ഭൂമിയില്നിന്നും അഗ്നിയില്നിന്നും ദിവ്യമായ വാക്ക് മനുഷ്യനിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്നു. അതാണ് ദൈവികമായ വാക്ക്; അവന് എന്ത് ഉച്ചരിച്ചാലും അതു സാക്ഷാത്കരിക്കപ്പെടുന്നു. ആകാശത്തിലും സൂര്യനിലും നിന്നു ദിവ്യമായ മനസ്സ് അവനിലേക്ക് വരുന്നു; അതാണ് ദൈവികമായ മനസ്സ്, അതിലൂടെ അവന് സന്തോഷവും വിഷാദരഹിതത്വവും ലഭിക്കുന്നു. ജലങ്ങളിലും ചന്ദ്രനിലും നിന്നു ദിവ്യപ്രാണന് അവനിലേക്കു വരുന്നു; അതാണ് ദൈവികപ്രാണന്, അത് ചലിക്കുകയും അചലവുമാകുകയും, ദുഃഖം അനുഭവിക്കാതെയും നശിക്കാതെയും ഇരിക്കുന്നു. ഇതു അറിയുന്നവന് എല്ലാ ജീവികളുടെയും ആത്മാവായി മാറുന്നു. ഈ ദേവത എങ്ങനെയോ അവനും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്. എല്ലാ ജീവികളും ഈ ദേവതയെപോലെ അവനെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു. മറ്റു ജീവികള് ദുഃഖിച്ചാലും അതു അവനില് ബാധിക്കില്ല; അവന് ആനന്ദലോകത്തിലേക്കു പോകുന്നു, ദുഷ്പ്രഭാവം ദേവന്മാരെ ബാധിക്കാത്തതുപോലെ. ഇനി, വ്രതത്തെക്കുറിച്ച്: പ്രജാപതി കര്മ്മങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചു. അവ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടപ്പോള് ഓരോന്നും പരസ്പരം മത്സരിച്ചു: "ഞാന് സംസാരിക്കാം," വാക്ക് പറഞ്ഞു; "ഞാന് കാണാം," കണ്ണ് പറഞ്ഞു; "ഞാന് കേള്ക്കാം," ചെവി പറഞ്ഞു; ഇങ്ങനെ ഓരോ കര്മ്മവും തങ്ങളുടെ തികച്ചും സ്വഭാവപ്രകാരം പറഞ്ഞു. മരണന് ക്ഷീണത്തിന്റെ രൂപത്തില് അവയെ പിടിച്ചു; അവയെ അതിജീവിച്ചു; അവയെ ബന്ധിച്ചു. അതിനാല് വാക്ക് ക്ഷീണിക്കുന്നു, കണ്ണ് ക്ഷീണിക്കുന്നു, ചെവി ക്ഷീണിക്കുന്നു. പക്ഷേ, ഇടപ്രാണനെ അവന് പിടിച്ചില്ല. അവയെല്ലാം ആ ഇടപ്രാണനെയറിയാന് തീരുമാനിച്ചു: "ഇവന് ഏറ്റവും ഉത്തമന്; ചലിക്കുകയും അചലവുമാകുകയും, ദുഃഖം അനുഭവിക്കാതെയും നശിക്കാതെയും ഇരിക്കുന്നു. നാം എല്ലാവരും ഇവന്റെ രൂപമായിക്കൊള്ളാം." അങ്ങനെ അവയെല്ലാം അവന്റെ രൂപമായിത്തീർന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് അവയെ 'പ്രാണന്മാര്' എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. ഈ അറിവുള്ളവന് ഉത്തമകുലജനായാണ് കുടുംബത്തില് അറിയപ്പെടുന്നത്. ഈ അറിവുള്ളവന്മാര് തമ്മില് മത്സരിച്ചാല്, അവര് ക്ഷീണിച്ച് അവസാനം മരിക്കുന്നു. ഇതാണ് ആത്മാവിനെക്കുറിച്ച്. ദേവന്മാരെക്കുറിച്ച്: "ഞാന് ജ്വലിക്കും," അഗ്നി പറഞ്ഞു; "ഞാന് ചൂട് നല്കും," സൂര്യന് പറഞ്ഞു; "ഞാന് പ്രകാശിക്കും," ചന്ദ്രന് പറഞ്ഞു; ഇങ്ങനെ ഓരോ ദേവനും തങ്ങളുടെ കര്മ്മപ്രകാരം പറഞ്ഞു. പ്രാണന്മാരില് ഇടപ്രാണന് പ്രധാനനായതുപോലെ ദേവന്മാരില് വായു പ്രധാനനാണ്. മറ്റു ദേവന്മാര് ക്ഷയിച്ചുപോകുന്നു, വായു മാത്രമാണ് ക്ഷയിക്കാത്തത്. വായു അക്ഷയദേവതയാണു. ഇനി ഒരു ശ്ലോകം ചൊല്ലപ്പെടുന്നു: "എവിടുനിന്നാണ് സൂര്യന് ഉദയവും അസ്തമയവും?"—പ്രാണനില് നിന്നാണ് ഉദയം, പ്രാണനിലേക്കാണ് അസ്തമനം. ദേവന്മാര് അവനെ ധര്മ്മമാക്കി; അവന് ഇന്നും നാളെയും അവനാണ്. മുമ്പ് ചെയ്തതെല്ലാം ഇപ്പോഴും ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഒരേ ഒരു വ്രതം മാത്രമേ പാലിക്കേണ്ടതുള്ളു: "പ്രാണനില് നിന്നും ജലങ്ങളില് നിന്നും ദോഷവും മരണവും എന്നിലേക്കെത്തരുത്." ഇതു പാലിക്കുന്നവന് ഈ ദേവതയുമായി ഐക്യവും സൗഹൃദവും ലഭിക്കും. നാമം, രൂപം, കര്മ്മം—ഇവ മൂന്നു ഉണ്ട്. നാമങ്ങളുടെ ഉത്ഭവം വാക്കാണ്; എല്ലാ നാമങ്ങളും അതില് നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. അതാണ് അവയുടെ സമവായം, അവയുടെ ബ്രഹ്മം, അവയുടെ ഭാരവാഹി. രൂപങ്ങളില് കണ്ണാണ് ഉത്ഭവം; എല്ലാ രൂപങ്ങളും അതില് നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. അതാണ് അവയുടെ സമവായം, അവയുടെ ബ്രഹ്മം, അവയുടെ ഭാരവാഹി. കര്മ്മങ്ങളില് ആത്മാവാണ് ഉത്ഭവം; എല്ലാ കര്മ്മങ്ങളും അതില് നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. അതാണ് അവയുടെ സമവായം, അവയുടെ ബ്രഹ്മം, അവയുടെ ഭാരവാഹി. ഈ ത്രിത്വം ഒന്നായി ഐക്യപ്പെടുന്നു; ആത്മാവ് ഏകവും ഈ ത്രിത്വവുമാണ്. ഈ അമൃതം സത്യത്തില് മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. പ്രാണന് അമൃതമാണ്; നാമവും രൂപവും സത്യമാണ്; ഇവയിലൂടെ പ്രാണന് മറയ്ക്കപ്പെടുന്നു. അനുകുലഗോത്രത്തില് അനുപമനായ ദൃപ്തബാലാക്കി, ഗാര്ഗ്യഗോത്രത്തില് അനുപുത്രന്, കാശിയുടെ അജാതശത്രുവിനോട് പറഞ്ഞു: "ഞാന് നിന്നെ ബ്രഹ്മം അറിയിക്കും." അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: "ഈ ഉപദേശത്തിന് ഞങ്ങള് ആയിരം നല്കാം. ജനകാ, ജനകാ! എല്ലാവരും അവനെ തേടുന്നു." ഗാര്ഗ്യന് പറഞ്ഞു: "സൂര്യനിലിരിക്കുന്ന ആ പുരുഷനെ ഞാന് ബ്രഹ്മമായി ആരാധിക്കുന്നു." അജാതശത്രു പ്രതികരിച്ചു: "ഇത് എന്നോട് പറയരുത്. അവന് എല്ലാ ജീവികളുടെ അധിപനും തലവനും ആണ്; ഞാന് അവനെ ആരാധിക്കുന്നു." ഇങ്ങനെ ആരെങ്കിലും ആരാധിച്ചാല് അവന് എല്ലാ ജീവികളുടെ അധിപനും തലവനുമാകും. പിന്നീട് ഗാര്ഗ്യന് പറഞ്ഞു: "ചന്ദ്രനിലിരിക്കുന്ന ആ പുരുഷനെ ഞാന് ബ്രഹ്മമായി ആരാധിക്കുന്നു." അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: "ഇത് എന്നോട് പറയരുത്. സോമരാജാവ് മഹാനാണ്, വെള്ള വസ്ത്രം ധരിച്ചിരിക്കുന്നു; ഞാന് അവനെ ആരാധിക്കുന്നു." ഇങ്ങനെ ആരെങ്കിലും ആരാധിച്ചാല് അവന് ഓരോ ദിവസവും പുതുതായി ജനനം ലഭിക്കും; അവന്റെ ആഹാരം ഒരിക്കലും ക്ഷയിക്കില്ല. "മിന്നലില് ഉള്ള ആ പുരുഷനെ ഞാന് ബ്രഹ്മമായി ആരാധിക്കുന്നു," ഗാര്ഗ്യന് പറഞ്ഞു. അജാതശത്രു മറുപടി പറഞ്ഞു: "ഇത് എന്നോട് പറയരുത്. അവന് ദീപ്തിയാണ്; ഞാന് അവനെ ആരാധിക്കുന്നു." ഇങ്ങനെ ആരെങ്കിലും ആരാധിച്ചാല് അവന് ദീപ്തിയും അവന്റെ സന്തതികള്ക്കും ദീപ്തിയും ലഭിക്കും. "ആകാശത്തില് ഉള്ള ആ പുരുഷനെ ഞാന് ബ്രഹ്മമായി ആരാധിക്കുന്നു," ഗാര്ഗ്യന് പറഞ്ഞു. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: "ഇത് എന്നോട് പറയരുത്. അവന് പൂര്ണ്ണനും അചലനും ആണ്; ഞാന് അവനെ ആരാധിക്കുന്നു." ഇങ്ങനെ ആരെങ്കിലും ആരാധിച്ചാല് അവന് സന്തതികളും പശുക്കളും ലഭിക്കും; അവന്റെ സന്തതികള് ഈ ലോകം വിട്ടുപോകില്ല. "കാറ്റില് ഉള്ള ആ പുരുഷനെ ഞാന് ബ്രഹ്മമായി ആരാധിക്കുന്നു," ഗാര്ഗ്യന് പറഞ്ഞു. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: "ഇത് എന്നോട് പറയരുത്. അവന് ഇന്ദ്രനാണ്, ജയിക്കപ്പെടാത്തവനും സേനാപതിയും; ഞാന് അവനെ ആരാധിക്കുന്നു." ഇങ്ങനെ ആരെങ്കിലും ആരാധിച്ചാല് അവന് ജയവും ജയിക്കപ്പെടാത്തത്വവും ലഭിക്കും, മറ്റുള്ളവരെ അതിക്രമിക്കും. "അഗ്നിയില് ഉള്ള ആ പുരുഷനെ ഞാന് ബ്രഹ്മമായി ആരാധിക്കുന്നു," ഗാര്ഗ്യന് പറഞ്ഞു. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: "ഇത് എന്നോട് പറയരുത്. അവന് ശക്തനാണ്; ഞാന് അവനെ ആരാധിക്കുന്നു." ഇങ്ങനെ ആരെങ്കിലും ആരാധിച്ചാല് അവന് ശക്തിയും അവന്റെ സന്തതികള്ക്കും ശക്തിയും ലഭിക്കും. "ജലത്തില് ഉള്ള ആ പുരുഷനെ ഞാന് ബ്രഹ്മമായി ആരാധിക്കുന്നു," ഗാര്ഗ്യന് പറഞ്ഞു. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: "ഇത് എന്നോട് പറയരുത്. അവന് സൗന്ദര്യവാനാണ്; ഞാന് അവനെ ആരാധിക്കുന്നു." ഇങ്ങനെ ആരെങ്കിലുമവനെ ആരാധിച്ചാല് സൗന്ദര്യം അവനിലേക്ക് വരും; അനൗചിത്യം അവനിലേക്കു വരില്ല; സൗന്ദര്യം അവനില് നിന്നു ജനിക്കും. "കണ്ണാടിയില് ഉള്ള ആ പുരുഷനെ ഞാന് ബ്രഹ്മമായി ആരാധിക്കുന്നു," ഗാര്ഗ്യന് പറഞ്ഞു. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: "ഇത് എന്നോട് പറയരുത്. അവന് പ്രകാശവാനാണ്; ഞാന് അവനെ ആരാധിക്കുന്നു." ഇങ്ങനെ ആരെങ്കിലുമവനെ ആരാധിച്ചാല് അവനും അവന്റെ സന്തതികളും പ്രകാശവാന്മാരാകും; അവന് എവിടെയും പോയാലും മറ്റുള്ളവരെ അതിക്രമിക്കും. "ദിശകളില് ഉള്ള ആ പുരുഷനെ ഞാന് ബ്രഹ്മമായി ആരാധിക്കുന്നു," ഗാര്ഗ്യന് പറഞ്ഞു. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: "ഇത് എന്നോട് പറയരുത്. അവന് രണ്ടാമനാണ്, നീക്കം ചെയ്യപ്പെടാത്തവന്; ഞാന് അവനെ ആരാധിക്കുന്നു." ഇങ്ങനെ ആരെങ്കിലുമവനെ ആരാധിച്ചാല് അവന് കൂട്ടുകാരും അവന്റെ സംഘം ഒരിക്കലും ഭിന്നമാകില്ല. "ശബ്ദം പുറകില് നിന്ന് ഉളവാകുന്ന ആ പുരുഷനെ ഞാന് ബ്രഹ്മമായി ആരാധിക്കുന്നു," ഗാര്ഗ്യന് പറഞ്ഞു. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: "ഇത് എന്നോട് പറയരുത്. അവന് ദാനവനാണ്; ഞാന് അവനെ ആരാധിക്കുന്നു." ഇങ്ങനെ ആരെങ്കിലുമവനെ ആരാധിച്ചാല് ഈ ലോകത്ത് ദീര്ഘായുസ് ലഭിക്കും; പ്രാണന് സമയത്തിനു മുമ്പ് വിട്ടുപോകില്ല. "നിഴലില് ഉള്ള ആ പുരുഷനെ ഞാന് ബ്രഹ്മമായി ആരാധിക്കുന്നു," ഗാര്ഗ്യന് പറഞ്ഞു. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: "ഇത് എന്നോട് പറയരുത്. അവന് മരണനാണ്; ഞാന് അവനെ ആരാധിക്കുന്നു." ഇങ്ങനെ ആരെങ്കിലുമവനെ ആരാധിച്ചാല് ദീര്ഘായുസ് ലഭിക്കും; മരണം സമയത്തിനു മുമ്പ് വരില്ല. "സ്വയത്തില് ഉള്ള ആ പുരുഷനെ ഞാന് ബ്രഹ്മമായി ആരാധിക്കുന്നു," ഗാര്ഗ്യന് പറഞ്ഞു. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: "ഇത് എന്നോട് പറയരുത്. അവന് ആത്മാവാണ്; ഞാന് അവനെ ആരാധിക്കുന്നു." ഇങ്ങനെ ആരെങ്കിലുമവനെ ആരാധിച്ചാല് അവന് ആത്മനിഷ്ഠനാകും, അവന്റെ സന്തതികള്ക്കും അത് ലഭിക്കും. ഇതോടെ ഗാര്ഗ്യന് മൌനത്തിലായി. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: "ഇത് ഇത്രയേ ഉള്ളൂ. ഇത്രയേ ഉള്ളൂ. ഇതിലൂടെ മാത്രമല്ല അത് അറിയപ്പെടുന്നത്." ഗാര്ഗ്യന് പറഞ്ഞു: "ഞാന് നിന്നെ സമീപിക്കുന്നു." അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: "ഇത് വിരുദ്ധമാണ്; ബ്രാഹ്മണന് ഒരു ക്ഷത്രിയനോട് ബ്രഹ്മം അറിയാന് എത്തുമ്പോള് അവന് എന്നെ പഠിപ്പിക്കും." "ഞാന് നിന്നെ പഠിപ്പിക്കും." അജാതശത്രു ഗാര്ഗ്യന്റെ കൈ പിടിച്ചു എഴുന്നേറ്റു. ഇരുവരും ഉറങ്ങുന്ന ഒരു മനുഷ്യന് സമീപിച്ചു. അജാതശത്രു അവനെ "മഹാനായ, വെള്ളവസ്ത്രം ധരിച്ച സോമരാജാവ്" എന്ന് വിളിച്ചു. അവന് എഴുന്നേറ്റില്ല. അജാതശത്രു അവനെ കൈകൊണ്ട് തട്ടിയുണര്ത്തി; അവന് എഴുന്നേറ്റു. അജാതശത്രു ചോദിച്ചു: "ഈ വിജ്ഞാനരൂപനായ പുരുഷന് ഉറങ്ങുമ്പോള് എവിടെയായിരുന്നു? എവിടുനിന്നാണ് തിരിച്ചുവന്നത്?" ഗാര്ഗ്യന് ഉത്തരം പറഞ്ഞു ഇല്ല. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: "ഈ വിജ്ഞാനരൂപനായ പുരുഷന് ഉറങ്ങുമ്പോള് അവന് തന്റെ ജ്ഞാനത്താല് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ അവനിലേക്ക് ആകൃഷ്ടമാക്കുന്നു; ഹൃദയത്തിലെ ഈ അന്തരാകാശമാണ് അവന് വിശ്രമിക്കുന്നത്." അവന് അവയെ പിടിച്ചുവച്ചിരിക്കുമ്പോള് അവന് സ്വപ്നം കാണുന്നവനാണ്. പ്രാണന്, വാക്ക്, കണ്ണ്, ചെവി, മനസ്സ്—ഇവയെല്ലാം പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. സ്വപ്നപ്രപഞ്ചത്തില് അവന് തന്റെ ലോകങ്ങളില് സഞ്ചരിക്കുന്നു. അവിടെ അവന് മഹാരാജാവായോ മഹാപുരോഹിതനായോ മാറി, തനിക്കിഷ്ടമുള്ളപോലെ ഉയര്ന്നു ഇറങ്ങുന്നു. ഒരു മഹാരാജാവ് തന്റെ രാജ്യത്തിലെ ജനങ്ങളെ പിടിച്ചുവച്ച് സ്വന്തം പ്രദേശത്ത് ഇഷ്ടമുള്ളപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ പുരുഷനും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ആകൃഷ്ടമാക്കി തന്റെ ശരീരത്തില് ഇഷ്ടമുള്ളപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. പക്ഷേ, അവന് സൂക്ഷ്മനിദ്രയില് ആഴമായി ഉറങ്ങുമ്പോള്, ഒന്നും