ಅಥ ಹೈನಮೂಷಸ್ತಶ್ಚಾಕ್ರಾಯಣಃ ಪಪ್ರಚ್ಛ॥ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯೇತಿ ಹೋವಾಚ, ಯತ್ಸಾಕ್ಷಾದಪರೋಕ್ಷಾದ್ಬ್ರಹ್ಮ ಯಆತ್ಮಾಸರ್ವಾನ್ತರಃ ತಂ ಮೇ ವ್ಯಾಚಕ್ಷ್ವೇತಿ॥ ಏಷತ ಆತ್ಮಾಸರ್ವಾನ್ತರಃ॥ ಕತಮೋ, ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಸರ್ವಾನ್ತರೋ॥ ಯಃ ಪ್ರಾಣೇನ ಪ್ರಾಣಿತಿ, ಸತ ಆತ್ಮಾಸರ್ವಾನ್ತರೋ; ಯೋಽಪಾನೇನಾಪಾನಿತಿ, ಸತ ಆತ್ಮಾಸರ್ವಾನ್ತರೋ; ಯೋವ್ಯಾನೇನ ವ್ಯನಿತಿ, ಸತ ಆತ್ಮಾಸರ್ವಾನ್ತರೋ; ಯಉದಾನೇನೋದನಿತಿ, ಸತ ಆತ್ಮಾಸರ್ವಾನ್ತರೋ॥ ಯಃ ಸಮಾನೇನ ಸಮನಿತಿ, ಸತ ಆತ್ಮಾಸರ್ವನ್ತರ। . ॥. ಏಷತ ಆತ್ಮಾಸರ್ವಾನ್ತರಃ
ಆಮೇಲೆ ಉಷಸ್ತ ಚಾಕ್ರಾಯಣನು ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರನ್ನು ಕೇಳಿದನು: "ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ನೇರವಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದಾದ, ಪರೋಕ್ಷವಲ್ಲದ ಬ್ರಹ್ಮ, ಎಲ್ಲರೊಳಗಿನ ಆತ್ಮವನ್ನು ನನಗೆ ವಿವರಿಸು." ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಹೇಳಿದನು: "ಇವನೇ ಆ ಎಲ್ಲರೊಳಗಿನ ಆತ್ಮ." "ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಎಲ್ಲರೊಳಗಿನ ಆತ್ಮ ಯಾರು?" "ಯಾವನು ಉಸಿರಿನಿಂದ ಉಸಿರಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನೇ ಆತ್ಮ; ಯಾವನು ಅಪಾನದಿಂದ ಉಸಿರಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನೇ ಆತ್ಮ; ಯಾವನು ವ್ಯಾನದಿಂದ ಉಸಿರಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನೇ ಆತ್ಮ; ಯಾವನು ಉದಾನದಿಂದ ಉಸಿರಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನೇ ಆತ್ಮ; ಯಾವನು ಸಮಾನದಿಂದ ಉಸಿರಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನೇ ಆತ್ಮ. ಇವನೇ ಎಲ್ಲರೊಳಗಿನ ಆತ್ಮ."
ಅಥೈನಮೂದ್ದಾಲಕ ಆರುಣಿಃ ಪಪ್ರಚ್ಛಃ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯೇತಿ ಹೋವಾಚ, ಮದ್ರೇಷ್ವವಸಾಮ ಪತಙ್ಚಲಸ್ಯ ಕಾಪ್ಯಸ್ಯ ಗೃಹೇಷು, ಯಜ್ಞಮಧೀಯಾನಾಃ॥ ತಸ್ಯಾಸೀದ್ಭಾರ್ಯಾಗನ್ಧರ್ವಗೃಹೀತಾ॥ ತಮಪೃಚ್ಛಾಮಃ ಕೋಽಸೀತಿ॥ ಸೋಽಬ್ರವೀತ್ ಕಬನ್ಧ ಅಥರ್ವಣಇತಿ
ಆಮೇಲೆ ಉದ್ದಾಲಕ ಆರುನಿಯವರು ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರನ್ನು ಕೇಳಿದರು: "ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ನಾವು ಮದ್ರ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಪತಂಜಲ ಕಾಪ್ಯನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿದ್ದೆವು, ಯಜ್ಞವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಅವನಿಗೆ ಗಂಧರ್ವನಿಂದ ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಹೆಂಡತಿ ಇದ್ದಳು. ನಾವು ಆ ಗಂಧರ್ವನನ್ನು ಕೇಳಿದೆವು: 'ನೀನು ಯಾರು?' ಅಂದಾಗ ಅವನು 'ಕಬಂಧ ಅಥರ್ವಣ' ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು."
ಸೋಽಬ್ರವೀತ್ಪತಙ್ಚಲಂ ಕಾಪ್ಯಂ ಯಾಜ್ಞಿಕಾಁಶ್ಚಃ ವೇತ್ಥ ನುತ್ವಂ, ಕಾಪ್ಯ, ತತ್ಸೂತ್ರಂ ಯಸ್ಮಿನ್ನಯಂ ಚ ಲೋಕಃ ಪರಶ್ಚ ಲೋಕಃ ಸರ್ವಾಣಿ ಚ ಭೂತಾನಿ ಸಂದೃಬ್ಧಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ॥ ಸೋಽಬ್ರವೀತ್ಪತಙ್ಚಲಃ ಕಾಪ್ಯೋಃ ನಾಹಂ ತದ್ ಭಗವನ್ ವೇದೇತಿ
ಅವನು ಪತಂಜಲ ಕಾಪ್ಯನಿಗೆ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದವರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: "ನೀನು, ಕಾಪ್ಯ, ಆ ಸೂತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದೀಯಾ? ಈ ಲೋಕ, ಪರಲೋಕ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಯಾವ ದಾರಿಯಿಂದ ಬಂಧಿತವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು?" ಪತಂಜಲ ಕಾಪ್ಯನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: "ನಾನು ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಭಗವನೇ."
