ഗാർഗ്യൻ അജാതശത്രുവിനോട് പറഞ്ഞു: “ദിശകളിൽ ഉള്ള ആ പുരുഷനെ ഞാൻ ബ്രഹ്മണായി ആരാധിക്കുന്നു.” അജാതശത്രു മറുപടി പറഞ്ഞു: “ഇത് കുറിച്ച് എന്നോട് പറയരുത്. അവൻ രണ്ടാമൻ, അപ്രത്യക്ഷൻ; ഞാൻ അവനെ ആരാധിക്കുന്നു.” ഇങ്ങനെ ആരെങ്കിലും ആരാധിച്ചാൽ, അവന് രണ്ടാമൻ എന്ന നിലയിൽ സമൂഹം ഒരിക്കലും ഭിന്നമാകില്ല. പിന്നീട് ഗാർഗ്യൻ പറഞ്ഞു: “ശബ്ദം പിന്നിൽ നിന്നു ഉയരുന്ന ആ പുരുഷനെ ഞാൻ ബ്രഹ്മണായി ആരാധിക്കുന്നു.” അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: “ഇത് കുറിച്ച് പറയരുത്. അവൻ ഒരു പിശാച് ആണ്; ഞാൻ അവനെ ആരാധിക്കുന്നു.” ഇങ്ങനെ ആരെങ്കിലും ആരാധിച്ചാൽ, ഈ ലോകത്ത് ദീർഘായുസ് നേടും; പ്രാണൻ സമയത്തിനു മുമ്പ് വിടരില്ല. മറുവട്ടം ഗാർഗ്യൻ പറഞ്ഞു: “നിഴലായ ആ പുരുഷനെ ഞാൻ ബ്രഹ്മണായി ആരാധിക്കുന്നു.” അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: “ഇത് പറയരുത്. അവൻ മരണമാണ്; ഞാൻ അവനെ ആരാധിക്കുന്നു.” ഇങ്ങനെ ആരെങ്കിലും ആരാധിച്ചാൽ, ദീർഘായുസ് ലഭിക്കും; മരണവും സമയത്തിനു മുമ്പ് വരില്ല. പിന്നീട് ഗാർഗ്യൻ പറഞ്ഞു: “സ്വയം ഉള്ള ആ പുരുഷനെ ഞാൻ ബ്രഹ്മണായി ആരാധിക്കുന്നു.” അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: “ഇത് പറയരുത്. അവൻ ആത്മാവാണ്; ഞാൻ അവനെ ആരാധിക്കുന്നു.” ഇങ്ങനെ ആരെങ്കിലും ആരാധിച്ചാൽ, ആത്മനിഷ്ഠനാകും; അവന്റെ സന്തതികളും ആത്മനിഷ്ഠരാകും. ഇതിന്റെ ശേഷം ഗാർഗ്യൻ മൗനമായി. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: “ഇതിൽ ഇത്രയേ ഉള്ളൂ. ഇതിൽ ഇത്രയേ ഉള്ളൂ. ഇതിലൂടെ മാത്രം അറിയാൻ കഴിയില്ല.” ഗാർഗ്യൻ പറഞ്ഞു: “ഞാൻ നിന്നെ സമീപിക്കുന്നു.” അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: “ഇത് വ്യത്യസ്തമാണ്; ബ്രാഹ്മണൻ ക്ഷത്രിയനോട് ബ്രഹ്മം അറിയാൻ സമീപിച്ചാൽ, അവൻ എന്നെ പഠിപ്പിക്കും.” ഗാർഗ്യൻ പറഞ്ഞു: “ഞാൻ പഠിക്കും.” അജാതശത്രു ഗാർഗ്യന്റെ കൈ പിടിച്ചു ഉയർന്നു. ഇരുവരും ഉറങ്ങുന്ന ഒരാളുടെ അടുത്ത് പോയി. അജാതശത്രു അവനെ “മഹാൻ, വെള്ള വസ്ത്രധാരി, സോമരാജാവ്” എന്നിങ്ങനെ വിളിച്ചു. അവൻ ഉണർന്നു. അജാതശത്രു അവനെ ഉണരാൻ കൈകൊണ്ട് തട്ടിയപ്പോൾ അവൻ ഉണർന്നു. അജാതശത്രു ചോദിച്ചു: “ഈ ജ്ഞാനരൂപിയായ പുരുഷൻ ഉറങ്ങുമ്പോൾ, അവൻ എവിടെയായിരുന്നു? എവിടുനിന്നാണ് തിരിച്ചു വന്നത്?” ഇതിന് ഗാർഗ്യൻ ഉത്തരം പറയാനായില്ല. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: “ഈ ജ്ഞാനരൂപിയായ പുരുഷൻ ഉറങ്ങുമ്പോൾ, അവൻ തന്റെ ജ്ഞാനത്താൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ ബോധം തന്റെ ഉള്ളിലേക്ക് ആകർഷിക്കുന്നു; ഹൃദയത്തിലെ ഈ ആകാശത്തിലാണ് അവൻ വിശ്രമിക്കുന്നത്.” “അവൻ അവയെ പിടിച്ചെടുക്കുമ്പോൾ, അവൻ സ്വപ്നം കാണുന്നവനാകുന്നു. ശ്വാസം നിലനിർത്തുന്നു, വാക്ക് നിലനിർത്തുന്നു, കണ്ണ് നിലനിർത്തുന്നു, ചെവി നിലനിർത്തുന്നു, മനസും നിലനിർത്തുന്നു.” “അവൻ സ്വപ്നങ്ങളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ, അതാണ് അവന്റെ ലോകങ്ങൾ. അവൻ ഒരു മഹാരാജാവായോ, മഹാപുരോഹിതനായോ ആകുന്നു, ഇഷ്ടാനുസരണം ഉയരുകയും താഴുകയും ചെയ്യുന്നു.” “ഒരു മഹാരാജാവ് തന്റെ രാജ്യത്തിലെ ജനങ്ങളെ പിടിച്ചെടുത്ത് തന്റെ ഇഷ്ടാനുസരണം രാജ്യത്ത് സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ പുരുഷനും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ സമാഹരിച്ച് തന്റെ ശരീരത്തിൽ ഇഷ്ടാനുസരണം സഞ്ചരിക്കുന്നു.” “പക്ഷേ, അവൻ ഗഹനനിദ്രയിൽ ആയപ്പോൾ, ഒന്നും അറിയാത്തപ്പോൾ, ഹൃദയത്തിൽ നിന്നു എഴുപത്തിരണ്ടായിരം നാഡികൾ നിറയുകയും അവയിലൂടെ പിൻവലിച്ച് ശരീരത്തിൽ വിശ്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.” “ഒരു ബാലൻ, മഹാപുരോഹിതൻ, അല്ലെങ്കിൽ ആഗ്രഹം നേടിയവൻ എങ്ങനെ സുഖമായി കിടക്കുന്നു, അങ്ങനെ ഈ പുരുഷനും വിശ്രമിക്കുന്നു.” “ഒരു ഇലി തന്തു പുറത്ത് വിടുന്നതുപോലെയും, തീയിൽ നിന്നു ചുരുങ്ങിയ ചിമ്മികൾ പുറത്ത് വരുന്നതുപോലെയും, അതുപോലെ ഈ ആത്മാവിൽ നിന്ന് എല്ലാ ശ്വാസങ്ങളും, ലോകങ്ങളും, ദേവതകളും, ജീവികളും, എല്ലാം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഈ സത്യത്തിന്റെ ഉപദേശം: ശ്വാസങ്ങൾ സത്യമാണ്, അതിന്റെ സത്യവും ഇതാണ്.” “ആരും ബാലനെ, ആധാരത്തെ, പ്രത്യാധാരത്തെ, തൂണിനെ, കയറിനെ അറിയുന്നു എങ്കിൽ, അവൻ ഏഴു തലമുറയ്ക്ക് ശത്രുക്കളെ ജയിക്കും.” “ഈ ബാലൻ മധ്യശ്വാസമാണ്; അവൻക്ക് ഇത് ആധാരവും, പ്രത്യാധാരവും, ശ്വാസം തൂണും, അന്നം കയറും.” “ഇവനെ ഏഴ് ദ്വാരങ്ങൾ സേവിക്കുന്നു.” “കണ്ണിലെ ചുവന്ന നാഡികൾക്ക് രുദ്രൻ ബന്ധപ്പെട്ടു; ജലതുല്യമായവയ്ക്ക് പർജന്യൻ; മഞ്ഞനിറത്തിനുള്ളത് സൂര്യൻ; വെള്ളയ്ക്ക് അഗ്നി; കറുപ്പിന് ഇന്ദ്രൻ. താഴത്തെ കൺതടിക്ക് ഭൂമി, മുകളിലെ കൺതടിക്ക് ആകാശം. ഇതറിയുന്നവന്റെ അഹാരം ഒരിക്കലും കുറയില്ല.” “ഒരു ശ്ലോകം ഇങ്ങനെ പറയുന്നു: താഴെ തുറന്നും മുകളിൽ അടിയുമുള്ള പാത്രം; അതിൽ എല്ലാ മഹത്വരൂപങ്ങളും വെച്ചിരിക്കുന്നു. സപ്തർഷികൾ അതിന്റെ ഏഴ് തീരങ്ങൾ; വാക്ക് എട്ടാമത്തേത്, വേദജ്ഞാനത്തോടൊപ്പം.” “താഴെ തുറന്നും മുകളിൽ അടിയുമുള്ള പാത്രം—ഇത് ശരീരമാണ്, അതാണ് ഈ പാത്രം. അതിൽ എല്ലാ മഹത്വരൂപങ്ങളും വെച്ചിരിക്കുന്നു—ശ്വാസമാണ് എല്ലാ രൂപങ്ങളിലും മഹത്വം, എന്നാണു പറയുന്നു. സപ്തർഷികൾ അതിന്റെ ഏഴ് തീരങ്ങൾ—ശ്വാസം തന്നെയാണ് സപ്തർഷികൾ, എന്നാണു പറയുന്നു. വാക്ക് എട്ടാമത്തേത്, വേദജ്ഞാനത്തോടൊപ്പം—വാക്ക് തന്നെ എട്ടാമത്തേത്, വേദജ്ഞാനത്തോടൊപ്പം.” “ഇവരിൽ രണ്ടു പേർ ഗൗതമനും ഭാരദ്വാജനും; ഇതാണ് ഗൗതമൻ, ഇതാണ് ഭാരദ്വാജൻ. രണ്ടു പേർ വിശ്വാമിത്രനും ജമദഗ്നിയും; ഇതാണ് വിശ്വാമിത്രൻ, ഇതാണ് ജമദഗ്നി. രണ്ടു പേർ വസിഷ്ഠനും കശ്യപനും; ഇതാണ് വസിഷ്ഠൻ, ഇതാണ് കശ്യപൻ. വാക്ക് അത്രി; വാക്കിനാൽ അഹാരം കഴിക്കപ്പെടുന്നു. അതാണ് അത്രിയുടെ അർത്ഥം. ഇതറിയുന്നവൻ എല്ലാം ആഹാരമാക്കുന്നു, അവനു എല്ലാം ആഹാരമാണ്.” “ബ്രഹ്മണിന് രണ്ട് രൂപങ്ങളുണ്ട്: രൂപമുള്ളതും രൂപരഹിതവും, മർത്ത്യവും അമൃതവുമാണ്, സ്ഥിരവും ചലനശീലവുമാണ്, പ്രത്യക്ഷവും അപ്രത്യക്ഷവുമാണ്.” “രൂപമുള്ളത് വായുവിനും ആകാശത്തിനും പുറമെ ഉള്ളതാണ്; ഇത് മർത്ത്യവും സ്ഥിരവുമാണ്, പ്രത്യക്ഷവുമാണ്.” “ഈ രൂപമുള്ളതിന്റെ, മർത്ത്യത്തിന്റെയും, സ്ഥിരത്തിന്റെയും, പ്രത്യക്ഷത്തിന്റെയും സാരം പ്രകാശമാണ്; പ്രകാശം തന്നെയാണ് അതിന്റെ സാരം.” “ഇപ്പോൾ രൂപരഹിതം: വായുവും ആകാശവും—ഇത് അമൃതമാണ്; അതാണ് അതിന്റെ സാരം.” “ഈ രൂപരഹിതത്തിന്റെയും അമൃതത്തിന്റെയും സാരത്തിന്റെയും സാരം—സൂര്യമണ്ഡലത്തിലെ പുരുഷനാണ്; അതാണ് അതിന്റെ സാരം. ഇതാണ് ദൈവത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിശദീകരണം.” “ഇപ്പോൾ ആത്മാവിനെക്കുറിച്ച്: അതും രൂപരഹിതമാണ്, ശ്വാസത്തിനു അതീതമായത്, ആത്മാവിന്റെ ഉള്ളിലുള്ള ആകാശം—ഇത് മർത്ത്യവും, സ്ഥിരവുമാണ്, സത്ത്വവുമാണ്.” “ഈ രൂപമുള്ളതിന്റെ, മർത്ത്യത്തിന്റെയും, സ്ഥിരത്തിന്റെയും, സത്ത്വത്തിന്റെയും സാരം കണ്ണാണ്; സത്ത്വം തന്നെയാണ് അതിന്റെ സാരം.” “ഇപ്പോൾ രൂപരഹിതം: ശ്വാസവും ആത്മാവിന്റെ ഉള്ളിലുള്ള ആകാശവും—ഇത് അമൃതമാണ്; അതാണ് അതിന്റെ സാരം.” “ഈ രൂപരഹിതത്തിന്റെയും അമൃതത്തിന്റെയും സാരത്തിന്റെയും