അറിയാതിരിക്കുമ്പോള്, ഹൃദയത്തില് നിന്നു എഴുപത്തിരണ്ടായിരം നാഡികള് നിറഞ്ഞു സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അവയിലൂടെ അവന് പിൻവാങ്ങി ശരീരത്തില് വിശ്രമിക്കുന്നു. ഒരു ബാലന്, മഹാപുരോഹിതന്, അല്ലെങ്കില് തന്റെ ഇഷ്ടം നേടിയവന് എങ്ങനെ ആശ്വാസത്തോടെ കിടക്കുന്നു, അങ്ങനെ ഈ പുരുഷനും വിശ്രമിക്കുന്നു. ഒരു ഇലഞ്ഞങ്ങാടിക്കുരു തന്തു വിടുന്നത് പോലെ, ഒരു തീയില് നിന്ന് ചിതറുന്ന ചെറു ചിങ്ങങ്ങളുപോലെ, ഈ ആത്മാവില് നിന്നു എല്ലാ പ്രാണന്മാരും ലോകങ്ങളും ദേവന്മാരും ജീവികളും എല്ലാം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഈ സത്യത്തിന്റെ ഉപദേശം: പ്രാണന്മാരാണ് സത്യം, അതാണ് അവയുടെ സത്യം. ആരെങ്കിലും ശിശുവിനെ, അധിഷ്ഠാനത്തെ, പ്രത്യധിഷ്ഠാനത്തെ, തൂണിനെ, കയറ്റത്തെ അറിയുന്നവന് ഏഴു തലമുറകള്ക്കു ശത്രുക്കളെ ജയിക്കും. ഈ ശിശുവാണ് ഇടപ്രാണന്; അവനാണ് അധിഷ്ഠാനവും പ്രത്യധിഷ്ഠാനവും, പ്രാണന് തൂണാണ്, അന്നം കയറ്റമാണ്. ഈ ഏഴ് ദ്വാരങ്ങള് അവനെ സേവിക്കുന്നു. കണ്ണിലെ ചുവന്ന നാഡികള് രുദ്രനുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു; ജലനിറം പാര്ജന്യനുമായി; മഞ്ഞനിറം സൂര്യനുമായി; വെള്ളനിറം അഗ്നിയുമായി; കറുത്തത് ഇന്ദ്രനുമായി. താഴത്തെ കണ്പൊല്ലി ഭൂമിയുമായി, മുകളിലെ കണ്പൊല്ലി ആകാശവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു. ഇതറിയുന്നവന്റെ ആഹാരം ഒരിക്കലും ക്ഷയിക്കില്ല. ഒരു ശ്ലോകം പറയുന്നു: താഴെവായ്പ്പുള്ളതും മുകളിലാടായതുമായ പാത്രം; അതില് എല്ലാ തേജസ്സിന്റെയും രൂപങ്ങള് വെച്ചിരിക്കുന്നു. സപ്തരിഷികള് അതിന്റെ ഏഴ് തീരങ്ങളാണ്; വാക്ക് എട്ടാമത്തേതാണ്, അത് ബ്രഹ്മവിദ്യയുമായി ഐക്യമാണ്. താഴെവായ്പ്പുള്ളതും മുകളിലാടായതുമായ പാത്രം—ഇത് ശരീരമാണ്, കാരണം ശരീരമാണ് അങ്ങനെയുള്ള പാത്രം. അതില് എല്ലാ തേജസ്സിന്റെയും രൂപങ്ങള് വെച്ചിരിക്കുന്നു—പ്രാണന് തന്നെയാണ് എല്ലാ രൂപങ്ങളിലും സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന തേജസ്സാണ്, ഇതാണ് അർത്ഥം. സപ്തരിഷികള് അതിന്റെ ഏഴ് തീരങ്ങളാണ്—ഇവ പ്രാണന്മാരാണ്, ഇതാണ് അർത്ഥം. വാക്ക് എട്ടാമത്തേതാണ്, അത് ബ്രഹ്മവിദ്യയുമായി ഐക്യമാണ്—വാക്ക് എട്ടാമത്തേതാണ്, ബ്രഹ്മവിദ്യയുമായി ഐക്യമായത്.