ಸೋಽಬ್ರವೀತ್ಪತಙ್ಚಲಂ ಕಾಪ್ಯಂ ಯಾಜ್ಞಿಕಾಁಶ್ಚಃ ವೇತ್ಥ ನುತ್ವಂ, ಕಾಪ್ಯ, ತಮನ್ತರ್ಯಾಮಿಣಂ, ಯಇಮಂ ಚ ಲೋಕಂ ಪರಂ ಚ ಲೋಕಁ ಸರ್ವಾಣಿ ಚ ಭೂತಾನ್ಯನ್ತರೋ ಯಮಯತೀತಿ॥ ಸೋಽಬ್ರವೀತ್ಪತಙ್ಚಲಃ ಕಾಪ್ಯೋಃ ನಾಹಂ ತಂ, ಭಗವನ್ ವೇದೇತಿ
ಅವನು ಪತಂಜಲ ಕಾಪ್ಯನಿಗೆ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದವರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: "ನೀನು, ಕಾಪ್ಯ, ಆ ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದೀಯಾ? ಈ ಲೋಕ, ಪರಲೋಕ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಒಳಗಿನಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನನ್ನು?" ಪತಂಜಲ ಕಾಪ್ಯನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: "ನಾನು ಆತನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಭಗವನೇ."
ವೇದ ವಾಅಹಂ, ಗೌತಮ, ತತ್ಸೂತ್ರಂ ತಂ ಚಾನ್ತರ್ಯಾಮಿಣಮಿತಿ॥ ಯೋವಾಇದಂ ಕಶ್ಚ ಬ್ರೂಯಾದ್ ವೇದ ವೇದೇತಿ॥ ಯಥಾ ವೇತ್ಥ, ತಥಾ ಬ್ರೂಹೀತಿ
ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಹೇಳಿದನು: "ನಾನು, ಗೌತಮ, ಆ ಸೂತ್ರವನ್ನೂ ಆ ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯನ್ನೂ ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ." "ಯಾರು 'ನಾನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ತಿಳಿದಂತೆ ಹೇಳಲಿ." "ನೀನು ತಿಳಿದಂತೆ ಹೇಳು."
ವಾಯುರ್ವೈ, ಗೌತಮ, ತತ್ಸೂತ್ರಂ; ವಾಯುನಾ ವೈ, ಗೌತಮ, ಸೂತ್ರೇಣಾಯಂ ಚ ಲೋಕಃ ಪರಶ್ಚ ಲೋಕಃ ಸರ್ವಾಣಿ ಚ ಭೂತಾನಿ ಸಂದೃಬ್ಧಾನಿ ಭವನ್ತಿ॥ ತಸ್ಮಾದ್ವೈ, ಗೌತಮ, ಪುರುಷಂ ಪ್ರೇತಮಾಹುಃ ವ್ಯಸ್ರಁಸಿಷತಾಸ್ಯಾಙ್ಗಾನೀತಿ; ವಾಯುನಾ ಹಿ, ಗೌತಮ, ಸೂತ್ರೇಣ ಸಮ್ದೃಬ್ಧಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ॥ ಏವಮೇವೈತದ್ . ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಾನ್ತರ್ಯಾಮಿಣಂ ಬ್ರೂಹೀತಿ
ಗೌತಮ, ವಾಯುವೇ ಆ ಸೂತ್ರ. ವಾಯುವಿನ ದಾರಿಯಿಂದ ಈ ಲೋಕ, ಪರಲೋಕ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಬಂಧಿತವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಗೌತಮ, ಒಬ್ಬನು ಸತ್ತಾಗ, ಅವನ ಅಂಗಗಳು ಬಿಟ್ಟಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ವಾಯುವಿನ ದಾರಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಬಂಧಿತವಾಗಿವೆ. ಹೌದು, ಹೀಗೇ ಇದೆ. ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸು."
ಯಃ ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ತಿಷ್ಠನ್ಪೃಥಿವ್ಯಾಅನ್ತರೋ, ಯಂ ಪೃಥಿವೀನವೇದ, ಯಸ್ಯ ಪೃಥಿವೀಶರೀರಂ, ಯಃ ಪೃಥಿವೀಮನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ, ಸ ತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ
ಯಾವನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದು, ಭೂಮಿಗೆ ಬೇರೆ, ಭೂಮಿ ಅವನನ್ನು ತಿಳಿಯದು, ಭೂಮಿಯೇ ಅವನ ದೇಹ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಒಳಗಿನಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಅಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮರನು.
ಯೋಽಪ್ಸುತಿಷ್ಠನ್ನದ್ಭ್ಯೋಽನ್ತರೋ, ಯಮಾಪೋ ನವಿದುಃ ಯಸ್ಯಾಪಃ ಶರೀರಂ, ಯೋಽಪೋಽನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ ಸ ತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ
ಯಾವನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದು, ನೀರಿಗೆ ಬೇರೆ, ನೀರು ಅವನನ್ನು ತಿಳಿಯದು, ನೀರೇ ಅವನ ದೇಹ, ನೀರನ್ನು ಒಳಗಿನಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಅಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮರನು.
ಯೋಽಗ್ನೌತಿಷ್ಠನ್ನಗ್ನೇರನ್ತರೋ, ಯಮಗ್ನಿರ್ನವೇದ, ಯಸ್ಯಾಗ್ನಿಃ ಶರೀರಂ, ಯೋಽಗ್ನಿಮನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ, ಸ ತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ
ಯಾವನು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದು, ಅಗ್ನಿಗೆ ಬೇರೆ, ಅಗ್ನಿ ಅವನನ್ನು ತಿಳಿಯದು, ಅಗ್ನಿಯೇ ಅವನ ದೇಹ, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಒಳಗಿನಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಅಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮರನು.
ಯೋಽನ್ತರಿಕ್ಷೇ ತಿಷ್ಠನ್ನನ್ತರಿಕ್ಷಾದನ್ತರೋ, ಯಮನ್ತರಿಕ್ಷಂ ನವೇದ, ಯಸ್ಯಾನ್ತರಿಕ್ಷಁ ಶರೀರಂ, ಯೋಽನ್ತರಿಕ್ಷಮನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ, ಸ ತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ
ಯಾವನು ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು, ಅಂತರಿಕ್ಷಕ್ಕೆ ಬೇರೆ, ಅಂತರಿಕ್ಷ ಅವನನ್ನು ತಿಳಿಯದು, ಅಂತರಿಕ್ಷವೇ ಅವನ ದೇಹ, ಅಂತರಿಕ್ಷವನ್ನು ಒಳಗಿನಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಅಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮರನು.
ಯೋವಾಯೌತಿಷ್ಠನ್ವಾಯೋರನ್ತರೋ, ಯಂ ವಾಯುರ್ನವೇದ, ಯಸ್ಯ ವಾಯುಃ ಶರೀರಂ, ಯೋವಾಯುಮನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ, ಸ ತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ
ಯಾವನು ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದು, ವಾಯುವಿಗೆ ಬೇರೆ, ವಾಯು ಅವನನ್ನು ತಿಳಿಯದು, ವಾಯುವೇ ಅವನ ದೇಹ, ವಾಯುವನ್ನು ಒಳಗಿನಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಅಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮರನು.
. ಯೋ ದಿವಿ ತಿಷ್ಠನ್ದಿವೋಽನ್ತರೋ, ಯಂ ದ್ಯೌರ್ನ ವೇದ, ಯಸ್ಯ ದ್ಯೌಃ ಶರೀರಂ, ಯೋ ದಿವಮನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ ಏಷ ತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ
ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನು, ಆಕಾಶದೊಳಗಿರುವವನು, ಆಕಾಶವೇ ಅರಿಯದವನು, ಆಕಾಶವೇ ಅವನ ದೇಹ, ಆಕಾಶವನ್ನು ಒಳಗಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು—ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಒಳಗಿರುವ ನಿಯಂತ್ರಕ, ಅಮರನು.
ಯಆದಿತ್ಯೇತಿಷ್ಠನ್ನಾದಿತ್ಯಾದನ್ತರೋ, ಯಮಾದಿತ್ಯೋನವೇದ, ಯಸ್ಯಾದಿತ್ಯಃ ಶರೀರಂ, ಯಆದಿತ್ಯಮನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ, ಸ ತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ
ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನು, ಸೂರ್ಯನೊಳಗಿರುವವನು, ಸೂರ್ಯನು ತಿಳಿಯದವನು, ಸೂರ್ಯನೇ ಅವನ ದೇಹ, ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಒಳಗಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು—ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಒಳಗಿರುವ ನಿಯಂತ್ರಕ, ಅಮರನು.
ಯಶ್ಚನ್ದ್ರತಾರಕೇತಿಷ್ಠಙ್ಚನ್ದ್ರತಾರಕಾದನ್ತರೋ, ಯಂ ಚನ್ದ್ರತಾರಕಂ ನವೇದ, ಯಸ್ಯ ಚನ್ದ್ರತಾರಕಁ ಶರೀರಂ, ಯಶ್ಚನ್ದ್ರತಾರಕಮನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ, ಸ ತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ
ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನು, ಅವುಗಳೊಳಗಿರುವವನು, ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಅರಿಯದವನು, ಅವುಗಳೇ ಅವನ ದೇಹ, ಅವುಗಳನ್ನು ಒಳಗಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು—ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಒಳಗಿರುವ ನಿಯಂತ್ರಕ, ಅಮರನು.
. ಯ ಆಕಾಶೇ ತಿಷ್ಠನ್ನಾಕಾಶಾದನ್ತರೋ, ಯಮಾಕಾಶೋ ನ ವೇದ, ಯಸ್ಯಾಕಾಶಃ ಶರೀರಂ, ಯ ಆಕಾಶಮನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ ಏಷ ತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ
ಖಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನು, ಖಾಲಿನೊಳಗಿರುವವನು, ಖಾಲೇ ಅರಿಯದವನು, ಖಾಲೇ ಅವನ ದೇಹ, ಖಾಲನ್ನು ಒಳಗಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು—ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಒಳಗಿರುವ ನಿಯಂತ್ರಕ, ಅಮರನು.
