ಒಮ್ಮೆ, ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ ಮತ್ತು ಹಲವು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಜ್ಞಾನಚರ್ಚೆಗೆ ಕೂಡಿ ಬಂದಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ಉಷಸ್ತ ಚಾಕ್ರಾಯಣನು ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು: "ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ನೇರವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸಬಹುದಾದ, ಪರೋಕ್ಷವಲ್ಲದ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಂತರ್ಯವಾಗಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮನ್ ಅನ್ನು ನನಗೆ ವಿವರಿಸಿ." ಆಗ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರು ಶಾಂತವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸಿದರು: "ಇದು ಆ ಆತ್ಮ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಂತರ್ಯವಾಗಿರುವದು." ಉಷಸ್ತನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಕೇಳಿದನು: "ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಯಾವುದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಂತರ್ಯವಾಗಿರುವದು?" ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರು ಹೇಳಿದರು: "ಯಾವುದು ಉಸಿರಿನ ಮೂಲಕ ಉಸಿರಾಡುತ್ತದೆ, ಅದು ಆಂತರ್ಯ ಆತ್ಮ; ಯಾವುದು ಅಪಾನನ ಮೂಲಕ ಉಸಿರಾಡುತ್ತದೆ, ಅದು ಆಂತರ್ಯ ಆತ್ಮ; ವ್ಯಾನ, ಉದಾನ, ಸಮಾನ ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಉಸಿರಾಡುತ್ತದೆ, ಅದುವೇ ಆಂತರ್ಯ ಆತ್ಮ. ಇದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಂತರ್ಯವಾಗಿರುವ ಆತ್ಮ." ಆದರೆ ಉಷಸ್ತನು ತೃಪ್ತನಾಗದೆ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಶ್ನೆಮಾಡಿದನು: "ಹೇಗೆ ನಾವು ಹಸು, ಕುದುರೆ ಎಂದು ನೇರವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಆತ್ಮನನ್ನು ವಿವರಿಸಿ. ನನಗೆ ನೇರ ಅನುಭವಿಸಬಹುದಾದ ಆ ಬ್ರಹ್ಮನ್ ಅನ್ನು ತಿಳಿಸಿ." ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರು ಮರುಉತ್ತರಿಸಿದರು: "ನೀನು ನೋಡುವುದನ್ನು ನೋಡುವವನನ್ನು ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಕೇಳುವದನ್ನು ಕೇಳುವವನನ್ನು ಕೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಯೋಚಿಸುವವನನ್ನು ಯೋಚಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ತಿಳಿಯುವವನನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇದುವೇ ಆ ಆತ್ಮ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಂತರ್ಯವಾಗಿರುವದು. ಉಳಿದ ಎಲ್ಲವೂ ದುಃಖಪಡೆಯುವದು." ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಉಷಸ್ತನು ಮೌನವನುಳಿದನು. ಆ ಬಳಿಕ ಗಾರ್ಗೀ ವಾಚಕ್ನವಿ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು: "ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಎಲ್ಲವೂ ಯಾವದರಲ್ಲಿ ನೂಕುನುಗ್ಗಲು ನೆಯ್ದಿರುವಂತಿದೆ, ಆ ನೀರುಗಳು ಯಾವದರಲ್ಲಿ ನೆಯ್ದಿವೆ?" ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರು ಉತ್ತರಿಸಿದರು: "ಗಾರ್ಗೀ, ನೀರುಗಳು ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ನೆಯ್ದಿವೆ." ಗಾರ್ಗೀ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದರು: "ಆ ವಾಯು ಯಾವದರಲ್ಲಿ ನೆಯ್ದಿದೆ?" "ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ." "ಆ ಆಕಾಶ ಯಾವದರಲ್ಲಿ?" "ಮಧ್ಯಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ." "ಮಧ್ಯಲೋಕಗಳು ಯಾವದರಲ್ಲಿ?" "ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ." "ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಗಳು ಯಾವದರಲ್ಲಿ?" "ಸೂರ್ಯಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ." "ಸೂರ್ಯಲೋಕಗಳು ಯಾವದರಲ್ಲಿ?" "ಚಂದ್ರಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ." "ಚಂದ್ರಲೋಕಗಳು ಯಾವದರಲ್ಲಿ?" "ನಕ್ಷತ್ರಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ." "ನಕ್ಷತ್ರಲೋಕಗಳು ಯಾವದರಲ್ಲಿ?" "ದೇವಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ." "ದೇವಲೋಕಗಳು ಯಾವದರಲ್ಲಿ?" "ಗಂಧರ್ವಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ." "ಗಂಧರ್ವಲೋಕಗಳು ಯಾವದರಲ್ಲಿ?" "ಪ್ರಜಾಪತಿಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ." "ಪ್ರಜಾಪತಿಲೋಕಗಳು ಯಾವದರಲ್ಲಿ?" "ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ." "ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಗಳು ಯಾವದರಲ್ಲಿ?" ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಹೇಳಿದರು: "ಗಾರ್ಗೀ, ಇದರ ಮುಂದೆ ಕೇಳಬೇಡ, ಇಲ್ಲವಾದರೆ ನಿನ್ನ ತಲೆ ಉರುಳಬಹುದು. ಇದು ದೇವತೆಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಸೇರಿದ ಪ್ರಶ್ನೆ." ಗಾರ್ಗೀ ಮೌನವಾಯಿತು. ಆಮೇಲೆ ಉದ್ಧಾಲಕ ಆರುನಿ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು: "ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ನಾವು ಪದಚಂಚಲ ಕಾಪ್ಯನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ, ಮದ್ರ ದೇಶದಲ್ಲಿ, ಯಜ್ಞ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಅವನ ಪತ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಗಂಧರ್ವನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದ. ನಾವು ಅವನನ್ನು ಕೇಳಿದೆವು: 'ನೀನು ಯಾರು?' ಅವನು ಉತ್ತರಿಸಿದ: 'ನಾನು ಕಬಂಧ ಅಥರ್ವಣ.'" ಆಗ ಕಬಂಧ ಅಥರ್ವಣನು ಪದಚಂಚಲ ಕಾಪ್ಯ ಮತ್ತು ಯಜಮಾನರಿಗೆ ಕೇಳಿದನು: "ಈ ಲೋಕ, ಪರಲೋಕ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಯಾವ ತಂತುವು ಬಂಧಿಸಿದೆ ಎಂದು ನಿಮಗೆ ಗೊತ್ತೆ, ಕಾಪ್ಯ?" ಪದಚಂಚಲ ಕಾಪ್ಯನು ವಿನಯದಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: "ಅದು ನನಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ, ಭಗವನ್." ಮತ್ತೆ ಕಬಂಧನು ಕೇಳಿದನು: "ಈ ಲೋಕ, ಪರಲೋಕ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಒಳಗಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಆ ಆಂತರ್ಯಾಮಿ ಯಾರು ಎಂದು ನಿಮಗೆ ಗೊತ್ತೆ?" ಕಾಪ್ಯನು ಮತ್ತೆ: "ಅದು ನನಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ, ಭಗವನ್," ಎಂದನು. ಆಗ ಕಬಂಧನು ಹೇಳಿದರು: "ಯಾರು ಆ ತಂತುವನ್ನೂ ಆ ಆಂತರ್ಯಾಮಿಯನ್ನೂ ತಿಳಿದಿರುವನೋ, ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞ, ಲೋಕಜ್ಞ, ದೇವಜ್ಞ, ವೇದಜ್ಞ, ಯಜ್ಞಜ್ಞ, ಭೂತಜ್ಞ, ಆತ್ಮಜ್ಞ, ಸರ್ವಜ್ಞ. ನಾನು ಅದನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ. ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ನೀನು ಆ ತಂತುವನ್ನೂ ಆ ಆಂತರ್ಯಾಮಿಯನ್ನೂ ತಿಳಿಯದೆ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ, ನಿನ್ನ ತಲೆ ಉರುಳುತ್ತದೆ." ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರು ಹೇಳಿದರು: "ಗೌತಮ, ನಾನು ಆ ತಂತುವನ್ನೂ ಆ ಆಂತರ್ಯಾಮಿಯನ್ನೂ ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ." "ಹಾಗಾದರೆ, ತಿಳಿದಂತೆ ವಿವರಿಸು," ಎಂದರು. ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರು ವಿವರಿಸಿದರು: "ಗೌತಮ, ವಾಯುವೇ ಆ ತಂತು; ವಾಯು ಎಂಬ ತಂತುವಿನಿಂದ ಈ ಲೋಕ, ಪರಲೋಕ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಬಂಧಿತವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಯಾರಾದರೂ ಮೃತನಾದಾಗ 'ಅವನ ಅಂಗಗಳು ಸುಡಿದು ಹೋದವು' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ವಾಯುವೇ ಎಲ್ಲಾ ಬಂಧನದ ತಂತು. ಇದು ಸತ್ಯ. ಈಗ ಆ ಆಂತರ್ಯಾಮಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ." "ಯಾವನು ಭೂಮಿಯೊಳಗೆ ನಿಂತಿದ್ದರೂ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಭೂಮಿ ಅವನನ್ನು ಅರಿಯದಿದ್ದರೂ, ಭೂಮಿಯೇ ಅವನ ದೇಹವಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಳಗಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನೋ, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಆಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮೃತನು. ಯಾವನು ನೀರಿನೊಳಗೆ ನಿಂತಿದ್ದರೂ ನೀರಿನಿಂದ ಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ನೀರು ಅವನನ್ನು ಅರಿಯದಿದ್ದರೂ, ನೀರೇ ಅವನ ದೇಹವಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಳಗಿಂದ ನೀರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನೋ, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಆಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮೃತನು. ಯಾವನು ಅಗ್ನಿಯೊಳಗೆ ನಿಂತಿದ್ದರೂ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಅಗ್ನಿ ಅವನನ್ನು ಅರಿಯದಿದ್ದರೂ, ಅಗ್ನಿಯೇ ಅವನ ದೇಹವಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಳಗಿಂದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನೋ, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಆಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮೃತನು. ಯಾವನು ಮಧ್ಯಾಕಾಶದೊಳಗೆ ನಿಂತಿದ್ದರೂ ಮಧ್ಯಾಕಾಶದಿಂದ ಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಮಧ್ಯಾಕಾಶ ಅವನನ್ನು ಅರಿಯದಿದ್ದರೂ, ಮಧ್ಯಾಕಾಶವೇ ಅವನ ದೇಹವಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಳಗಿಂದ ಮಧ್ಯಾಕಾಶವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನೋ, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಆಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮೃತನು. ಯಾವನು ವಾಯುವೊಳಗೆ ನಿಂತಿದ್ದರೂ ವಾಯುವಿನಿಂದ ಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ವಾಯು ಅವನನ್ನು ಅರಿಯದಿದ್ದರೂ, ವಾಯುವೇ ಅವನ ದೇಹವಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಳಗಿಂದ ವಾಯುವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನೋ, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಆಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮೃತನು. ಯಾವನು ಆಕಾಶದೊಳಗೆ ನಿಂತಿದ್ದರೂ ಆಕಾಶದಿಂದ ಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಆಕಾಶ ಅವನನ್ನು ಅರಿಯದಿದ್ದರೂ, ಆಕಾಶವೇ ಅವನ ದೇಹವಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಳಗಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನೋ, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಆಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮೃತನು. ಯಾವನು ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದರೂ ಸೂರ್ಯದಿಂದ ಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಸೂರ್ಯ ಅವನನ್ನು ಅರಿಯದಿದ್ದರೂ, ಸೂರ್ಯನೇ ಅವನ ದೇಹವಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಳಗಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನೋ, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಆಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮೃತನು. ಯಾವನು ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಅವು ಅವನನ್ನು ಅರಿಯದಿದ್ದರೂ, ಅವುವೇ ಅವನ ದೇಹವಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಳಗಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನೋ, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಆಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮೃತನು. ಯಾವನು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ, ಮಿಂಚಿನಲ್ಲಿ, ಗುಡುಗಿನಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಅವು ಅವನನ್ನು ಅರಿಯದಿದ್ದರೂ, ಅವುವೇ ಅವನ ದೇಹವಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಳಗಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನೋ, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಆಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮೃತನು. ಯಾವನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದರೂ ಅವುಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಅವು ಅವನನ್ನು ಅರಿಯದಿದ್ದರೂ, ಅವುವೇ ಅವನ ದೇಹವಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಳಗಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನೋ, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಆಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮೃತನು. ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಭೂತಗಳ ವಿಷಯವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಈಗ ಆತ್ಮನ ವಿಷಯವಾಗಿ: ಯಾವನು ಪ್ರಾಣದೊಳಗೆ ಇದ್ದರೂ ಪ್ರಾಣದಿಂದ ಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಪ್ರಾಣ ಅವನನ್ನು ಅರಿಯದಿದ್ದರೂ, ಪ್ರಾಣವೇ ಅವನ ದೇಹವಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಳಗಿಂದ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನೋ, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಆಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮೃತನು. ಯಾವನು ವಾಣಿಯೊಳಗೆ ಇದ್ದರೂ ವಾಣಿಯಿಂದ ಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ವಾಣಿ ಅವನನ್ನು ಅರಿಯದಿದ್ದರೂ, ವಾಣಿಯೇ ಅವನ ದೇಹವಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಳಗಿಂದ ವಾಣಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನೋ, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಆಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮೃತನು. ಯಾವನು ಕಣ್ಣಿನೊಳಗೆ ಇದ್ದರೂ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಕಣ್ಣು ಅವನನ್ನು ಅರಿಯದಿದ್ದರೂ, ಕಣ್ಣೇ ಅವನ ದೇಹವಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಳಗಿಂದ ಕಣ್ಣನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನೋ, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಆಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮೃತನು. ಯಾವನು ಕಿವಿಯೊಳಗೆ ಇದ್ದರೂ ಕಿವಿಯಿಂದ ಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಕಿವಿ ಅವನನ್ನು ಅರಿಯದಿದ್ದರೂ, ಕಿವಿಯೇ ಅವನ ದೇಹವಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಳಗಿಂದ ಕಿವಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನೋ, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಆಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮೃತನು. ಯಾವನು ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ಇದ್ದರೂ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಮನಸ್ಸು ಅವನನ್ನು ಅರಿಯದಿದ್ದರೂ, ಮನಸ್ಸೇ ಅವನ ದೇಹವಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಳಗಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನೋ, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಆಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮೃತನು. ಯಾವನು ಚರ್ಮದೊಳಗೆ ಇದ್ದರೂ ಚರ್ಮದಿಂದ ಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಚರ್ಮ ಅವನನ್ನು ಅರಿಯದಿದ್ದರೂ, ಚರ್ಮವೇ ಅವನ ದೇಹವಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಳಗಿಂದ ಚರ್ಮವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನೋ, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಆಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮೃತನು. ಯಾವನು ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಜ್ಞಾನ ಅವನನ್ನು ಅರಿಯದಿದ್ದರೂ, ಜ್ಞಾನವೇ ಅವನ ದೇಹವಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಳಗಿಂದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನೋ, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಆಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮೃತನು. ಯಾವನು ಬೆಳಕಿನೊಳಗೆ ಇದ್ದರೂ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಬೆಳಕು ಅವನನ್ನು ಅರಿಯದಿದ್ದರೂ, ಬೆಳಕೇ ಅವನ ದೇಹವಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಳಗಿಂದ ಬೆಳಕನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನೋ, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಆಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮೃತನು. ಯಾವನು ಅಂಧಕಾರದೊಳಗೆ ಇದ್ದರೂ ಅಂಧಕಾರದಿಂದ ಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಅಂಧಕಾರ ಅವನನ್ನು ಅರಿಯದಿದ್ದರೂ, ಅಂಧಕಾರವೇ ಅವನ ದೇಹವಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಳಗಿಂದ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನೋ, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಆಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮೃತನು. ಯಾವನು ಬೀಜದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ ಬೀಜದಿಂದ ಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಬೀಜ ಅವನನ್ನು ಅರಿಯದಿದ್ದರೂ, ಬೀಜವೇ ಅವನ ದೇಹವಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಳಗಿಂದ ಬೀಜವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನೋ, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಆಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮೃತನು. ಯಾವನು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ ಆತ್ಮದಿಂದ ಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಆತ್ಮ ಅವನನ್ನು ಅರಿಯದಿದ್ದರೂ, ಆತ್ಮವೇ ಅವನ ದೇಹವಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಳಗಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನೋ, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಆಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮೃತನು. ಅವನು ಕಾಣಲಾಗದವನಾದರೂ ದೃಷ್ಟಾ, ಕೇಳಲಾಗದವನಾದರೂ ಶ್ರೋತಾ, ಯೋಚಿಸಲಾಗದವನಾದರೂ ಮನ್ತಾ, ತಿಳಿಯಲಾಗದವನಾದರೂ ಜ್ಞಾತಾ. ಇದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ದೃಷ್ಟಾ, ಶ್ರೋತಾ, ಮನ್ತಾ, ಜ್ಞಾತಾ ಇಲ್ಲ. ಇದುವೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಆಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮೃತನು. ಉಳಿದ ಎಲ್ಲವೂ ದುಃಖಪಡುವುದು." ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಉದ್ಧಾಲಕ ಆರುನಿ ಮೌನವನುಳಿದರು. ಆ ಬಳಿಕ ವಾಚಕ್ನವಿ ಗಾರ್ಗೀ ಹೇಳಿದರು: "ಪೂಜ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೆ, ನಾನು ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರನ್ನು ಎರಡು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ. ಅವರು ಉತ್ತರಿಸಿದರೆ, ನಿಮಗ್ಯಾರಿಗೂ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಉತ್ತರಿಸದಿದ್ದರೆ, ಅವರ ತಲೆ ಉರುಳುತ್ತದೆ." ಎಲ್ಲರೂ: "ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳು, ಗಾರ್ಗೀ," ಎಂದರು. ಗಾರ್ಗೀ ಹೇಳಿದರು: "ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ನಾನು ಕಾಶೀ ಅಥವಾ ವಿದೇಹದಿಂದ ಬಂದವಳಂತೆ, ಅಥವಾ ಉಗ್ರನ ಮಗ ಬಿಲ್ಲು ಮತ್ತು ಎರಡು ತೀಕ್ಷ್ಣಬಾಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬರುವಂತೆ, ಎರಡು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಉತ್ತರಿಸು." ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರು: "ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳು, ಗಾರ್ಗೀ," ಎಂದರು. ಗಾರ್ಗೀ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು: "ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಆಕಾಶಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿರುವದು, ಭೂಮಿಗೆ ಕೆಳಗಿರುವದು, ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ನಡುವೆ ಇರುವದು, ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ, ವರ್ತಮಾನ—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಜನರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವು ಎಲ್ಲವೂ ಯಾವದರಲ್ಲಿ ನೆಯ್ದಿವೆ?" ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರು ಉತ್ತರಿಸಿದರು: "ಗಾರ್ಗೀ, ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೆಯ್ದಿವೆ." ಗಾರ್ಗೀ: "ನೀನು ಸರಿಯಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸಿದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ," ಎಂದರು. ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಗಾರ್ಗೀ ಕೇಳಿದರು: "ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಆಕಾಶಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿರುವದು, ಭೂಮಿಗೆ ಕೆಳಗಿರುವದು, ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ನಡುವೆ ಇರುವದು, ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ, ವರ್ತಮಾನ—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಜನರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವು ಎಲ್ಲವೂ ಯಾವದರಲ್ಲಿ ನೆಯ್ದಿವೆ?" ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರು ಉತ್ತರಿಸಿದರು: "ಗಾರ್ಗೀ, ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನೆಯ್ದಿವೆ. ಆದರೆ ಆ ಆಕಾಶವೇ ಯಾವದರಲ್ಲಿ ನೆಯ್ದಿದೆ?" "ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞರು ಇದನ್ನು ಅಕ್ಷರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅದು ಸ್ಥೂಲವೂ ಅಲ್ಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮವೂ ಅಲ್ಲ, ಚಿಕ್ಕದೂ ಅಲ್ಲ, ದೊಡ್ಡದೂ ಅಲ್ಲ, ಕೆಂಪಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ದ್ರವವೂ ಅಲ್ಲ, ನೆರಳು ಅಥವಾ ಅಂಧಕಾರವೂ ಅಲ್ಲ, ವಾಯುವೂ ಅಲ್ಲ, ಆಕಾಶವೂ ಅಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ಬಾಂಧವ್ಯವಿಲ್ಲ, ಸ್ಪರ್ಶವಿಲ್ಲ, ವಾಸನೆಯೂ ಇಲ್ಲ, ರುಚಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಕಣ್ಮೂದಲೂ ಇಲ್ಲ, ಕಿವಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಮಾತೂ ಇಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸೂ ಇಲ್ಲ, ಪ್ರಕಾಶವೂ ಇಲ್ಲ, ಉಸಿರೂ ಇಲ್ಲ, ಬಾಯೂ ಇಲ್ಲ, ಹೆಸರೂ ಇಲ್ಲ, ವಂಶವೂ ಇಲ್ಲ, ಕ್ಷಯವಿಲ್ಲ, ಅಮೃತ, ಭಯವಿಲ್ಲ, ಮೃತ್ಯುವಿಲ್ಲ, ಮಾಲಿನ್ಯವಿಲ್ಲ, ಶಬ್ದವಿಲ್ಲ, ಅವ್ಯಕ್ತ, ನಿರ್ಬಂಧ, ಆದಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಅಂತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ, ಒಳಗೂ ಇಲ್ಲ, ಹೊರಗೂ ಇಲ್ಲ. ಯಾರಿಗೂ ಅದನ್ನು ತಲುಪಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಹಿಡಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ." "ಈ ಅಕ್ಷರನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ, ಗಾರ್ಗೀ, ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಭೂಮಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿವೆ; ಈ ಅಕ್ಷರನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರ ಸ್ಥಿರವಾಗಿವೆ; ಈ ಅಕ್ಷರನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ, ಮಾಸ, ಋತು, ವರ್ಷಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ; ಈ ಅಕ್ಷರನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಪೂರ್ವದ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ನದಿಗಳು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ, ಪಶ್ಚಿಮದ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ, ದಕ್ಷಿಣದ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತವೆ; ಈ ಅಕ್ಷರನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಮಾನವರು ದಾನಿಗಳನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ, ದೇವತೆಗಳು ಯಜಮಾನರನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ, ಪಿತೃಗಳು ಪಿಂಡದಾಶ್ರಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ." ಇಂತಹ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ವಿವರಿಸಿದರು. ಮಹರ್ಷಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಆ ಮಹಾ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಮೌನವಾಗಿ ನಿಂತರು.