെയ്യുന്നതുപോലെ; ദധ്യങ് അഥർവൺ കുതിരയുടെ തലകൊണ്ടു നിങ്ങൾക്കു മധു പറഞ്ഞു.'
ഇദം വൈതന്മധു ഡധ്യങ്ങ് അഥര്വണോഽശ്വിഭ്യാമുവാച॥ തദേതദൃഷിഃ പശ്യന്നവോചത് 1.117.22: അഥര്വണായാശ്വിനാ ഡധീചേഽശ്വ്യഁ ശിരഃ പ്രത്യൈരയതം; സവാം മധു പ്രവോചദൃതായന് ത്വാഷ്ട്രം യദ് ദസ്രാഉ അപികക്ഷ്യം വാമിതി
ഇതാണ് ആ മധു, ദധ്യങ് അഥർവൺ അശ്വിനിമാരോടു പറഞ്ഞത്. അതു ദർശിച്ച കവി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: 'അഥർവണിനായി, അശ്വിനിമാരേ, നിങ്ങൾ ദധീചിയുടെ തല കുതിരയുടെ തലമായി മാറ്റി; പിന്നെ അവൻ നിങ്ങൾക്കു മധു പറഞ്ഞു, സത്യമുള്ള ത്വഷ്ടാവിന്റെ രഹസ്യം, അതു കിഴുത്തിനടിയിൽ ഒളിഞ്ഞിരുന്നതായിരുന്നു, അതാണ് നിങ്ങൾക്കു വെളിപ്പെടുത്തിയത്.'
അഥ വഁശഃ പശുതിമാഷ്യോ ഗൌപവനാദ് ഗൌപവനഃ പശുതിമാഷ്യാത് പശുതിമാഷ്യോ ഗൌപവനാദ് ഗൌപവനഃ കൌശികാത് കൌശികഃ കൌണ്ഡിന്യാത് കൌണ്ഡിന്യഃ ഹാണ്ഡില്യാത് ഹാണ്ഡില്യഃ കൌശികാച്ച ഗൌതമാച്ച, ഗൌതമോ
അല്ലെങ്കിൽ, ഇതാണ് ആ പാരമ്പര്യം: പശുതിമാഷ്യൻ ഗൗപവനനിൽ നിന്ന്, ഗൗപവനൻ പശുതിമാഷ്യയിൽ നിന്ന്, പശുതിമാഷ്യൻ ഗൗപവനനിൽ നിന്ന്, ഗൗപവനൻ കൗശികനിൽ നിന്ന്, കൗശികൻ കൗണ്ടിന്യയിൽ നിന്ന്, കൗണ്ടിന്യൻ ഹാണ്ഡില്യയിൽ നിന്ന്, ഹാണ്ഡില്യൻ കൗശികനും ഗൗതമനും ചേർന്ന്, ഗൗതമൻ...
ജനകോഹ വൈദേഹോ ബഹുദക്ഷിണേന യജ്ഞേനേജേ॥ തത്ര ഹ കുരുപങ്ചാലാനാം ബ്രാഹ്മണാഅഭിസമേതാ ബഭൂവുഃ॥ തസ്യ ഹ ജനകസ്യ വൈദേഹസ്യ വിജിജ്ഞാസാ . 2, 142[16] +\` ബഭൂവഃ കഃ സ്വിദേഷാം ബ്രാഹ്മണാനാമനൂചാനതമ ഇതി
ജനകൻ വൈദേഹൻ വളരെ ദാനങ്ങൾ ഉള്ള യാഗം നടത്തി. അപ്പോൾ കുരുപഞ്ചാല ദേശത്തിലെ ബ്രാഹ്മണന്മാർ അവിടെ കൂടിയിരുന്നു. ആ വൈദേഹൻ ജനകനെ ഒരു സംശയം ഉളവായി: 'ഈ ബ്രാഹ്മണന്മാരിൽ ആരാണ് ഏറ്റവും ശാസ്ത്രജ്ഞൻ?'
സഹ ഗവാഁ സഹസ്രമവരുരോധ; ദശ-ദശ പാദാ ഏകൈകസ്യാഃ ശൃങ്ഗയോരാബദ്ധാ ബഭൂവുഃ
അവൻ ആയിരം പശുക്കളെ കിടപ്പിച്ചുവെച്ചു; ഓരോ പശുവിന്റെ കൊമ്പിലും പത്ത് പൊൻനാണയങ്ങൾ കെട്ടിയിരുന്നു.
താന്ഹോവാചഃ ബ്രാഹ്മണാ ഭഗവന്തോ, യോവോ ബ്രഹ്മിഷ്ഠഃ, സഏതാഗാഉദജതാമിതി॥ തേഹ ബ്രാഹ്മണാനദധൃഷുഃ
അവൻ ബ്രാഹ്മണന്മാരോടു പറഞ്ഞു: 'ആരാണോ നിങ്ങളിൽ ബ്രഹ്മവിദ്യയിൽ ഏറ്റവും പ്രാവീണ്യം ഉള്ളത്, അവൻ ഈ പശുക്കളെ കൊണ്ടുപോകട്ടെ.' എന്നാൽ ബ്രാഹ്മണന്മാർ ആരും ധൈര്യപ്പെട്ടു മുന്നോട്ട് വന്നില്ല.