ಯಃ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ತಿಷ್ಠನ್ತ್ಸರ್ವೇಭ್ಯೋ ಭೂತೇಭ್ಯೋಽನ್ತರೋ, ಯಁ ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ನವಿದುಃ ಯಸ್ಯ ಸರ್ವಾಣಿ ಭುತಾನಿ ಶರೀರಂ, ಯಃ ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನ್ಯನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ, ಸ ತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತ॥ ಇತ್ಯ್ ಉ ಏವಾಧಿಭೂತಮ್ . ಅಥಾಧ್ಯಾತ್ಮಮ್
ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನು, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೊಳಗಿರುವವನು, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ತಿಳಿಯದವನು, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೇ ಅವನ ದೇಹ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಒಳಗಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು—ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಒಳಗಿರುವ ನಿಯಂತ್ರಕ, ಅಮರನು. ಇದುವರೆಗೆ ಭೌತಿಕ ವಿಷಯದ ಉಪದೇಶ. ಈಗ ಆತ್ಮದ ಕುರಿತು.
ಯಃ ಪ್ರಾಣೇತಿಷ್ಠನ್ಪ್ರಾಣಾದನ್ತರೋ, ಯಂ ಪ್ರಾಣೋನವೇದ, ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಃ ಶರೀರಂ, ಯಃ ಪ್ರಾಣಮನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ, ಸ ತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ
ಉಸಿರಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನು, ಉಸಿರಿನೊಳಗಿರುವವನು, ಉಸಿರು ತಿಳಿಯದವನು, ಉಸಿರೇ ಅವನ ದೇಹ, ಉಸಿರನ್ನು ಒಳಗಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು—ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಒಳಗಿರುವ ನಿಯಂತ್ರಕ, ಅಮರನು.
ಯೋವಾಚಿತಿಷ್ಠನ್ವಾಚೋಽನ್ತರೋ, ಯಂ ವಾಙ್ ನವೇದ, ಯಸ್ಯ ವಾಕ್ಷರೀರಂ, ಯೋವಾಚಮನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ, ಸ ತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ
ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನು, ಮಾತಿನೊಳಗಿರುವವನು, ಮಾತು ತಿಳಿಯದವನು, ಮಾತೇ ಅವನ ದೇಹ, ಮಾತನ್ನು ಒಳಗಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು—ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಒಳಗಿರುವ ನಿಯಂತ್ರಕ, ಅಮರನು.
ಯಶ್ಚಕ್ಷುಷಿ ತಿಷ್ಠಙ್ಚಕ್ಷುಷೋಽನ್ತರೋ, ಯಂ ಚಕ್ಷುರ್ನವೇದ, ಯಸ್ಯ ಚಕ್ಷುಃ ಶರೀರಂ, ಯಶ್ಚಕ್ಷುರನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ, ಸ ತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ
ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನು, ಕಣ್ಣಿನೊಳಗಿರುವವನು, ಕಣ್ಣು ತಿಳಿಯದವನು, ಕಣ್ಣೇ ಅವನ ದೇಹ, ಕಣ್ಣನ್ನು ಒಳಗಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು—ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಒಳಗಿರುವ ನಿಯಂತ್ರಕ, ಅಮರನು.
ಯಃ ಶ್ರೋತ್ರೇ ತಿಷ್ಠಙ್ಛ್ರೋತ್ರಾದನ್ತರೋ, ಯಁ ಶ್ರೋತ್ರಂ ನವೇದ, ಯಸ್ಯ ಶ್ರೋತ್ರಁ ಶರೀರಂ, ಯಃ ಶ್ರೋತ್ರಮನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ, ಸ ತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ
ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನು, ಕಿವಿಯೊಳಗಿರುವವನು, ಕಿವಿ ತಿಳಿಯದವನು, ಕಿವಿಯೇ ಅವನ ದೇಹ, ಕಿವಿಯನ್ನು ಒಳಗಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು—ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಒಳಗಿರುವ ನಿಯಂತ್ರಕ, ಅಮರನು.
ಯೋಮನಸಿ ತಿಷ್ಠನ್ಮನಸೋಽನ್ತರೋ, ಯಂ ಮನೋ ನವೇದ, ಯಸ್ಯ ಮನಃ ಶರೀರಂ, ಯೋಮನೋಽನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ, ಸ ತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ
ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನು, ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗಿರುವವನು, ಮನಸ್ಸು ತಿಳಿಯದವನು, ಮನಸ್ಸೇ ಅವನ ದೇಹ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಳಗಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು—ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಒಳಗಿರುವ ನಿಯಂತ್ರಕ, ಅಮರನು.
ಯಸ್ ತ್ವಚಿ ತಿಷ್ಠಁಸ್ ತ್ವಚೋಽನ್ತರೋ, ಯಂ ತ್ವಙ್ ನವೇದ, ಯಸ್ಯ ತ್ವಕ್ಷರೀರಂ, ಯಸ್ ತ್ವಚಮನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ, ಸ ತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ
ಚರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನು, ಚರ್ಮದೊಳಗಿರುವವನು, ಚರ್ಮ ತಿಳಿಯದವನು, ಚರ್ಮವೇ ಅವನ ದೇಹ, ಚರ್ಮವನ್ನು ಒಳಗಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು—ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಒಳಗಿರುವ ನಿಯಂತ್ರಕ, ಅಮರನು.