സാരം—വലത് കണ്ണിലുള്ള പുരുഷനാണ്; അതാണ് അതിന്റെ സാരം.” “ആ പുരുഷന്റെ രൂപം രാജവസ്ത്രംപോലെയും, വെള്ളിയുള്ള വസ്ത്രംപോലെയും, പുഴുവിന്റെ വെളിച്ചംപോലെയും, തീയുടെ ജ്വാലപോലെയും, താമരപോലെയും, മിന്നൽപോലെയും ആണ്. മിന്നൽപോലെ അതിന്റെ ദീപ്തി; ഇതറിയുന്നവന് അങ്ങനെയാണ്.” “ഇപ്പോൾ ഉപദേശം: ‘ഇത് അല്ല, ഇത് അല്ല.’ ഇതിനേക്കാൾ ഉയർന്ന ഒന്നുമില്ല. അതിന്റെ പേര്: ‘സത്യത്തിന്റെ സത്യം.’ ശ്വാസം സത്യം; ഇതാണ് അതിന്റെ സത്യം.” യാജ്ഞവൽക്ക്യർ പറഞ്ഞു: “മൈത്രേയി, ഞാൻ ഈ സ്ഥലത്ത് നിന്ന് പോകാനാണ്. വരൂ, ഞാൻ നിന്നെയും കാത്യായനിയെയും അവസാനം ക്രമീകരിക്കാം.” മൈത്രേയി ചോദിച്ചു: “ഭഗവൻ, ഭൂമി മുഴുവൻ സ്വർണത്താൽ നിറഞ്ഞാലും, അതിലൂടെ ഞാൻ അമൃതത നേടുമോ?” യാജ്ഞവൽക്ക്യർ പറഞ്ഞു: “സമ്പത്തുള്ളവരുടെ ജീവിതം എങ്ങനെയോ, അതുപോലെയാണ് നിന്റെ ജീവിതം; എന്നാൽ സമ്പത്തിലൂടെ അമൃതതയ്ക്ക് പ്രതീക്ഷയില്ല.” മൈത്രേയി പറഞ്ഞു: “അമൃതത നേടാൻ കഴിയാത്തതാണെങ്കിൽ, അതെന്തിനാണ് എനിക്ക്? ഭഗവൻ അറിയുന്നതെല്ലാം എന്നോട് പറഞ്ഞുതരിക.” യാജ്ഞവൽക്ക്യർ പറഞ്ഞു: “നീ പ്രിയമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. വരൂ, ഇരിക്കൂ; ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം. ഞാൻ പറയുമ്പോൾ നീ ആലോചിക്കണം. പറയൂ, ഭഗവൻ.” യാജ്ഞവൽക്ക്യർ പറഞ്ഞു: “ഇതാണ് ബന്ധം—ഉപനിഷത്ത്—ബൃഹദാരണ്യക ഉപനിഷത്ത്—പാഠങ്ങൾ.” ബ്രഹ്മത്തെ ആത്മാവിൽ നിന്ന് വേറിട്ടു അറിയുന്നവനു ബ്രഹ്മം നഷ്ടമാകും; ശക്തിയെ വേറിട്ടു അറിയുന്നവനു ശക്തി നഷ്ടമാകും; ലോകങ്ങളെ വേറിട്ടു അറിയുന്നവനു ലോകങ്ങൾ നഷ്ടമാകും; ദേവതകളെ വേറിട്ടു അറിയുന്നവനു ദേവതകൾ നഷ്ടമാകും; ജീവികളെ വേറിട്ടു അറിയുന്നവനു ജീവികൾ നഷ്ടമാകും; എല്ലാം വേറിട്ടു അറിയുന്നവനു എല്ലാം നഷ്ടമാകും. ഇതാണ് ബ്രഹ്മം, ഇതാണ് ശക്തി, ഇതാണ് ലോകങ്ങൾ, ഇവയാണ് ദേവതകൾ, ഇവയാണ് ജീവികൾ, ഇതാണ് എല്ലാം—ഇത് ആത്മാവാണ്. ഒരു മൃദംഗം ഇടുമ്പോൾ, അതിന്റെ ശബ്ദം പുറത്തു പിടിക്കാൻ കഴിയില്ല; മൃദംഗം അല്ലെങ്കിൽ അതിന്റെ ഇടൽ പിടിച്ചാൽ ശബ്ദം പിടിക്കാം. ഒരു വീണ വായിക്കുമ്പോഴും, അതിന്റെ ശബ്ദം പുറത്തു പിടിക്കാൻ കഴിയില്ല; വീണയോ അതിന്റെ വായിക്കൽ പിടിച്ചാൽ ശബ്ദം പിടിക്കാം. ഇങ്ങനെ മഹത്തായ ഉപദേശങ്ങളും ആത്മാവിന്റെ ആഴവും അജാതശത്രുവും ഗാർഗ്യനും, പിന്നീടു യാജ്ഞവൽക്ക്യരും മൈത്രേയിയും തമ്മിൽ പകർന്നു പറഞ്ഞു.