അവനെക്കുറിച്ച്, ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ച ശേഷം, അവന് അവിടെ സഞ്ചരിക്കുമ്പോള് ദുഷ്കൃത്യങ്ങളുടെ ഫലവും ആനന്ദത്തിന്റെ ഫലവും കാണുന്നു. അവന് ഉറങ്ങുമ്പോള്, ഈ ലോകത്തിന്റെ അനുഭവങ്ങളെ എടുത്തുകൊണ്ട്, അവന് അവയെ തന്നെ നശിപ്പിക്കുകയും സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു, സ്വന്തം പ്രകാശത്താല്, സ്വന്തം തേജസ്സില്, അവന് സ്വയം പ്രകാശമാകുന്നു. അവിടെ, ചാരിയോട്ടുകളും ചാരിയോട്ടുകാരും വഴികളും ഇല്ല; എങ്കിലും അവന് അവയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അവിടെ ആനന്ദങ്ങളോ സുഖങ്ങളോ സന്തോഷങ്ങളോ ഇല്ല; എങ്കിലും അവന് അവയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അവിടെ കുളങ്ങളോ നദികളോ താമരക്കുളങ്ങളോ ഇല്ല; എങ്കിലും അവന് അവയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. കാരണം, അവന് സൃഷ്ടാവാണ്. ഈ അവസ്ഥയെക്കുറിച്ച്, ശ്ലോകങ്ങള് പറയുന്നു: ഉറക്കത്തില്, ശരീരത്തെ തള്ളി, ഉറങ്ങുന്നവന് തന്റെ തന്നെ പ്രകാശത്തില് തെളിയുന്നു; ശുദ്ധമായ സാരഭാഗം എടുത്ത്, സ്വസ്ഥലത്തിലേക്ക് തിരിച്ചു പോകുന്നു, സ്വര്ണ്ണപുരുഷന്, ഏകഹംസന്. ശ്വാസംകൊണ്ട് കൂടാരം സംരക്ഷിച്ച്, അമൃതന് കൂടാരത്തിന് പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്നു; സഞ്ചരിച്ച ശേഷം, സ്വര്ണ്ണപുരുഷന്, ഏകഹംസന്, അവന് ആഗ്രഹിക്കുന്നിടത്തേക്ക് തിരിച്ചു പോകുന്നു. സ്വപ്നത്തിന്റെ അവസാനം, ദൈവം ഉന്നതവും താഴ്ന്നതുമായ രൂപങ്ങളില് സഞ്ചരിച്ച്, അനേകം രൂപങ്ങള് സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ചിലപ്പോള് സ്ത്രീകളോടൊപ്പം ആനന്ദിക്കുന്നു, ചിലപ്പോള് ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നു, ചിലപ്പോള് ഭയാനകമായ ദൃശ്യങ്ങള് കാണുന്നു. അവന്റെ ആനന്ദവനം മറ്റുള്ളവര് കാണുന്നു, പക്ഷേ ആരും അവനെ കാണുന്നില്ല. 'അവിടെ ആരും അവനെ ഉണര്ത്തരുത്,' എന്ന് അവർ പറയുന്നു. അവന് തിരിച്ചു വരില്ലെങ്കില്, അവനെ ചികിത്സിക്കാനാവില്ല. ചിലര് പറയുന്നു: 'ഇത് അവന്റെ ജാഗ്രതലോകം മാത്രമാണ്.' അവന് ജാഗ്രതയില് കാണുന്നതെല്ലാം, ഉറക്കത്തില് കാണുന്നു—ഇവിടെ ഈ വ്യക്തി സ്വയം പ്രകാശമാകുന്നു. 'അതേ, യാജ്ഞവല്ക്യ.' 