അഥ ഹ യാജ്ഞവല്ക്യഃ സ്വമേവബ്രഹ്മചാരിണമുവാചൈതാഃ, സൌമ്യോദജ, ഷാമശ്രവാ൩ ഇതി॥ താഹോദാചകാര॥ തേഹ ബ്രാഹ്മണാശ്ചുക്രുധുഃ കഥം നുനോ ബ്രഹ്മിഷ്ഠോ ബ്രുവീതേതി
അപ്പോൾ യാജ്ഞവൽക്ക്യൻ തന്റെ ശിഷ്യനോടു പറഞ്ഞു: 'സൗമ്യ, സമശ്രവ, ഈ പശുക്കളെ കൊണ്ടുപോകു.' അങ്ങനെ അവൻ അവയെ കൊണ്ടുപോയി. ബ്രാഹ്മണന്മാർ കോപിച്ചു: 'ഇവൻ എങ്ങനെ തന്നെ ഏറ്റവും വലിയ ബ്രഹ്മജ്ഞാനി എന്നു പറയുന്നു?' എന്ന് ചോദിച്ചു.
അഥ ഹ ജനകസ്യ വൈദേഹസ്യ ഹോതാശ്വലോബഭൂവ॥ സഹൈനം പപ്രച്ഛഃ ത്വം നുഖലു നോ, യാജ്ഞവല്ക്യ, ബ്രഹ്മിഷ്ഠോഽസീ൩ ഇതി॥ സഹോവാചഃ നമോ വയം ബ്രഹ്മിഷ്ഠായ കുര്മോ; ഗോകാമാ ഏവവയഁ സ്മ ഇതി॥ തഁ ഹ തത ഏവപ്രഷ്ടും ദധ്രേ ഹോതാശ്വലഃ
അപ്പോൾ വൈദേഹൻ ജനകന്റെ ഹോതാവ് അശ്വലൻ അവനോടു ചോദിച്ചു: 'നീ തന്നെയോ, യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഞങ്ങളിലൊക്കെയും ഏറ്റവും വലിയ ബ്രഹ്മജ്ഞാനി?' യാജ്ഞവൽക്ക്യൻ പറഞ്ഞു: 'നാം ബ്രഹ്മജ്ഞാനിക്ക് നമസ്കരിക്കുന്നു; ഞങ്ങൾ പശുക്കൾക്കു വേണ്ടി മാത്രം വന്നവരാണ്.' അശ്വലൻ പിന്നെയും ചോദിക്കാൻ തയ്യാറായി.
യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, യദിദഁ സര്വം മൃത്യുനാപ്തഁ, സര്വം മൃത്യുനാഭിപന്നം, കേന യജമാനോ മൃത്യോരാപ്തിമതിമുച്യത ഇതി॥ ഹോത്രര്ത്വിജാഗ്നിനാ വാചാ; വാഗ്വൈയജ്ഞസ്യ ഹോതാ॥ തദ്യേയം വാക്സോഽയമഗ്നിഃ സഹോതാ സാമുക്തിഃ സാതിമുക്തിഃ
യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, കതിഭിരയമദ്യര്ഗ്ഭിര്ഹോതാസ്മിന്യജ്ഞേകരിഷ്യതീതി॥ തിസൃഭിരിതി॥ കതമാസ് താസ് തിസ്ര ഇതി॥ പുരോനുവാക്യാച യാജ്യാച ശസ്യൈവതൃതീയാ॥ കിം താഭിര്ജയതീതി॥ പൃഥിവീലോകമേവപുരോനുവാക്യയാ ജയതി അന്തരിക്ഷലോകം യാജ്യയാ, ദ്യൌര്ലോകഁ ശസ്യയാ
യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഇദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ഹോതാവ് ഇന്ന് എത്ര മന്ത്രങ്ങളാണ് യജ്ഞത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നത്? മൂന്നു. അവയൊക്കെ ഏതാണ്? പുരോനുവാക്യ, യാജ്യ, ശസ്യ എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു. അവയാൽ എന്താണ് നേടുന്നത്? പുരോനുവാക്യയാൽ ഭൂമിയിലേക്കുള്ള ലോകം, യാജ്യയാൽ അന്തരീക്ഷലോകം, ശസ്യയാൽ ദ്യുലോകം നേടുന്നു.
യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, കത്യയമദ്യാധ്വര്യുരസ്മിന്യജ്ഞആഹുതീര്ഹോഷ്യതീതി॥ തിസ്രഇതി॥ കതമാസ് താസ് തിസ്ര ഇതി॥ യാഹുതാഉജ്ജ്വലന്തി, യാഹുതാഅതിനേദന്തി, യാഹുതാഅധിശേരതേ॥ കിം താഭിര്ജയതീതി॥ യാഹുതാഉജ്ജ്വലന്തി, ദേവലോകമേവതാഭിര്ജയതിഃ ദീപ്യത ഇവ ഹിദേവലോകോ॥ യാഹുതാഅതിനേദന്തി, മനുഷ്യലോകമ് \^ ഏവതാഭിര്ജയതി അതീവ ഹിമനുഷ്യലോകോ \^ യാഹുതാഅധിശേരതേ, പിതൃലോകമ് ഏവതാഭിര്ജയതി അധഇവ ഹിപിതൃലോകഃ \`
യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, കതിഭിരയമദ്യബ്രഹ്മായജ്ഞം ദക്ഷിണതോദേവതാഭിര്ഗോപായിഷ്യതീത്യ് ഏകയേതി॥ കതമാസൈകേതി॥ മന ഏവേതി॥ അനന്തം വൈമനോ, അനന്താവിശ്വേ ദേവാ॥ അനന്തമേവസതേന ലോകം ജയതി
യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഇദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ബ്രഹ്മാ ഇന്ന് ദക്ഷിണഭാഗത്ത് എത്ര ദേവതകളാൽ യജ്ഞത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നു? ഒന്ന്. അതെന്താണ്? മനസ്സ് തന്നെ. മനസ്സ് അനന്തമാണ്, എല്ലാ ദേവതകളും അനന്തമാണ്. അനന്തത്വം കൊണ്ടാണ് സത്യമുള്ള ലോകം നേടുന്നത്.
അഥ ഹൈനം ജാരത്കാരവആര്തഭാഗഃ പപ്രച്ഛ॥ യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, കതി ഗ്രഹാഃ, കത്യതിഗ്രഹാഇതി॥ അഷ്ടൌഗ്രഹാ, അഷ്ടാവതിഗ്രഹാഇതി॥ യേതേഽഷ്ടൌഗ്രഹാ, അഷ്ടാവതിഗ്രഹാഃ, കതമേതഇതി
അതിനുശേഷം ജാരത്കാരവ ആർതഭാഗൻ ചോദിച്ചു: യാജ്ഞവൽക്ക്യ, എത്ര ഗ്രഹങ്ങളും എത്ര അതിഗ്രഹങ്ങളും ഉണ്ട്? എട്ട് ഗ്രഹങ്ങളും എട്ട് അതിഗ്രഹങ്ങളും ഉണ്ട്. അവ ഏതൊക്കെയാണെന്ന് പറയൂ.
പ്രാണോവൈഗ്രഹഃ॥ സോഽപാനേനാതിഗ്രഹേണ ഗൃഹീതോ॥ അപാനേന ഹിഗന്ധാങ്ജിഘ്രതി
ശ്വാസം ഒരു ഗ്രഹമാണ്; അതിനെ അപാനവായു എന്ന അതിഗ്രഹം പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. അപാനവായുവിലൂടെ തന്നെ നാം ഗന്ധം അറിയുന്നു.
ജിഹ്വാവൈഗ്രഹഃ॥ സരസേനാതിഗ്രഹേണ ഗൃഹീതോ; ജിഹ്വയാ ഹിരസാന്വിജാനാതി
നാവാണ് ഗ്രഹം; രസം എന്ന അതിഗ്രഹം അതിനെ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. നാവിലൂടെ തന്നെ രുചികൾ അറിയുന്നു.
വാഗ്വൈഗ്രഹഃ॥ സനാമ്നാതിഗ്രഹേണ ഗൃഹീതോ; വാചാഹിനാമാന്യഭിവദതി
വാക്ക് ഗ്രഹമാണ്; നാമം എന്ന അതിഗ്രഹം അതിനെ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. വാക്ക് കൊണ്ടാണ് നാമങ്ങൾ ഉച്ചരിക്കുന്നത്.
ചക്ഷുര്വൈഗ്രഹഃ॥ സരൂപേണാതിഗ്രഹേണ ഗൃഹീതശ്; ചക്ഷുഷാ ഹിരൂപാണി പശ്യതി
കണ്ണ് ഗ്രഹമാണ്; രൂപം എന്ന അതിഗ്രഹം അതിനെ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. കണ്ണിലൂടെ തന്നെ രൂപങ്ങൾ കാണുന്നു.
ശ്രോത്രം വൈഗ്രഹഃ॥ സശബ്ദേനാതിഗ്രഹേണ ഗൃഹീതഃ; ശ്രോത്രേണ ഹിശബ്ദാങ്ഛൃണോതി
ചെവി ഗ്രഹമാണ്; ശബ്ദം എന്ന അതിഗ്രഹം അതിനെ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. ചെവിയിലൂടെ തന്നെ ശബ്ദങ്ങൾ കേൾക്കുന്നു.
മനോ വൈഗ്രഹഃ॥ സകാമേനാതിഗ്രഹേണ ഗൃഹീതോ; മനസാ ഹികാമാന്കാമയതേ
മനസ്സ് ഗ്രഹമാണ്; കാമം എന്ന അതിഗ്രഹം അതിനെ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. മനസ്സിലൂടെ തന്നെ ആഗ്രഹങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
ഇദം വൈതന്മധു ഡധ്യങ്ങ് അഥര്വണോഽശ്വിഭ്യാമുവാച॥ തദേതദൃഷിഃ പശ്യന്നവോചത് പുരശ്ചക്രേ ദ്വിപദഃ, പുരശ്ചക്രേ ചതുഷ്പദഃ; പുരഃ സ, പക്ഷീഭുത്വാ, പുരഃ പുരുഷ ആവിശദിതി॥ സവാഅയം പുരുഷഃ സര്വാസു പൂര്ഷുപുരിശയോ; നൈനേന കിം ചനാനാവൃതം, നൈനേന കിം ചനാസമ്വൃതമ്
ഇതാണ് ആ മധു, ദധ്യങ് അഥർവൺ അശ്വിനിമാരോടു പറഞ്ഞത്. അതു ദർശിച്ച കവി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: 'അവൻ ഇരുകാലികളെയും മുന്നിൽ സൃഷ്ടിച്ചു, നാലുകാലികളെയും മുന്നിൽ സൃഷ്ടിച്ചു; പക്ഷിയായി മാറി, അവൻ മുന്നിൽ മനുഷ്യനായി പ്രവേശിച്ചു.' അതുകൊണ്ട് ഈ പുരുഷൻ എല്ലാ ശരീരങ്ങളിലും, എല്ലാ വാസസ്ഥലങ്ങളിലും വസിക്കുന്നു; അവനിൽ നിന്ന് ഒന്നും മറഞ്ഞിട്ടില്ല, ഒന്നും മറച്ചുവെച്ചിട്ടില്ല.