. ಯೋ ವಿಜ್ಞಾನೇ ತಿಷ್ಠನ್ವಿಜ್ಞಾನಾದನ್ತರೋ, ಯಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ ನ ವೇದ, ಯಸ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನಁ ಶರೀರಂ, ಯೋ ವಿಜ್ಞಾನಮನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ ಏಷ ತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ
ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನು, ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವವನು, ಜ್ಞಾನವೇ ತಿಳಿಯದವನು, ಜ್ಞಾನವೇ ಅವನ ದೇಹ, ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಒಳಗಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು—ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಒಳಗಿರುವ ನಿಯಂತ್ರಕ, ಅಮರನು.
ಯಸ್ ತೇಜಸಿ ತಿಷ್ಠಁಸ್ ತೇಜಸೋಽನ್ತರೋ, ಯಂ ತೇಜೋ ನವೇದ, ಯಸ್ಯ ತೇಜಃ ಶರೀರಂ, ಯಸ್ ತೇಜೋಽನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ, ಸ ತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ
ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನು, ಬೆಳಕಿನೊಳಗಿರುವವನು, ಬೆಳಕು ತಿಳಿಯದವನು, ಬೆಳಕೇ ಅವನ ದೇಹ, ಬೆಳಕನ್ನು ಒಳಗಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು—ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಒಳಗಿರುವ ನಿಯಂತ್ರಕ, ಅಮರನು.
ಯಸ್ ತಮಸಿ ತಿಷ್ಠಁಸ್ ತಮಸೋಽನ್ತರೋ, ಯಂ ತಮೋ ನವೇದ, ಯಸ್ಯ ತಮಃ ಶರೀರಂ, ಯಸ್ ತಮೋಽನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ, ಸ ತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ
ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನು, ಕತ್ತಲೆಯೊಳಗಿರುವವನು, ಕತ್ತಲೆ ತಿಳಿಯದವನು, ಕತ್ತಲೆಯೇ ಅವನ ದೇಹ, ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಒಳಗಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು—ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಒಳಗಿರುವ ನಿಯಂತ್ರಕ, ಅಮರನು.
ಯೋರೇತಸಿ ತಿಷ್ಠಁ ರೇತಸೋಽನ್ತರೋ, ಯಂ ರೇತೋ ನವೇದ, ಯಸ್ಯ ರೇತಃ ಶರೀರಂ, ಯೋರೇತೋಽನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ, ಸ ತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ॥ 30/ ॥ ಯಆತ್ಮನಿ ತಿಷ್ಠನ್ನಾತ್ಮನೋಽನ್ತರೋ, ಯಮಾತ್ಮಾನವೇದ, ಯಸ್ಯಾತ್ಮಾಶರೀರಂ, ಯಆತ್ಮಾನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ, ಸತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ
ಬೀಜದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನು, ಬೀಜದೊಳಗಿರುವವನು, ಬೀಜ ತಿಳಿಯದವನು, ಬೀಜವೇ ಅವನ ದೇಹ, ಬೀಜವನ್ನು ಒಳಗಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು—ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಒಳಗಿರುವ ನಿಯಂತ್ರಕ, ಅಮರನು. ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನು, ಆತ್ಮದೊಳಗಿರುವವನು, ಆತ್ಮವೇ ತಿಳಿಯದವನು, ಆತ್ಮವೇ ಅವನ ದೇಹ, ಆತ್ಮವನ್ನು ಒಳಗಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು—ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಒಳಗಿರುವ ನಿಯಂತ್ರಕ, ಅಮರನು.
ಸಹೋವಾಚೋಷಸ್ತಶ್ಚಾಕ್ರಾಯಣೋಃ ಯಥಾ ವೈಬ್ರೂಯಾದಸೌಗೌಃ ಅಸಾವಶ್ವ ಇತಿ ಏವಮೇವೈತದ್ವ್ಯಪದಿಷ್ಟಂ ಭವತಿ॥ ಯದೇವಸಾಕ್ಷಾದಪರೋಕ್ಷಾದ್ಬ್ರಹ್ಮ ಯಆತ್ಮಾಸರ್ವಾನ್ತರಃ ತಂ ಮೇ ವ್ಯಾಚಕ್ಷ್ವೇತಿ॥ ಏಷತ ಆತ್ಮಾಸರ್ವಾನ್ತರಃ॥ ಕತಮೋ, ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಸರ್ವಾನ್ತರೋ॥ ನದೃಷ್ಟೇರ್ದ್ರಷ್ಟಾರಂ ಪಶ್ಯೇಃ ನಶ್ರುತೇಃ ಶ್ರೋತಾರಁ ಶೃಣುಯಾ; ನಮತೇರ್ಮನ್ತಾರಂ ಮನ್ವೀಥಾ, ನವಿಜ್ಞಾತೇರ್ವಿಜ್ಞಾತಾರಂ ವಿಜಾನೀಯಾ॥ ಏಷತ ಆತ್ಮಾಸರ್ವಾನ್ತರೋ॥ ಅತೋಽನ್ಯದಾರ್ತಂ॥ ತತೋ ಹೋಷಸ್ತಶ್ಚಾಕ್ರಾಯಣ ಉಪರರಾಮ॥ 6
ಉಷಸ್ತ ಚಾಕ್ರಾಯಣನು ಹೇಳಿದನು: "ಹಾಗೆಂದರೆ, ಹಸು, ಕುದುರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದಂತೆ ಇದನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ನೇರವಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದಾದ, ಪರೋಕ್ಷವಲ್ಲದ ಬ್ರಹ್ಮ, ಎಲ್ಲರೊಳಗಿನ ಆತ್ಮವನ್ನು ನನಗೆ ವಿವರಿಸು." ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಹೇಳಿದನು: "ಇವನೇ ಆ ಎಲ್ಲರೊಳಗಿನ ಆತ್ಮ." "ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಎಲ್ಲರೊಳಗಿನ ಆತ್ಮ ಯಾರು?" "ನೀನು ನೋಡುವುದರ ನೋಡುವವನನ್ನು ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಕೇಳುವುದರ ಕೇಳುವವನನ್ನು ಕೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಯೋಚಿಸುವದನ್ನು ಯೋಚಿಸುವವನನ್ನು ಯೋಚಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ತಿಳಿಯುವದನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇವನೇ ಆ ಎಲ್ಲರೊಳಗಿನ ಆತ್ಮ. ಉಳಿದುದೆಲ್ಲವೂ ದುಃಖದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ." ಹೀಗೆ ಉಷಸ್ತ ಚಾಕ್ರಾಯಣನು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು.