'പ്രഭോ, ഞാൻ നിങ്ങളെ ആയിരം സമർപ്പിക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ മോക്ഷത്തിനായി കൂടുതൽ ഉപദേശിക്കൂ.' സ്വപ്നാവസ്ഥയില് സഞ്ചരിച്ച്, ആനന്ദം അനുഭവിച്ച്, പുണ്യവും പാപവും കണ്ട ശേഷം, അവന് തിരിച്ചെത്തുന്നു, ഓരോന്നും അതിന്റെ സ്ഥാനത്തേക്ക്, ഉണര്ന്നുപോകുന്നതിനായി. അവിടെ അവന് കാണുന്നതെല്ലാം, അതിന് പിന്നാലെ മറ്റൊന്നും ഇല്ലെങ്കില്, അതില് അവന് ആകുന്നു; ഈ വ്യക്തി അനാസക്തനാണ്. 'അതേ, യാജ്ഞവല്ക്യ.' 'പ്രഭോ, ഞാൻ നിങ്ങളെ ആയിരം സമർപ്പിക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ മോക്ഷത്തിനായി കൂടുതൽ ഉപദേശിക്കൂ.' ഈ സ്വപ്നത്തില് പുണ്യവും പാപവും അനുഭവിച്ച്, സഞ്ചരിച്ച്, കണ്ട ശേഷം, അവന് തിരിച്ചെത്തുന്നു, ഓരോന്നും അതിന്റെ സ്ഥാനത്തേക്ക്, ഉണര്ന്നുപോകുന്നതിനായി. അവിടെ അവന് കാണുന്നതെല്ലാം, അതിന് പിന്നാലെ മറ്റൊന്നും ഇല്ലെങ്കില്, അതില് അവന് ആകുന്നു; ഈ വ്യക്തി അനാസക്തനാണ്. 'അതേ, യാജ്ഞവല്ക്യ.' 'പ്രഭോ, ഞാൻ നിങ്ങളെ ആയിരം സമർപ്പിക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ മോക്ഷത്തിനായി കൂടുതൽ ഉപദേശിക്കൂ.' ജാഗ്രതാവസ്ഥയില് പുണ്യവും പാപവും അനുഭവിച്ച്, സഞ്ചരിച്ച്, കണ്ട ശേഷം, അവന് തിരിച്ചെത്തുന്നു, ഓരോന്നും അതിന്റെ സ്ഥാനത്തേക്ക്, സ്വപ്നത്തിനായി. ഒരു വലിയ മീന് കിഴക്കേയും പടിഞ്ഞാറേയും തീരങ്ങളില് സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ വ്യക്തി സ്വപ്നാവസ്ഥയും ജാഗ്രതാവസ്ഥയും എന്ന രണ്ടു അതിരുകളിലും സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഒരു പക്ഷി, അതവാ ഹംസന്, ആകാശത്ത് പറന്ന്, ക്ഷീണിച്ച് ചിറകുകള് മടക്കുന്നതുപോലെ, ഈ വ്യക്തി ഉറക്കത്തിലേക്ക്, അവന് ആഗ്രഹിക്കാത്തതും സ്വപ്നം കാണാത്തതുമായ അതിലേക്കാണ് പെട്ടെന്ന് പോകുന്നത്. ഈ ശരീരത്തില് എത്രയോ നാഡികള് ഉണ്ട്, ഒരു മുടി ആയിരം ഭാഗങ്ങളായി പിളര്ന്നതുപോലെ; അവയുടെ ചാനലുകള് വെള്ള, നീല, മഞ്ഞ, പച്ച, ചുവപ്പ് നിറങ്ങളില് നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ആരെങ്കിലും തള്ളപ്പെടുകയോ, കീഴടക്കപ്പെടുകയോ, പിടിക്കപ്പെടുകയോ, ഇരുണ്ടതിലേക്കു വീഴുകയോ, കുഴിയിലേക്കു വീഴുകയോ, ഭയാനകമായ ദൃശ്യങ്ങള് കാണുകയോ ചെയ്യുമ്പോള്, അത് അജ്ഞാനത്തില് നിന്നുള്ള ഭയമാണ്. പക്ഷേ, 'ഞാനാണ് രാജാവ്, ഞാനാണ് ദൈവം, ഞാനാണ് എല്ലാം,' എന്ന ചിന്തയുണ്ടാകുമ്പോള്, അതാണ് അവന്റെ ഉന്നതലോകം. ആഴമുള്ള ഉറക്കത്തില്, അവന് ഒന്നും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, സ്വപ്നം കാണുന്നില്ല. ഇതാണ് അവന്റെ യഥാര്ത്ഥ ആഗ്രഹം, പൂര്ണ്ണമായതും, കൂടുതല് ആഗ്രഹങ്ങളില്ലാത്തതും; അതിന്റെ രൂപം അങ്ങനെ തന്നെയാണ്. പ്രിയപ്പെട്ട സ്ത്രീയോടു ചേര്ന്നിരുമ്പോള്, പുറത്തോ അകത്തോ ഒന്നും അറിയാത്തതുപോലെ, ഈ വ്യക്തി, ബുദ്ധിമാനായ ആത്മാവില് ചേര്ന്നാല്, പുറത്തോ അകത്തോ ഒന്നും അറിയുന്നില്ല. ഇതാണ് പൂര്ണ്ണ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ അവസ്ഥ, ദുഷ്കൃത്യങ്ങള് തൊടാത്തതും, അതിരുകളില്ലാത്ത രൂപവും, ദുഃഖമില്ലാത്ത ആന്തരിക ആനന്ദവുമാണ്. ഇവിടെ, അച്ഛന് അച്ഛനല്ല, അമ്മ അമ്മയല്ല, ലോകങ്ങള് ലോകങ്ങളല്ല, ദേവതകള് ദേവതകളല്ല, വേദങ്ങള് വേദങ്ങളല്ല, യാഗം യാഗമല്ല. കള്ളന് കള്ളനല്ല, ഗര്ഭഹത്യകാര് ഗര്ഭഹത്യകാര് അല്ല, ചണ്ഡാളന് ചണ്ഡാളന് അല്ല, ഭിക്ഷാടകന് ഭിക്ഷാടകന് അല്ല, സന്ന്യാസി സന്ന്യാസി അല്ല; അവന് പുണ്യവും പാപവും തൊടുന്നില്ല; ഹൃദയത്തിലെ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങള് കടന്ന്, അവന് അവയില് നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു. അവന് കാണുന്നില്ലെങ്കിലും, കാണുന്നത് ഇവിടെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടതാണ്. അവന് കാണുന്നില്ല; കാരണം, ദര്ശകന്റെ ദര്ശനം അവസാനിക്കുന്നില്ല, അത് നശിക്കാത്തതാണ്. ഇവിടെ വേറൊരു വസ്തുവില്ല, അതില് നിന്ന് വേറൊന്ന് കാണാനാവില്ല. അവന് വാസനയില്ലെങ്കിലും, വാസനയുള്ളതായും മനസ്സിലാക്കേണ്ടതാണ്. വാസനയില്ല; വാസനക്കാരന്റെ വാസന അവസാനിക്കുന്നില്ല, അത് നശിക്കാത്തതാണ്. വേറൊന്ന് വാസനയില്ല. അവന് രുചിച്ചില്ലെങ്കിലും, രുചിയുള്ളതായും മനസ്സിലാക്കേണ്ടതാണ്. രുചിയില്ല; രുചികാരന്റെ രുചി അവസാനിക്കുന്നില്ല, അത് നശിക്കാത്തതാണ്. വേറൊന്ന് രുചിക്കാനില്ല. അവന് സംസാരിച്ചില്ലെങ്കിലും, സംസാരിച്ചവനാണെന്നും മനസ്സിലാക്കേണ്ടതാണ്. സംസാരിച്ചില്ല; സംസാരിക്കുന്നവന്റെ സംസാരണം അവസാനിക്കുന്നില്ല, അത് നശിക്കാത്തതാണ്. വേറൊന്ന് സംസാരിക്കാനില്ല. അവന് കേട്ടില്ലെങ്കിലും, കേട്ടവനാണെന്നും മനസ്സിലാക്കേണ്ടതാണ്. കേട്ടില്ല; കേള്ക്കുന്നവന്റെ കേള്ക്കല് അവസാനിക്കുന്നില്ല, അത് നശിക്കാത്തതാണ്. വേറൊന്ന് കേള്ക്കാനില്ല. അവന് ചിന്തിച്ചില്ലെങ്കിലും, ചിന്തിക്കുന്നവനാണെന്നും മനസ്സിലാക്കേണ്ടതാണ്. ചിന്തിച്ചില്ല; ചിന്തിക്കുന്നവന്റെ ചിന്തനം അവസാനിക്കുന്നില്ല, അത് നശിക്കാത്തതാണ്. വേറൊന്ന് ചിന്തിക്കാനില്ല. അവന് സ്പര്ശിച്ചില്ലെങ്കിലും, സ്പര്ശിക്കുന്നവനാണെന്നും