ഇദം വൈതന്മധു ഡധ്യങ്ങ് അഥര്വണോഽശ്വിഭ്യാമുവാച॥ തദേതദൃഷിഃ പശ്യന്നവോചത് 6.47.18: രൂപഁ-രൂപം പ്രതിരൂപോ ബഭൂവ, തദസ്യ രൂപം പ്രതിചക്ഷണായേ- -ന്ദ്രോ മായാഭിഃ പുരുരൂപ ഈയതേ, യുക്താഹ്യസ്യ ഹരയഃ ശതാദശേതി॥ അയം വൈഹരയോ, അയം വൈദശ ച സഹസ്രണി ബഹൂനി ചാനന്താനി ച॥ തദേതദ്ബ്രഹ്മാപൂര്വമനപരമനന്തരമബാഹ്യമ് അയമാത്മാബ്രഹ്മ സര്വാനുഭൂഃ॥ ഇത്യനുശാസനമ്॥ [പനുസ്തുബ്] 20 5,20-22 6; അഥ വഁശഃ॥ തദിദം വയഁ ഹൌര്പണായ്യാച്, ഛൌര്പണയ്യോ ഗൌതമാദ് ഗൌതമോ വത്സ്യാദ് വത്സ്യോ വാത്സ്യാച്ച പാരാശര്യാച്ച, പാരാശര്യഃ ഷാംക്ത്യാച്ച ഭാരദ്വാജാച്ച, ഭാരദ്വാജ ഔദാവഹേശ്ച ഹാണ്ഡില്യാച്ച, ഹാണ്ഡില്യോ വൈജവാപാച്ച ഗൌതമാച്ച, ഗൌതമോ വൈജവാപായനാച്ച വൈഷ്ടപുരേയാച്ച, വൈഷ്ടപുരേയഃ ഹാണ്ഡില്യാച്ച റൌഹിണായനാച്ച, റൌഹിണായനഃ ഹൌനകാച്ചാത്രേയാച്ച റൈഭ്യാച്ച, റൈഭ്യഃ പൌതിമാഷ്യായണാച്ച കൌണ്ഡിന്യായനാച്ച, കൌണ്ഡിന്യായനഃ കൌണ്ഡിന്യാത് കൌണ്ഡിന്യഃ കൌണ്ഡിന്യാത് കൌണ്ഡിന്യഃ കൌണ്ഡിന്യാച്ചാഗ്നിവേശ്യാച്ച, 21 5,20-22 6; അഗ്നിവേശ്യഃ ഷൌതവാത് ഷൌതവഃ പാരാശര്യാത് പാരാശര്യഃ ജാതുകര്ണ്യാത് ജാതുകര്ണ്യോ ഭാരദ്വാജാദ് ഭാരദ്വാജോ ഭാരദ്വാജാച്ചാസുരായണാച്ച ഗൌതമാച്ച, ഗൌതമോ ഭാരദ്വാജാദ് ഭാരദ്വാജോ വൈജവാപായനാച്, വൈജവാപായനഃ കശികായനേഃ, കശികായനിര്ഘൃതകൌശികാദ് ഘൃതകൌശികഃ പാരാശര്യാത് പാരാശര്യഃ പാരാശര്യാത് പാരാശര്യഃ ജാതുകര്ണ്യാത് ജാതുകര്ണ്യോ ഭാരദ്വാജാദ് ഭാരദ്വാജോ ഭാരദ്വാജാച്ചാസുരായണാച്യസ്കാച്ച, അസുരായണസ് ട്രൈവണേഃ ട്രൈവണിരാഉപജന്ധനേഃ ആഉപജന്ധനിഃഅസുരേഃ അസുരിര്ഭാരദ്വാജാദ് ഭാരദ്വാജോ അത്രേയാത് 22 5,20-22 6; അത്രേയോമാണ്ടേഃ, മാണ്ടിര്ഗൌതമാദ് ഗൌതമോ ഗൌതമാദ് ഗൌതമോ വാത്സ്യാദ് വാത്സ്യഃ ഹാണ്ഡില്യാച്, ഛാണ്ഡില്യഃ കൈശോര്യാത്കാപ്യാത് കൈശോര്യഃ കാപ്യഃ കുമാരഹരിതാത് കുമാരഹരിതോഗാലവാദ് ഗാലവോവിദര്ഭീകൌണ്ഡിന്യാദ് വിദര്ഭീകൌണ്ഡിന്യോബാഭവാദ്വത്സനപാദ് ബാഭവഃ പഥഃ ഷൌഭരാത് പന്ഥാഃ ഷൌഭരോഽയാസ്യാദങ്ഗിരസാദ് ആയാസ്യോ അങ്ഗിരസഽഭുതേസ് ട്വാഷ്ട്രാദ് അഭുതിഃ ട്വാഷ്ട്രോ വിശ്വരൂപാദ്ട്വാഷ്ട്രാദ് വിശ്വരൂപസ് ട്വാഷ്ട്രോഽശ്വിഭ്യാമ് ആശ്വിനൌ ഡധിച അഥര്വനാദ് ഡധ്യങ്ങ് അഥര്വനോഽഥര്വനോ ഡൈവാദ് അഥര്വാ ഡൈവ മൃത്യോഃ പ്രാദ്ധഁസനാന് മൃത്യുഃ പ്രാദ്ധഁസനഃ ഷനഗാത് ഷനഗഃ പരേഷ്ടിണഃ പരേഷ്ടീബ്രഹ്മനോ ബ്രഹ്മ സ്വയംഭു, ബ്രഹ്മണേ നമഃ
ഇതാണ് ആ മധു, ദധ്യങ് അഥർവൺ അശ്വിനിമാരോടു പറഞ്ഞത്. അതു ദർശിച്ച കവി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: 'അവൻ എല്ലാ രൂപങ്ങളുടെയും രൂപമായി മാറി; ഓരോരുത്തർക്കും അവന്റെ രൂപം അതുപോലെയാണ് കാണാൻ കഴിയുന്നത്. ഇന്ദ്രൻ തന്റെ മായാവശാലാൽ അനേകം രൂപങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു, അവന്റെ കുതിരകൾ നൂറും പതിനെട്ടും ചേർന്ന് കെട്ടിയിരിക്കുന്നു.' ഇവയാണ് ആ കുതിരകളും, ഇവയാണ് പതിനെട്ടും, ആയിരങ്ങളും, അനന്തവും. ഇതാണ് ബ്രഹ്മം—ആദിയില്ലാത്തതും അന്തമില്ലാത്തതും, ഉള്ളിലോ പുറത്തോ ഇല്ലാത്തതും. ഈ ആത്മാവാണ് ബ്രഹ്മം, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഇതാണ് ഉപദേശമെന്നു അറിയുക. അല്ലെങ്കിൽ, ഇതാണ് ആ പാരമ്പര്യം: വശൻ ഔർപ്പണയ്യയിൽ നിന്ന്, ഔർപ്പണയ്യൻ ഗൗതമനിൽ നിന്ന്, ഗൗതമൻ വാത്സ്യയിൽ നിന്ന്, വാത്സ്യൻ പാർാശര്യയിൽ നിന്ന്, പാർാശര്യൻ ശാംക്ത്യനും ഭാരദ്വാജനും ചേർന്ന്, ഭാരദ്വാജൻ ഔദാവഹനും ഹാണ്ഡില്യനും ചേർന്ന്, ഹാണ്ഡില്യൻ വൈജവാപനും ഗൗതമനും ചേർന്ന്, ഗൗതമൻ വൈജവാപായനനും വൈഷ്ടപുരേയനും ചേർന്ന്, വൈഷ്ടപുരേയൻ ഹാണ്ഡില്യനും റൗഹിണായനനും ചേർന്ന്, റൗഹിണായനൻ ഹൗണകനും ആത്രേയനും റൈഭ്യനും ചേർന്ന്, റൈഭ്യൻ പൗതിമാഷ്യായനനും കൗണ്ടിന്യായനനും ചേർന്ന്, കൗണ്ടിന്യായനൻ കൗണ്ടിന്യയിൽ നിന്ന്, കൗണ്ടിന്യൻ കൗണ്ടിന്യയിൽ നിന്ന്, കൗണ്ടിന്യൻ കൗണ്ടിന്യയിലും അഗ്നിവേശ്യയിലും നിന്ന്, അഗ്നിവേശ്യൻ ശൗതവയിൽ നിന്ന്, ശൗതവൻ പാർാശര്യയിൽ നിന്ന്, പാർാശര്യൻ ജാതുകർണിയിൽ നിന്ന്, ജാതുകർണി ഭാരദ്വാജയിൽ നിന്ന്, ഭാരദ്വാജൻ അസുരായനനും ഗൗതമനും ചേർന്ന്, ഗൗതമൻ ഭാരദ്വാജയിൽ നിന്ന്, ഭാരദ്വാജൻ വൈജവാപായനയിൽ നിന്ന്, വൈജവാപായനൻ കാശികായനനിൽ നിന്ന്, കാശികായനൻ ഘൃതകൗശികനിൽ നിന്ന്, ഘൃതകൗശികൻ പാർാശര്യയിൽ നിന്ന്, പാർാശര്യൻ പാർാശര്യയിൽ നിന്ന്, പാർാശര്യൻ ജാതുകർണിയിൽ നിന്ന്, ജാതുകർണി ഭാരദ്വാജയിൽ നിന്ന്, ഭാരദ്വാജൻ അസുരായനനും യാസ്കനും ചേർന്ന്, അസുരായനൻ ത്രൈവാണിയിൽ നിന്ന്, ത്രൈവാണി ഔപജന്ധനനിൽ നിന്ന്, ഔപജന്ധനി അസുരിയിൽ നിന്ന്, അസുരി ഭാരദ്വാജയിൽ നിന്ന്, ഭാരദ്വാജൻ ആത്രേയയിൽ നിന്ന്, ആത്രേയൻ മാണ്ടിയിൽ നിന്ന്, മാണ്ടി ഗൗതമനിൽ നിന്ന്, ഗൗതമൻ ഗൗതമനിൽ നിന്ന്, ഗൗതമൻ വാത്സ്യയിൽ നിന്ന്, വാത്സ്യൻ ഹാണ്ഡില്യയിൽ നിന്ന്, ചാണ്ഡില്യൻ കൈശോര്യയിൽ നിന്ന്, കൈശോര്യൻ കാപ്യയിൽ നിന്ന്, കാപ്യൻ കുമാരഹാരിതനിൽ നിന്ന്, കുമാരഹാരിതൻ ഗാലവനിൽ നിന്ന്, ഗാലവൻ വിദർഭി കൗണ്ടിന്യയിൽ നിന്ന്, വിദർഭി കൗണ്ടിന്യൻ ബാഭ്രവയിൽ നിന്ന്, ബാഭ്രവൻ വത്സനപാതയിൽ നിന്ന്, വത്സനപാതൻ പന്തയിൽ നിന്ന്, പന്താ സൌഭരനിൽ നിന്ന്, സൌഭരൻ ആയാസ്യയിൽ നിന്ന്, ആയാസ്യൻ അങ്കിരസിൽ നിന്ന്, അങ്കിരസൻ ഭൂതിയിൽ നിന്ന്, ഭൂതി ത്വഷ്ടാവിൽ നിന്ന്, ത്വഷ്ടാവ് വിശ്വരൂപനിൽ നിന്ന്, വിശ്വരൂപൻ ത്വഷ്ടാവിൽ നിന്ന്, ത്വഷ്ടാവ് അശ്വിനിമാരിൽ നിന്ന്, അശ്വിനിമാർ ദധീചിയിൽ നിന്ന്, ദധീചി അഥർവനിൽ നിന്ന്, അഥർവൻ ദൈവനിൽ നിന്ന്, ദൈവൻ മരണത്തിൽ നിന്ന്, മരണം പ്രാധ്വസനനിൽ നിന്ന്, പ്രാധ്വസനൻ ഷനഗനിൽ നിന്ന്, ഷനഗൻ പരേഷ്ടിനിൽ നിന്ന്, പരേഷ്ടി ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്ന്, ബ്രഹ്മം സ്വയംഭൂം. ബ്രഹ്മത്തിനെ നമസ്കാരം.