ಅಥ ಹೈನಂ ಗಾರ್ಗೀ ವಾಚಕ್ನವೀ ಪಪ್ರಚ್ಛಃ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯೇತಿ ಹೋವಾಚ, ಯದಿದಁ ಸರ್ವಮಪ್ಸ್ವೋತಂ ಚ ಪ್ರೋತಂ ಚ, ಕಸ್ಮಿನ್ನು ಆಪ ಓತಾಶ್ಚ ಪ್ರೋತಾಶ್ಚೇತಿ॥ ವಾಯೌ, ಗಾರ್ಗೀತಿ॥ ಕಸ್ಮಿನ್ನು ವಾಯುರೋತಶ್ಚ ಪ್ರೋತಶ್ಚೇತಿ॥ ಆಕಾಶಏವ ಗಾರ್ಗೀತಿ॥ ಕಸ್ಮಿನ್ನ್ವಾಕಾಶ \` ಓತಶ್ಚ ಪ್ರೋತಶ್ಚೇತಿ॥ ಅನ್ತರಿಕ್ಷಲೋಕೇಷು ಗಾರ್ಗೀತಿ॥ ಕಸ್ಮಿನ್ನುಖಲ್ವನ್ತರಿಕ್ಷಲೋಕಾ ಓತಾಶ್ಚ ಪ್ರೋತಾಶ್ಚೇತಿ॥ ದ್ಯೌರ್ಲೋಕೇಷು, ಗಾರ್ಗೀತಿ॥ ಕಸ್ಮಿನ್ನುಖಲು ದ್ಯೌರ್ಲೋಕಾಓತಾಶ್ಚ ಪ್ರೋತಾಶ್ಚೇತ್ಯ್ . ॥. ಅದಿತ್ಯಲೋಕೇಷು, ಗಾರ್ಗೀತಿ॥ ಕಸ್ಮಿನ್ನುಖಲ್ವಾದಿತ್ಯಲೋಕಾಓತಾಶ್ಚ ಪ್ರೋತಾಶ್ಚೇತಿ॥ ಚನ್ದ್ರಲೋಕೇಷು, ಗಾರ್ಗೀತಿ॥ ಕಸ್ಮಿನ್ನುಖಲು ಚನ್ದ್ರಲೋಕಾಓತಾಶ್ಚ ಪ್ರೋತಾಶ್ಚೇತಿ॥ ನಕ್ಷತ್ರಲೋಕೇಷು, ಗಾರ್ಗೀತಿ॥ ಕಸ್ಮಿನ್ನುಖಲು ನಕ್ಷತ್ರಲೋಕಾಓತಾಶ್ಚ ಪ್ರೋತಾಶ್ಚೇತಿ॥ ದೇವಲೋಕೇಷು, ಗಾರ್ಗೀತಿ॥ ಕಸ್ಮಿನ್ನುಖಲು ದೇವಲೋಕಾಓತಾಶ್ಚ ಪ್ರೋತಾಶ್ಚೇತಿ॥ ಗನ್ಧರ್ವಲೋಕೇಷು ಗಾರ್ಗೀತಿ॥ ಕಸ್ಮಿನ್ನುಖಲ್ವ್ ಗನ್ಧರ್ವಲೋಕಾ ಓತಾಶ್ಚ ಪ್ರೋತಾಶ್ಚೇತಿ॥ ಪ್ರಜಾಪತಿಲೋಕೇಷು, ಗಾರ್ಗೀತಿ॥ ಕಸ್ಮಿನ್ನುಖಲು ಪ್ರಜಾಪತಿಲೋಕಾಓತಾಶ್ಚ ಪ್ರೋತಾಶ್ಚೇತಿ॥ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇಷು, ಗಾರ್ಗೀತಿ॥ ಕಸ್ಮಿನ್ನುಖಲು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾಓತಾಶ್ಚ ಪ್ರೋತಾಶ್ಚೇತಿ॥ ಸಹೋವಾಚಃ ಗಾರ್ಗಿ, ಮಾತಿಪ್ರಾಕ್ಷೀಃ ಮಾತೇ ಮೂರ್ಧಾವ್ಯಪಪ್ತದ್ ಅನತಿಪ್ರಶ್ನ್ಯಾಂ ವೈದೇವತಾಮತಿಪೃಚ್ಛಸಿ॥ ಗಾರ್ಗಿ, ಮಾತಿಪ್ರಾಕ್ಷೀರಿತಿ॥ ತತೋ ಹ ಗಾರ್ಗೀ ವಾಚಕ್ನವ್ಯ್ ಉಪರರಾಮ॥ 7
ಆಮೇಲೆ ಗಾರ್ಗಿ ವಾಚಕ್ನವಿಯವರು ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರನ್ನು ಕೇಳಿದರು: "ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಈ ಎಲ್ಲವೂ ಯಾವದರಲ್ಲಿ ಒತ್ತಿ, ಪ್ರೋತವಾಗಿ ಇದೆ? ನೀರು ಯಾವದರಲ್ಲಿ ಒತ್ತಿದೆ?" "ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ, ಗಾರ್ಗಿ." "ವಾಯು ಯಾವದರಲ್ಲಿ ಒತ್ತಿದೆ?" "ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಗಾರ್ಗಿ." "ಆಕಾಶ ಯಾವದರಲ್ಲಿ ಒತ್ತಿದೆ?" "ಅಂತರಿಕ್ಷ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ಗಾರ್ಗಿ." "ಅಂತರಿಕ್ಷ ಲೋಕಗಳು ಯಾವದರಲ್ಲಿ ಒತ್ತಿವೆ?" "ದಿವ್ಯ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ಗಾರ್ಗಿ." "ದಿವ್ಯ ಲೋಕಗಳು ಯಾವದರಲ್ಲಿ ಒತ್ತಿವೆ?" "ಆದಿತ್ಯ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ಗಾರ್ಗಿ." "ಆದಿತ್ಯ ಲೋಕಗಳು ಯಾವದರಲ್ಲಿ ಒತ್ತಿವೆ?" "ಚಂದ್ರ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ಗಾರ್ಗಿ." "ಚಂದ್ರ ಲೋಕಗಳು ಯಾವದರಲ್ಲಿ ಒತ್ತಿವೆ?" "ನಕ್ಷತ್ರ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ಗಾರ್ಗಿ." "ನಕ್ಷತ್ರ ಲೋಕಗಳು ಯಾವದರಲ್ಲಿ ಒತ್ತಿವೆ?" "ದೇವ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ಗಾರ್ಗಿ." "ದೇವ ಲೋಕಗಳು ಯಾವದರಲ್ಲಿ ಒತ್ತಿವೆ?" "ಗಂಧರ್ವ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ಗಾರ್ಗಿ." "ಗಂಧರ್ವ ಲೋಕಗಳು ಯಾವದರಲ್ಲಿ ಒತ್ತಿವೆ?" "ಪ್ರಜಾಪತಿ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ಗಾರ್ಗಿ." "ಪ್ರಜಾಪತಿ ಲೋಕಗಳು ಯಾವದರಲ್ಲಿ ಒತ್ತಿವೆ?" "ಬ್ರಹ್ಮ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ಗಾರ್ಗಿ." "ಬ್ರಹ್ಮ ಲೋಕಗಳು ಯಾವದರಲ್ಲಿ ಒತ್ತಿವೆ?" ಆಗ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಹೇಳಿದನು: "ಗಾರ್ಗಿ, ಇನ್ನಷ್ಟು ಕೇಳಬೇಡ, ಇಲ್ಲವಾದರೆ ನಿನ್ನ ತಲೆ ಬೀಳಬಹುದು. ನೀನು ದೇವತೆಗಳ ವಿಷಯವನ್ನು ಮೀರಿದಂತೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ಗಾರ್ಗಿ, ಇನ್ನಷ್ಟು ಕೇಳಬೇಡ." ಹೀಗೆ ಗಾರ್ಗಿ ವಾಚಕ್ನವಿಯವರು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರು.
ಸೋಽಬ್ರವೀತ್ಪತಙ್ಚಲಂ ಕಾಪ್ಯಂ ಯಾಜ್ಞಿಕಾಁಶ್ಚಃ ಯೋವೈತತ್ ಕಾಪ್ಯ, ಸೂತ್ರಂ ವಿದ್ಯಾತ್ತಂ ಚಾನ್ತರ್ಯಾಮಿಣಁ, ಸಬ್ರಹ್ಮವಿತ್ ಸಲೋಕವಿತ್ ಸದೇವವಿತ್ ಸವೇದವಿತ್ ಸಯಜ್ಞವಿತ್ . ಸಭೂತವಿತ್ ಸಆತ್ಮವಿತ್ ಸಸರ್ವವಿದಿತಿ ತೇಭ್ಯೋಽಬ್ರವೀತ್॥ ತದಹಂ ವೇದ॥ ತಚ್ಚೇತ್ತ್ವಂ, ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಸೂತ್ರಮವಿದ್ವಾಁಸ್ ತಂ ಚಾನ್ತರ್ಯಾಮಿಣಂ ಬ್ರಹ್ಮಗವೀರುದಜಸೇ, ಮೂರ್ಧಾತೇ ವಿಪತಿಷ್ಯತೀತಿ
ಅವನು ಪತಂಜಲ ಕಾಪ್ಯನಿಗೆ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದವರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: "ಯಾರು ಆ ಸೂತ್ರವನ್ನೂ, ಆ ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯನ್ನೂ ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದವನು, ಲೋಕಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನು, ದೇವತೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನು, ವೇದಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನು, ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನು, ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನು, ಆತ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದವನು, ಎಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿದವನು. ನಾನು ಅದನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ನೀನು ಆ ಸೂತ್ರವನ್ನೂ ಆ ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯನ್ನೂ ತಿಳಿಯದೆ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ, ನಿನ್ನ ತಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ."