മനസ്സിലാക്കേണ്ടതാണ്. സ്പര്ശിച്ചില്ല; സ്പര്ശിക്കുന്നവന്റെ സ്പര്ശനം അവസാനിക്കുന്നില്ല, അത് നശിക്കാത്തതാണ്. വേറൊന്ന് സ്പര്ശിക്കാനില്ല. അവന് അറിഞ്ഞില്ലെങ്കിലും, അറിയുന്നവനാണെന്നും മനസ്സിലാക്കേണ്ടതാണ്. അറിഞ്ഞില്ല; അറിയുന്നവന്റെ അറിവ് അവസാനിക്കുന്നില്ല, അത് നശിക്കാത്തതാണ്. വേറൊന്ന് അറിയാനില്ല. പക്ഷേ, ഇവിടെ മറ്റൊന്ന് ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കില്, മറ്റൊന്നെ കാണുമായിരുന്നു, വാസനയുമായിരുന്നു, രുചിയുമായിരുന്നു, സംസാരിക്കുമായിരുന്നു, കേള്ക്കുമായിരുന്നു, ചിന്തിക്കുമായിരുന്നു, സ്പര്ശിക്കുമായിരുന്നു, അറിയുമായിരുന്നു. ജലത്തെപ്പോലെ, അവന് മാത്രം ഉണ്ട്, ദര്ശകന്, രണ്ടാമതൊന്നില്ല—ഇതാണ് ബ്രഹ്മലോകം, രാജാവേ. ഇങ്ങനെ അവന് ഉപദേശിച്ചു: ഇതാണ് ഉന്നത പ്രാപ്തി, ഉന്നത അവസ്ഥ, ഉന്നത ലോകം, ഉന്നത ആനന്ദം. മറ്റു സത്വങ്ങള് ഈ ആനന്ദത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം മാത്രമേ അനുഭവിക്കൂ. മനുഷ്യരില്, സമ്പന്നനും, പൂര്ണ്ണമായും, മറ്റുള്ളവരെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, എല്ലാ മാനുഷീയ സുഖങ്ങളുള്ളവനും, ഏറ്റവും ആനന്ദമുള്ളവനാണ്. ഈ ആനന്ദം മനുഷ്യരില് ഏറ്റവും ഉയര്ന്നതാണ്. ഈ മാനുഷീയ ആനന്ദത്തിന്റെ നൂറിരട്ടി, പിതൃലോകം നേടിയവരുടെ ആനന്ദം. അതിന്റെ നൂറിരട്ടി, ദേവതകളുടെ ആനന്ദം, കര്മത്തിലൂടെ ദൈവത്വം നേടിയവരുടെ ആനന്ദം. അതിന്റെ നൂറിരട്ടി, ജന്മം കൊണ്ടുള്ള ദേവതകളുടെ ആനന്ദം, പണ്ഡിതന്, പാപരഹിതന്, ആഗ്രഹം തൊടാത്തവന്റെ ആനന്ദം. അതിന്റെ നൂറിരട്ടി, പ്രജാപതിയുടെ ലോകത്തിലെ ആനന്ദം, പണ്ഡിതന്, പാപരഹിതന്, ആഗ്രഹം തൊടാത്തവന്റെ ആനന്ദം. അതിന്റെ നൂറിരട്ടി, ബ്രഹ്മലോകത്തിലെ ആനന്ദം, പണ്ഡിതന്, പാപരഹിതന്, ആഗ്രഹം തൊടാത്തവന്റെ ആനന്ദം. ഇതാണ് ബ്രഹ്മലോകം, രാജാവേ. ഇങ്ങനെ ഉപദേശിച്ചു: ഇത് അമൃതമാണ്. 'പ്രഭോ, ഞാൻ നിങ്ങളെ ആയിരം സമർപ്പിക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ മോക്ഷത്തിനായി കൂടുതൽ ഉപദേശിക്കൂ.' മനുഷ്യരില്, സമ്പന്നനും, പൂര്ണ്ണമായും, മറ്റുള്ളവരെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, എല്ലാ മാനുഷീയ ആനന്ദങ്ങളുള്ളവനും, ഏറ്റവും ആനന്ദമുള്ളവനാണ്. ഈ ആനന്ദം മനുഷ്യരില് ഏറ്റവും ഉയര്ന്നതാണ്. ഈ മാനുഷീയ ആനന്ദത്തിന്റെ നൂറിരട്ടി, പിതൃലോകം നേടിയവരുടെ ആനന്ദം. അതിന്റെ നൂറിരട്ടി, ഗന്ധര്വ്വരുടെ ആനന്ദം. അതിന്റെ നൂറിരട്ടി, ദേവതകളുടെ ആനന്ദം, കര്മത്തിലൂടെ ദൈവത്വം നേടിയവരുടെ ആനന്ദം. അതിന്റെ നൂറിരട്ടി, ജന്മം കൊണ്ടുള്ള ദേവതകളുടെ ആനന്ദം, പണ്ഡിതന്, പാപരഹിതന്, ആഗ്രഹം തൊടാത്തവന്റെ ആനന്ദം. അതിന്റെ നൂറിരട്ടി, പ്രജാപതിയുടെ ലോകത്തിലെ ആനന്ദം, പണ്ഡിതന്, പാപരഹിതന്, ആഗ്രഹം തൊടാത്തവന്റെ ആനന്ദം. അതിന്റെ നൂറിരട്ടി, ബ്രഹ്മലോകത്തിലെ ആനന്ദം, പണ്ഡിതന്, പാപരഹിതന്, ആഗ്രഹം തൊടാത്തവന്റെ ആനന്ദം. ഇതാണ് ഏറ്റവും ഉയര്ന്ന ആനന്ദം, ബ്രഹ്മലോകം, രാജാവേ, യാജ്ഞവല്ക്യ പറഞ്ഞു. 'പ്രഭോ, ഞാൻ നിങ്ങളെ ആയിരം സമർപ്പിക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ മോക്ഷത്തിനായി കൂടുതൽ ഉപദേശിക്കൂ.' ഇതു കണ്ട യാജ്ഞവല്ക്യ ഭയപ്പെട്ടു, 'ഈ ബുദ്ധിമാനായ രാജാവ് നമ്മെ എല്ലാവരെയും കടന്ന് പോകും,' എന്നുള്ളതുകൊണ്ട്. അവന്, ഈ ജാഗ്രതയും ഉറക്കവും തമ്മിലുള്ള അവസ്ഥയില് ആനന്ദം അനുഭവിച്ച്, സഞ്ചരിച്ച്, പുണ്യവും പാപവും കണ്ട ശേഷം, അതേ പാതയിലൂടെ, ഓരോ ജന്മത്തിലേക്കും, ജ്ഞാനത്തിന്റെ പൂര്ത്തീകരണത്തിനായി തിരിച്ചെത്തുന്നു. ഭാരമേറിയ ഒരു കാറ് സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ ജ്ഞാനാത്മാവില് കയറിയ ആത്മാവ്, ശരീരം വിട്ട്, ഉര്ധ്വശ്വാസം പുറപ്പെടുമ്പോള് സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഈ ആത്മാവ് സൂക്ഷ്മാവസ്ഥയിലേയ്ക്ക് എത്തുമ്പോള്, വയസ്സായാലോ, അല്ലെങ്കില് തള്ളപ്പെടുകയാലോ, ശരീരം വിട്ട്, പഴുത്ത മാമ്പഴം, അത്തി, അല്ലെങ്കില് കുരുമുളക് തണ്ടില് നിന്ന് വിട്ടുപോകുന്നതുപോലെ, അവന് ഈ അംഗങ്ങളില് നിന്ന് മോചിതനായി, അതേ പാതയിലൂടെ, ഓരോ ജന്മത്തിലേക്കും, പ്രാണന്റെ സഹായത്തോടെ തിരിച്ചെത്തുന്നു. ഒരു രാജാവ് വരാനിരിക്കുമ്പോള്, ഭയാനകമായ ഉദ്യോഗസ്ഥരും, ചാരിയോട്ടുകാരും, ഗ്രാമനേതാക്കളും ഭക്ഷണവും, പാനീയവും, താമസവും ഒരുക്കുന്നത് പോലെ, 'അവന് വരുന്നു, സമീപിക്കുന്നു,' എന്ന് പറയുന്നത് പോലെ, എല്ലാം സത്വങ്ങളും ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവനായി, 'ഇതാണ് ബ്രഹ്മന് വരുന്നു, സമീപിക്കുന്നു,' എന്ന് തയ്യാറെടുക്കുന്നു. ഒരു രാജാവ് പോകാനിരിക്കുമ്പോള്, ഭയാനകമായ ഉദ്യോഗസ്ഥരും, ചാരിയോട്ടുകാരും, ഗ്രാമനേതാക്കളും ചുറ്റും കൂടുന്നതുപോലെ, ഇതിനെ അറിയുന്നവന് ഉര്ധ്വശ്വാസം വിടാനിരിക്കുമ്പോള്, എല്ലാ പ്രാണങ്ങളും അവനെ ചുറ്റും കൂടുന്നു. ഈ ആത്മാവ് ശക്തി ശരീരത്തില് നിന്ന് പിൻവലിക്കുമ്പോള്, അന്ധതയിലേക്കു പോകുന്നപോലെ, എല്ലാ പ്രാണങ്ങളും അവനെ ചുറ്റും കൂടുന്നു; അവന് തന്റെ പ്രകാശത്തിന്റെ അളവു മാത്രം എടുത്തുകൊണ്ട്, ഹൃദയത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. കണ്ണില് വസിക്കുന്ന വ്യക്തി മാറുമ്പോള്, അവന് രൂപങ്ങള് കാണുന്നില്ല. 'അവന് ഒന്നായിരിക്കുന്നു; കാണുന്നില്ല.' 'അവന് ഒന്നായിരിക്കുന്നു; വാസനയില്ല.' 'അവന് ഒന്നായിരിക്കുന്നു; രുചിയില്ല.' 'അവന് ഒന്നായിരിക്കുന്നു; സംസാരിച്ചില്ല.' 'അവന് ഒന്നായിരിക്കുന്നു; കേട്ടില്ല.' 'അവന് ഒന്നായിരിക്കുന്നു; ചിന്തിച്ചില്ല.' 'അവന് ഒന്നായിരിക്കുന്നു; സ്പര്ശിച്ചില്ല.' 'അവന് ഒന്നായിരിക്കുന്നു; അറിയില്ല,' എന്ന് അവർ പറയുന്നു. ഹൃദയത്തിന്റെ തൂവല് പ്രകാശിതമാകുന്നു; ആ പ്രകാശത്തില്, ആത്മാവ് പുറപ്പെടുന്നു—കണ്ണിലൂടെ, തലിലൂടെ, അല്ലെങ്കില് മറ്റേതെങ്കിലും ഭാഗത്തിലൂടെ. പുറപ്പെടുമ്പോള്, പ്രാണന് പിന്തുടരുന്നു; പ്രാണന് പുറപ്പെടുമ്പോള്, എല്ലാ മറ്റു പ്രാണങ്ങളും പിന്തുടരുന്നു. അവന് ബോധത്തോടും ജ്ഞാനത്തോടും പുറപ്പെടുന്നു. അവന്റെ ജ്ഞാനവും കര്മ്മങ്ങളും, മുന് ബോധവും, അവനെ അനുഗമിക്കുന്നു. ഒരു പാമ്പ് പുല്ലിന്റെ അറ്റത്തില് എത്തി, തനിയെ ഒട്ടിപ്പിടിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ വ്യക്തി, ശരീരം വിട്ട്, അജ്ഞാനം ഉപേക്ഷിച്ച്, തനിയെ ഒട്ടിപ്പിടിക്കുന്നു. ഒരു സ്വര്ണക്കടലാസ്, സ്വര്ണ്ണം എടുത്ത്, പുതിയ, കൂടുതല് മനോഹരമായ രൂപം ഉണ്ടാക്കുന്നതുപോലെ, ഈ വ്യക്തി, ശരീരം വിട്ട്, അജ്ഞാനം ഉപേക്ഷിച്ച്, പുതിയ, കൂടുതല് മനോഹരമായ രൂപം സ്വയം സൃഷ്ടിക്കുന്നു—പിതൃലോകമോ, ദൈവലോകമോ, ബ്രഹ്മലോകമോ, പ്രജാപതിലോകമോ, ദൈവമോ, അല്ലെങ്കില് മറ്റേതെങ്കിലും സത്വമോ. ഈ ആത്മാവ് ബ്രഹ്മനാണ്; ജ്ഞാനം, മനസ്സ്, വാക്ക്, ശ്വാസം, ദൃഷ്ടി, ശ്രവണ, ആകാശം, വായു, അഗ്നിഃ, ജലം, ഭൂമി, കോപം, കോപമില്ലായ്മ, ആനന്ദം, ആനന്ദമില്ലായ്മ, ധര്മ്മം, അധര്മ്മം—അവന് എല്ലാം ആണ്. അവന് ചെയ്യുന്നത് പോലെ, അവന് ആകുന്നു. നല്ലത് ചെയ്യുന്നവന് നല്ലവനാകും; ദുഷ്ടം ചെയ്യുന്നവന് ദുഷ്ടനാകും. പുണ്യ കര്മ്മം ചെയ്താല് പുണ്യവനാകും; പാപ കര്മ്മം ചെയ്താല് പാപവനാകും. അവന് ആഗ്രഹം കൊണ്ടാണ് നിര്മ്മിതം, എന്നാണ് പറയുന്നത്. അവന്റെ ആഗ്രഹം എങ്ങനെയാണോ, അതുപോലെയാണ് അവന്റെ ചിന്ത; ചിന്ത എങ്ങനെയാണോ, അതുപോലെയാണ് കര്മ്മം; അവന് ചെയ്യുന്ന കര്മ്മം, അതാണ് അവന് പ്രാപിക്കുന്നത്.