അഗ്നിവേശ്യാദ് അഗ്നിവേശ്യഃ ഹാണ്ഡില്യാച്ചാനഭിമ്ലാതാച്ച, അനഭിമ്ലാത അനഭിമ്ലാതാദ് അനഭിമ്ലാത അനഭിമ്ലാതാദ് അനഭിമ്ലാതോ ഗൌതമാദ് ഗൌതമഃ ഷൈതവപ്രാചീനയോഗ്യാഭ്യാഁ, ഷൈതവപ്രാചീനയോഗ്യൌ പാരാശര്യാത് പാരാശര്യോ ഭാരദ്വാജാദ് ഭാരദ്വാജോ ഭാരദ്വാജാച്ച ഗൌതമാച്ച, ഗൌതമോ ഭാരദ്വാജാദ് ഭാരദ്വാജഃ പാരാശര്യാത് പാരാശര്യോ വൈജവാപായനാദ് വൈജവാപായനഃ കൌശികായനേഃ, കൌശികായനിര്
അഗ്നിവേശ്യൻ അഗ്നിവേശ്യയിൽ നിന്ന്, ഹാണ്ഡില്യയും അനഭിമ്ലാതനും ചേർന്ന്; അനഭിമ്ലാതൻ അനഭിമ്ലാതനിൽ നിന്ന്, അനഭിമ്ലാതൻ അനഭിമ്ലാതനിൽ നിന്ന്, അനഭിമ്ലാതൻ ഗൗതമനിൽ നിന്ന്, ഗൗതമൻ ഷൈതവപ്രാചീനയോഗ്യനിൽ നിന്ന്, ഷൈതവപ്രാചീനയോഗ്യൻ പാർാശര്യയിൽ നിന്ന്, പാർാശര്യൻ ഭാരദ്വാജയിൽ നിന്ന്, ഭാരദ്വാജൻ ഗൗതമനിൽ നിന്ന്, ഗൗതമൻ ഭാരദ്വാജയിൽ നിന്ന്, ഭാരദ്വാജൻ പാർാശര്യയിൽ നിന്ന്, പാർാശര്യൻ വൈജവാപായനയിൽ നിന്ന്, വൈജവാപായനൻ കൗശികായനനിൽ നിന്ന്, കൗശികായനൻ...
ഘൃതകൌശികാദ് ഘൃതകൌശികഃ പ്രാശര്യായണാത് പാരശര്യായണഃ പാരാശര്യാത് പാരാശര്യോ ജാതൂകര്ണ്യാത് ജാതൂകര്ണ്യ അസുരായണാച്ച യാസ്കാച്ച, അസുരായണസ് ട്രൈവണേഃ, ട്രൈവണിരൌപജന്ധനേഃ, ഔപജന്ധനിരസുരേഃ, അസുരിര്ഭാരദ്വാജാദ് ഭാരദ്വാജ അത്രേയാദ് അത്രേയോ മാണ്ടേഃ, മാണ്ടിര്ഗൌതമാദ് ഗൌതമോ വാത്സ്യാദ് വാത്സ്യഃ ഹാണ്ഡില്യാച്, ഛാണ്ഡില്യഃ കൈശോര്യാത്കാപ്യാത് കൈശോര്യഃ കാപ്യഃ കുമാരഹാരിതാത് കുമാരഹാരിതോ ഗാലവാദ് ഗാലവോ വിദര്ഭീകൌണ്ഡിന്യാദ് വിദര്ഭീകൌണ്ഡിന്യോ വത്സനപാതോ ബാഭ്രവാദ് വത്സനപാദ്ബാഭ്രവഃ പഥഃ ഷൌഭരാത് പന്ഥാഃ ഷൌഭരോഽയാസ്യാദങ്ഗിരസാദ് ആയാസ്യ അങ്ഗിരസ അഭൂതേസ് ട്വാഷ്ട്രാദ് അഭൂതിസ് ട്വാഷ്ട്രോ വിശ്വരൂപാത്ട്വാഷ്ട്രാദ് വിശ്വരൂപസ് ട്വാഷ്ട്രോഽവ്ശിഭ്യാമ് ആശ്വിനൌ ഡധീച അഥര്വണാദ് ഡധ്യങ്ങ് അഥര്വണോഽഥര്വണോ ഡൈവാദ് ആഥര്വാ ഡൈവോ മൃത്യോഃ പ്രാധ്വഁസനാന് മൃത്യുഃ പ്രാധ്വഁസനഃ പ്രധ്വഁസനാത് പ്രധ്വഁസന ഏകര്ഷേഃ ഏകര്ഷിര്വിപ്രചിത്തേഃ വിപ്രചിത്തിര്വ്യഷ്ടേഃ വ്യഷ്ടിഃ ഷനാരോഃ, ഷനാരുഃ ഷനാതനാത് ഷനാതനഃ ഷനഗാത് ഷനഗഃ പരമേഷ്ഠിനഃ, പരമേഷ്ഠീ ബ്രഹ്മണോ; ബ്രഹ്മ സ്വയംഭു, ബ്രഹ്മണേ നമഃ॥ [പ്നോര്മല്] 3 = 14.6. =
ഘൃതകൗശികൻ ഘൃതകൗശികനിൽ നിന്ന്, പ്രാശര്യായണൻ പാർാശര്യയിൽ നിന്ന്, പാർാശര്യൻ ജാതുകർണിയിൽ നിന്ന്, ജാതുകർണി അസുരായനനും യാസ്കനും ചേർന്ന്, അസുരായനൻ ത്രൈവാണിയിൽ നിന്ന്, ത്രൈവാണി ഔപജന്ധനനിൽ നിന്ന്, ഔപജന്ധനി അസുരിയിൽ നിന്ന്, അസുരി ഭാരദ്വാജയിൽ നിന്ന്, ഭാരദ്വാജൻ ആത്രേയയിൽ നിന്ന്, ആത്രേയൻ മാണ്ടിയിൽ നിന്ന്, മാണ്ടി ഗൗതമനിൽ നിന്ന്, ഗൗതമൻ വാത്സ്യയിൽ നിന്ന്, വാത്സ്യൻ ഹാണ്ഡില്യയിൽ നിന്ന്, ചാണ്ഡില്യൻ കൈശോര്യയിൽ നിന്ന്, കൈശോര്യൻ കാപ്യയിൽ നിന്ന്, കാപ്യൻ കുമാരഹാരിതനിൽ നിന്ന്, കുമാരഹാരിതൻ ഗാലവനിൽ നിന്ന്, ഗാലവൻ വിദർഭി കൗണ്ടിന്യയിൽ നിന്ന്, വിദർഭി കൗണ്ടിന്യൻ വത്സനപാതയിൽ നിന്ന്, വത്സനപാതൻ ബാഭ്രവയിൽ നിന്ന്, ബാഭ്രവൻ പന്തയിൽ നിന്ന്, പന്താ സൌഭരനിൽ നിന്ന്, സൌഭരൻ ആയാസ്യയിൽ നിന്ന്, ആയാസ്യൻ അങ്കിരസിൽ നിന്ന്, അങ്കിരസൻ ഭൂതിയിൽ നിന്ന്, ഭൂതി ത്വഷ്ടാവിൽ നിന്ന്, ത്വഷ്ടാവ് വിശ്വരൂപനിൽ നിന്ന്, വിശ്വരൂപൻ ത്വഷ്ടാവിൽ നിന്ന്, ത്വഷ്ടാവ് അശ്വിനിമാരിൽ നിന്ന്, അശ്വിനിമാർ ദധീചിയിൽ നിന്ന്, ദധീചി അഥർവനിൽ നിന്ന്, അഥർവൻ ദൈവനിൽ നിന്ന്, ദൈവൻ മരണത്തിൽ നിന്ന്, മരണം പ്രാധ്വസനനിൽ നിന്ന്, പ്രാധ്വസനൻ പ്രാധ്വസനനിൽ നിന്ന്, പ്രാധ്വസനൻ ഏകർഷിയിൽ നിന്ന്, ഏകർഷി വിപ്രചിത്തിയിൽ നിന്ന്, വിപ്രചിത്തി വ്യഷ്ടിയിൽ നിന്ന്, വ്യഷ്ടി ഷനാരനിൽ നിന്ന്, ഷനാരൻ ഷനാതനനിൽ നിന്ന്, ഷനാതനൻ ഷനഗനിൽ നിന്ന്, ഷനഗൻ പരമേഷ്ഠിയിൽ നിന്ന്, പരമേഷ്ഠി ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്ന്; ബ്രഹ്മം സ്വയംഭൂം. ബ്രഹ്മത്തിനെ നമസ്കാരം.
'യാജ്ഞവൽക്ക്യ,' അശ്വലൻ ചോദിച്ചു, 'ഇവയെല്ലാം മരണത്താൽ പിടിക്കപ്പെടുന്നു, എല്ലാം മരണത്തിന്റെ അധീനതയിലാണ്. യജമാനൻ മരണത്തിന്റെ പിടിയിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ മോചിതനാകുന്നു?' യാജ്ഞവൽക്ക്യൻ ഉത്തരം പറഞ്ഞു: 'ഹോതാവ്, അർച്ചന, വാക്ക്, അഗ്നി എന്നിവയാൽ; വാക്ക് യാഗത്തിന്റെ ഹോതാവാണ്.' അതുകൊണ്ട് ഈ വാക്ക്, ഈ അഗ്നി, ഈ ഹോതാവ്—ഇവയാണ് മോചന മാർഗം, പൂർണ്ണ മോചന മാർഗം.'
യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, യദിദഁ സര്വമഹോരാത്രാഭ്യാമാപ്തഁ, സര്വമഹോരാത്രാഭ്യാമഭിപന്നം, കേന യജമാനോഽഹോരാത്രയോരാപ്തിമതിമുച്യത ഇതി॥ അധ്വര്യുണര്ത്വിജാ ചക്ഷുഷാദിത്യേന; ചക്ഷുര്വൈയജ്ഞസ്യാധ്വര്യുഃ॥ തദ്യദിദം ചക്ഷുഃ, സോഽസാവാദിത്യഃ; സോഽധ്വര്യുഃ സാമുക്തിഃ സാതിമുക്തിഃ
'യാജ്ഞവൽക്ക്യ,' അശ്വലൻ ചോദിച്ചു, 'ഇവയെല്ലാം പകലും രാത്രിയും പിടിച്ചിരിക്കുന്നു, എല്ലാം അവയുടെ അധീനതയിലാണ്. യജമാനൻ പകലിന്റെയും രാത്രിയുടെയും പിടിയിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ മോചിതനാകുന്നു?' യാജ്ഞവൽക്ക്യൻ ഉത്തരം പറഞ്ഞു: 'അധ്വര്യു, കണ്ണ്, സൂര്യൻ എന്നിവയാൽ; കണ്ണ് യാഗത്തിന്റെ അധ്വര്യുവാണ്.' അതുകൊണ്ട് ഈ കണ്ണ്, ഈ സൂര്യൻ, ഈ അധ്വര്യു—ഇവയാണ് മോചന മാർഗം, പൂർണ്ണ മോചന മാർഗം.'
യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, യദിദഁ സര്വം പൂര്വപക്ഷാപരപക്ഷാഭ്യാമാപ്തഁ, സര്വം പൂര്വപക്ഷാപരപക്ഷാഭ്യാമഭിപന്നം, കേന യജമാനഃ പൂര്വപക്ഷാപരപക്ഷയോരാപ്തിമതിമുച്യത ഇതി॥ ബ്രഹ്മണര്ത്വിജാ മനസാ ചന്ദ്രേണ; മനോ വൈയജ്ഞസ്യ ബ്രഹ്മാ॥ തദ്യദിദം മനഃ, സോഽസൌചന്ദ്രഃ സബ്രഹ്മാസാമുക്തിഃ സാതിമുക്തിഃ
'യാജ്ഞവൽക്ക്യ,' അശ്വലൻ ചോദിച്ചു, 'ഇവയെല്ലാം പൂർവ്വപക്ഷവും അപരപക്ഷവും പിടിച്ചിരിക്കുന്നു, എല്ലാം അവയുടെ അധീനതയിലാണ്. യജമാനൻ അവയുടെ പിടിയിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ മോചിതനാകുന്നു?' യാജ്ഞവൽക്ക്യൻ ഉത്തരം പറഞ്ഞു: 'ബ്രഹ്മൻ, മനസ്സ്, ചന്ദ്രൻ എന്നിവയാൽ; മനസ്സ് യാഗത്തിന്റെ ബ്രഹ്മാവാണ്.' അതുകൊണ്ട് ഈ മനസ്സ്, ഈ ചന്ദ്രൻ, ഈ ബ്രഹ്മൻ—ഇവയാണ് മോചന മാർഗം, പൂർണ്ണ മോചന മാർഗം.'
യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, യദിദമന്തരിക്ഷമനാരമ്ബണമിവ; കേനാക്രമേണ യജമാനഃ സ്വര്ഗം ലോകമാക്രമത ഇതി॥ ഉദ്ഗാത്രര്ത്വിജാ വയുനാ പ്രാണേന; പ്രാണോവൈയജ്ഞസ്യോദ്ഗാതാ॥ തദ്യോഽയം പ്രാണഃ സവായുഃ സഉദ്ഗാതാസാമുക്തിഃ സാതിമുക്തിഃ॥ ഇത്യതിമോക്ഷാ, അഥ സംപദഃ
യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഇദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ഈ അന്തരീക്ഷം ഒരു ആശ്രയമില്ലാത്തതുപോലെയാണ്. യജമാനൻ സ്വർഗലോകത്തിലേക്ക് എങ്ങനെ എത്തുന്നു? ഉദ്ഗാതാവ്, വഴികൾ, ശ്വാസം എന്നിവയിലൂടെ. യജ്ഞത്തിന്റെ ഉദ്ഗാതാവ് ശരിക്കും ശ്വാസം തന്നെയാണ്. ഈ ശ്വാസം തന്നെയാണ് വായു, ഉദ്ഗാതാവിന്റെ ഉച്ചാരണമാണത്, അതാണ് മോക്ഷം, അതാണ് പരമ മോക്ഷം. ഇതാണ് പരമ മോക്ഷം; ഇനി ലഭ്യമായ വസ്തുക്കളെക്കുറിച്ച് പറയാം.
യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഇദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: അദ്ധ്വര്യു ഇന്ന് എത്ര ആഹുതികൾ സമർപ്പിക്കുന്നു? മൂന്നു. അവയൊക്കെ ഏതാണ്? ഒരു ആഹുതി ജ്വലിക്കുന്നു, മറ്റൊന്ന് ഒഴുകുന്നു, മറ്റൊന്ന് താഴെ ഇരിക്കുന്നു. അവയാൽ എന്താണ് നേടുന്നത്? ജ്വലിക്കുന്ന ആഹുതിയാൽ ദേവലോകം, ഒഴുകുന്ന ആഹുതിയാൽ മനുഷ്യലോകം, താഴെ ഇരിക്കുന്ന ആഹുതിയാൽ പിതൃലോകം നേടുന്നു.
യാജ്ഞവല്ക്യേതി ഹോവാച, കത്യയമദ്യോദ്ഗാതാസ്മിന്യജ്ഞേസ്തോത്രിയാഃ സ്തോഷ്യതീതി॥ തിസ്രഇതി॥ കതമാസ് താസ് തിസ്ര ഇതി॥ പുരോനുവാക്യാച യാജ്യാച ശസ്യൈവതൃതീയാധിദേവതമ് അഥാധ്യത്മം . ॥. കതമാസ് തായാഅധ്യാത്മമിതി॥ പ്രാണഏവപുരോനുവാക്യാപാനോയാജ്യാ, വ്യാനഃ ശസ്യാ॥ കിം താഭിര്ജയതീതി॥ യത്കിങ്ചേദം പ്രാണഭൃദിതി \`॥. \^ തതോ ഹ ഹോതാശ്വലഉപരരാമ॥ 2
യാജ്ഞവൽക്ക്യ, ഇദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ഉദ്ഗാതാവ് ഇന്ന് എത്ര സ്തോത്രങ്ങൾ ഈ യജ്ഞത്തിൽ പാടുന്നു? മൂന്നു. അവയൊക്കെ ഏതാണ്? പുരോനുവാക്യ, യാജ്യ, ശസ്യ എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു, അവയ്ക്ക് ഓരോ ദേവതയും ഉണ്ട്, അതുപോലെ ആത്മാവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടും. ആത്മാവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവ ഏതാണ്? പുരോനുവാക്യ ശ്വാസം, യാജ്യ അപാനവായു, ശസ്യ വ്യാനവായു. അവയാൽ എന്താണ് നേടുന്നത്? ഇവിടെ ജീവൻ ഉള്ളതെല്ലാം. അതിനുശേഷം ഹോതാവ് ആശ്വലൻ ചോദ്യം അവസാനിപ്പിച്ചു.