ಯೋದಿಕ್ಷುತಿಷ್ಠನ್ದಿಗ್ಭ್ಯೋಽನ್ತರೋ, ಯಂ ದಿಶೋ ನವಿದುಃ ಯಸ್ಯ ದಿಶಃ ಶರೀರಂ, ಯೋದಿಶೋಽನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ, ಸ ತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ॥ 15/ ॥ ಯೋವಿದ್ಯುತಿ ತಿಷ್ಠನ್ವಿದ್ಯುತೋಽನ್ತರೋ, ಯಂ ವಿದ್ಯುನ್ನವೇದ, ಯಸ್ಯ ವಿದ್ಯುಚ್ಛರೀರಂ, ಯೋವಿದ್ಯುತೋಽನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ, ಸತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ॥ 16/ ॥ ಯೋಸ್ತನಯಿತ್ನೌತಿಷ್ಠನ್ಸ್ತನಯಿತ್ನೋರನ್ತರೋ, ಯಁ ಸ್ತನಯಿತ್ನುರ್ನವೇದ, ಯಸ್ಯ ಸ್ತನಯಿತ್ನುಃ ಶರೀರಂ, ಯೋಸ್ತನಯಿತ್ನೋರನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ, ಸತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ॥ 17/ ॥ ಯೋಸರ್ವೇಷು ಲೋಕೇಷು ತಿಷ್ಠನ್ಸರ್ವೇಭ್ಯೋ ಲೋಕೇಭ್ಯೋಽನ್ತರೋ, ಯಁ ಸರ್ವೇ ಲೋಕಾನವಿದುಃ ಯಸ್ಯ ಸರ್ವೇ ಲೋಕಾಃ ಶರೀರಂ, ಯೋಸರ್ವೇಭ್ಯೋ ಲೋಕೇಭ್ಯೋಽನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ, ಸತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ॥ 18/ ॥ ಯೋಸರ್ವೇಷು ವೇದೇಷು ತಿಷ್ಠನ್ಸರ್ವೇಭ್ಯೋ ವೇದೇಷ್ವನ್ತರೋ, ಯಁ ಸರ್ವೇ ವೇದಾ ನವಿದುಃ ಯಸ್ಯ ಸರ್ವೇ ವೇದಾಃ ಶರೀರಂ, ಯೋಸರ್ವೇಭ್ಯೋ ವೇದೇಭ್ಯೋಽನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ, ಸತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ॥ 19/ ॥ ಯೋಸರ್ವೇಷು ಯಜ್ಞೇಷು ತಿಷ್ಠನ್ಸರ್ವೇಭ್ಯೋ ಯಜ್ಞೇಭ್ಯೋಽನ್ತರೋ, ಯಁ ಸರ್ವೇ ಯಜ್ಞಾನವಿದುಃ ಯಸ್ಯ ಸರ್ವೇ ಯಜ್ಞಾಃ ಶರೀರಂ, ಯೋಸರ್ವೇಭ್ಯೋ ಯಜ್ಞೇಭ್ಯೋಽನ್ತರೋ ಯಮಯತಿ, ಸತ ಆತ್ಮಾನ್ತರ್ಯಾಮ್ಯಮೃತಃ
ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನು, ದಿಕ್ಕುಗಳೊಳಗಿರುವವನು, ದಿಕ್ಕುಗಳು ತಿಳಿಯದವನು, ದಿಕ್ಕುಗಳೇ ಅವನ ದೇಹ, ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಒಳಗಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು—ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಒಳಗಿರುವ ನಿಯಂತ್ರಕ, ಅಮರನು. ಮೆರುಗಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನು, ಮೆರುಗಿನೊಳಗಿರುವವನು, ಮೆರುಗು ತಿಳಿಯದವನು, ಮೆರುಗೇ ಅವನ ದೇಹ, ಮೆರುಗನ್ನು ಒಳಗಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು—ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಒಳಗಿರುವ ನಿಯಂತ್ರಕ, ಅಮರನು. ಗುಡುಗಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನು, ಗುಡುಗಿನೊಳಗಿರುವವನು, ಗುಡುಗು ತಿಳಿಯದವನು, ಗುಡುಗೇ ಅವನ ದೇಹ, ಗುಡುಗನ್ನು ಒಳಗಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು—ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಒಳಗಿರುವ ನಿಯಂತ್ರಕ, ಅಮರನು. ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನು, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳೊಳಗಿರುವವನು, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳು ತಿಳಿಯದವನು, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳೇ ಅವನ ದೇಹ, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಒಳಗಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು—ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಒಳಗಿರುವ ನಿಯಂತ್ರಕ, ಅಮರನು. ಎಲ್ಲ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನು, ಎಲ್ಲ ವೇದಗಳೊಳಗಿರುವವನು, ಎಲ್ಲ ವೇದಗಳು ತಿಳಿಯದವನು, ಎಲ್ಲ ವೇದಗಳೇ ಅವನ ದೇಹ, ಎಲ್ಲ ವೇದಗಳನ್ನು ಒಳಗಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು—ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಒಳಗಿರುವ ನಿಯಂತ್ರಕ, ಅಮರನು. ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವವನು, ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳೊಳಗಿರುವವನು, ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳು ತಿಳಿಯದವನು, ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳೇ ಅವನ ದೇಹ, ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಒಳಗಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು—ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಒಳಗಿರುವ ನಿಯಂತ್ರಕ, ಅಮರನು.