ವಿದೇಹದ ರಾಜ ಜನಕನು ಭಾರಿ ದಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಕುರು ಮತ್ತು ಪಂಚಾಲ ದೇಶಗಳ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಕೂಡಿದ್ದರು. ಆಗ ಜನಕನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಚಾರ ಉದಯವಾಯಿತು: "ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಳಗೆ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರು ಶ್ರೇಷ್ಠರು?" ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆ ಅವನಿಗೆ ಹುಟ್ಟಿತು. ಆಗ ಅವನು ಸಾವಿರ ಹಸುಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಟ್ಟಿಸಿ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಸುವಿನ ಕೊಂಬಿಗೆ ಹತ್ತು ಹತ್ತು ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಇಟ್ಟನು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದರು: "ಯಾರು ನಿಮ್ಮೊಳಗೆ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರು, ಅವರು ಈ ಹಸುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲಿ." ಆದರೆ ಯಾರೂ ಮುಂದೆ ಬರುವ ಧೈರ್ಯ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ತನ್ನ ಶಿಷ್ಯನಾದ ಸಮಶ್ರವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: "ಪ್ರಿಯ ಸಮಶ್ರವ, ಈ ಹಸುಗಳನ್ನು ಓಡಿಸಿಕೊ." ಶಿಷ್ಯನು ಹಸುಗಳನ್ನು ಓಡಿಸಿದನು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಕೋಪಗೊಂಡರು: "ಈತನು ಹೇಗೆ ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ?" ಎಂದು ಆಕ್ರೋಶಿಸಿದರು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿದ ರಾಜನ ಪೂರ್ವಕೃತ ಹೋತೃ, ಅಶ್ವಲನು ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು: "ನೀನು ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದೇನಾ, ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ?" ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ವಿನಯದಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: "ನಾವು ಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ವಂದನೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತೇವೆ; ನಾವು ಹಸುಗಳನ್ನು ಬೇಕಾದವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ." ಅಶ್ವಲನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು. ಅಶ್ವಲನು ಮೊದಲಿಗೆ ಕೇಳಿದನು: "ಈ ಎಲ್ಲವೂ ಮೃತ್ಯುವಿನ ವಶವಾಗಿರುವಾಗ, ಯಜಮಾನನು ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಹೇಗೆ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ?" ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: "ಹೋತೃ, ಮಾತು, ಅಗ್ನಿ—ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ. ಯಾಕೆಂದರೆ ಮಾತೇ ಹೋತೃ, ಅಗ್ನಿಯೇ ಹೋತೃ. ಇದುವೇ ವಿಮೋಚನೆಯ ಮಾರ್ಗ, ಪೂರ್ಣ ವಿಮೋಚನೆಯ ಮಾರ್ಗ." ಮತ್ತೆ ಅಶ್ವಲನು ಕೇಳಿದನು: "ಈ ಎಲ್ಲವೂ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಯುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿರುವಾಗ, ಯಜಮಾನನು ಅವುಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ವಿಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ?" ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: "ಅಧ್ವರ್ಯು, ಕಣ್ಣು, ಸೂರ್ಯ—ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ. ಕಣ್ಣೇ ಅಧ್ವರ್ಯು, ಸೂರ್ಯನೇ ಅಧ್ವರ್ಯು. ಇದುವೇ ವಿಮೋಚನ, ಪೂರ್ಣ ವಿಮೋಚನ." ಮತ್ತೆ ಅಶ್ವಲನು ಕೇಳಿದನು: "ಪಕ್ಷಯುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದಾಗ ಯಜಮಾನನು ಹೇಗೆ ವಿಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ?" ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಹೇಳಿದನು: "ಬ್ರಹ್ಮನ್, ಮನಸ್ಸು, ಚಂದ್ರ—ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ. ಮನಸೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಚಂದ್ರನೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ. ಇದುವೇ ವಿಮೋಚನ, ಪೂರ್ಣ ವಿಮೋಚನ." ಅಶ್ವಲನು ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದನು: "ಈ ಮಧ್ಯಸ್ಥ ಆಕಾಶವು ಆಧಾರವಿಲ್ಲದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಯಜಮಾನನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸೇರುತ್ತಾನೆ?" ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: "ಉದ್ಗಾತೃ, ಕ್ರಮ, ಉಸಿರು—ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ. ಉಸಿರೇ ಉದ್ಗಾತೃ, ಗಾಳಿಯೇ ಉದ್ಗಾತೃ. ಇದುವೇ ಪರಮ ವಿಮೋಚನ. ಈಗ ಸಾಧನೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳು." ಅಶ್ವಲನು ಕೇಳಿದನು: "ಇಂದು ಹೋತೃ ಎಷ್ಟು ಋಚೆಗಳಿಂದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ?" ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: "ಮೂರು—ಪುರೋನುವಾದ್ಯಾ, ಯಾಜ್ಯಾ, ಶಸ್ಯಾ. ಪುರೋನುವಾದ್ಯೆಯಿಂದ ಭೂಲೋಕ, ಯಾಜ್ಯೆಯಿಂದ ಅಂತರಿಕ್ಷ, ಶಸ್ಯೆಯಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ." "ಅಧ್ವರ್ಯು ಎಷ್ಟು ಹೋಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ?" "ಮೂರು—ಪ್ರಜ್ವಲಿತ, ಪ್ರವಾಹಿತ, ಸ್ಥಿತ. ಪ್ರಜ್ವಲಿತದಿಂದ ದೇವಲೋಕ, ಪ್ರವಾಹಿತದಿಂದ ಮಾನವಲೋಕ, ಸ್ಥಿತದಿಂದ ಪಿತೃಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ." "ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಎಷ್ಟು ದೇವತೆಗಳ ಮೂಲಕ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ?" "ಒಂದು—ಮನಸ್ಸು. ಮನಸ್ಸು ಅನಂತ, ದೇವತೆಗಳು ಅನಂತ. ಅನಂತದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಸತ್ಯಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ." "ಉದ್ಗಾತೃ ಎಷ್ಟು ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಗಾಯನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ?" "ಮೂರು—ಪುರೋನುವಾದ್ಯಾ, ಯಾಜ್ಯಾ, ಶಸ್ಯಾ. ಈ ಮೂರುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆತ್ಮನನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದು: ಪುರೋನುವಾದ್ಯಾ ಉಸಿರು, ಯಾಜ್ಯಾ ಅಪಾನ, ಶಸ್ಯಾ ವ್ಯಾನ. ಇದರಿಂದ ಉಸಿರಿರುವ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ." ಇದರಿಂದ ಅಶ್ವಲನು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಜಾರತ್ಕಾರವ ಆರ್ತಭಾಗನು ಕೇಳಿದನು: "ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಎಷ್ಟು ಗ್ರಹಗಳು ಮತ್ತು ಎಷ್ಟು ಅತಿಗ್ರಹಗಳು ಇವೆ?" "ಎಂಟು ಗ್ರಹಗಳು, ಎಂಟು ಅತಿಗ್ರಹಗಳು," ಎಂದನು. ಮುಂದಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದನು: ಉಸಿರು ಗ್ರಹ, ಅಪಾನ ಅತಿಗ್ರಹ; ನಾಲಿಗೆ ಗ್ರಹ, ರಸ ಅತಿಗ್ರಹ; ಮಾತು ಗ್ರಹ, ಹೆಸರು ಅತಿಗ್ರಹ; ಕಣ್ಣು ಗ್ರಹ, ರೂಪ ಅತಿಗ್ರಹ; ಕಿವಿ ಗ್ರಹ, ಶಬ್ದ ಅತಿಗ್ರಹ; ಮನಸ್ಸು ಗ್ರಹ, ಕಾಮ ಅತಿಗ್ರಹ; ಕೈಗಳು ಗ್ರಹ, ಕ್ರಿಯೆ ಅತಿಗ್ರಹ; ಚರ್ಮ ಗ್ರಹ, ಸ್ಪರ್ಶ ಅತಿಗ್ರಹ. ಹೀಗೆ ಎಂಟು ಗ್ರಹ-ಅತಿಗ್ರಹಗಳಿವೆ. ಆಗ ಆರ್ತಭಾಗನು ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದನು: "ಇದು ಎಲ್ಲವೂ ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಆಹಾರವಾಗಿದೆ; ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಆಹಾರವಾಗುವ ದೇವತೆ ಯಾರು?" "ಅಗ್ನಿಯೇ ಮೃತ್ಯು; ಅವನು ಆಹಾರವನ್ನು ಪಡೆದು ಮತ್ತೆ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಜಯಿಸುತ್ತಾನೆ," ಎಂದನು. ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದನು: "ಮನುಷ್ಯನು ಸತ್ತಾಗ ಯಾವುದು ಅವನನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಿಲ್ಲ?" "ಹೆಸರು. ಹೆಸರು ಅನಂತ, ದೇವತೆಗಳು ಅನಂತ. ಅನಂತದಿಂದ ಸತ್ಯಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ." "ಮನುಷ್ಯನು ಸತ್ತಾಗ ಉಸಿರುಗಳು ಹೊರಟು ಹೋಗುತ್ತವೆಯೇ?" "ಅಲ್ಲ. ಅವು ಇಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಅವನು ಉಬ್ಬಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಉಬ್ಬಿದವನೇ ಮೃತನು." "ಮನುಷ್ಯ ಸತ್ತಾಗ ಮಾತು ಅಗ್ನಿಗೆ, ಉಸಿರು ವಾಯುವಿಗೆ, ಕಣ್ಣು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ, ಮನಸ್ಸು ಚಂದ್ರನಿಗೆ, ದಿಕ್ಕುಗಳು ಕಿವಿಗೆ, ಭೂಮಿ ದೇಹಕ್ಕೆ, ಆಕಾಶ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ, ಸಸ್ಯಗಳು ಕೂದಲಿಗೆ, ವೃಕ್ಷಗಳು ತಲೆಕೂದಲಿಗೆ, ರಕ್ತ ಮತ್ತು ವೀರ್ಯ ಜಲದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಅವನು ಏನಾಗುತ್ತಾನೆ?" ಇದಕ್ಕೆ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಉತ್ತರಿಸದೆ, "ನಿನ್ನ ಕೈ ತೋರಿಸು," ಎಂದನು. ಆಗ ಆರ್ತಭಾಗನು ಹೇಳಿದನು: "ನಾವು ಇದನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳೋಣ." ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರೂ ಆಲೋಚನೆಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದರು. ಅವರು ಹೇಳಿದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯೇ ಕರ್ಮ, ಪ್ರಶಂಸೆಯೂ ಕರ್ಮ. ಶುಭಕರ್ಮದಿಂದ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮ, ಪಾಪಕರ್ಮದಿಂದ ಪಾಪಾತ್ಮ. ಇದರಿಂದ ಆರ್ತಭಾಗನು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಭುಜ್ಯು ಲಾಹ್ಯಾಯನನು ಕೇಳಿದನು: "ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ನಾವು ಮಧ್ಯ ದೇಶದ ಮದ್ರರಲ್ಲಿ ಭಿಕ್ಷುಕರಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಪತಂಚಲ ಕಾಪ್ಯನ ಮನೆಗೆ ಹೋದಾಗ ಅವನ ಮಗಳು ಗಂಧರ್ವನಿಂದ ಆವರಿತಳಾಗಿದ್ದಳು. ನಾವು ಆ ಗಂಧರ್ವನಿಗೆ ಯಾರು ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ಅವನು 'ಶುಧನ್ವ ಅಂಗಿರಸ' ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಅವನು ಲೋಕಗಳ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಹೇಳಿದನು. ಈಗ ನಾನಿನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ: ಪರಿಕ್ಷಿತ್ ಎಲ್ಲಿದ್ದನು?" ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: "ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗ ಮಾಡುವವರು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರು." "ಅವರು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ?" "ಪ್ರತಿ ದಿನ ವಿದೇಹರ ಮೂವತ್ತೆರಡು ರಥಗಳು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಸುತ್ತುತ್ತವೆ; ಸಾಗರವು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಸುತ್ತುತ್ತದೆ; ಅವೆರಡರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ರೇಜರ್ ಅಂಚಿನಷ್ಟು ಸಣ್ಣ ಜಾಗವಿದೆ. ಇಂದ್ರನು ದೊಡ್ಡ ಹಕ್ಕಿಯಾಗಿ ಅವನನ್ನು ವಾಯುವಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದನು; ವಾಯು ಅವನನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಇಟ್ಟು ಪರಿಕ್ಷಿತ್ ಇದ್ದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದನು. ಹೀಗಾಗಿ ವಾಯುವನ್ನು ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಪುನಃ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಜಯಿಸಿ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ." ಹೀಗೆ ಭುಜ್ಯು ಲಾಹ್ಯಾಯನನು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಕಹೋದ ಕೌಶೀತಕೇಯನು ಕೇಳಿದನು: "ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ನೇರವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಬಹುದಾದ, ಅಂತರಂಗ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗುವ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ವಿವರಿಸು." "ಇದು ಆ ಆತ್ಮ, ಎಲ್ಲರ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ." "ಯಾವುದು, ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಎಲ್ಲರ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ?" "ಹಸಿವಿಗೆ, ತಾಗಿಗೆ, ದುಃಖಕ್ಕೆ, ಮೋಹಕ್ಕೆ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯಕ್ಕೆ, ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಅತೀತವಾದುದು." ಇದನ್ನು ತಿಳಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಪುತ್ರ, ಸಂಪತ್ತು, ಲೋಕಗಳ ಆಸೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸಂನ್ಯಾಸವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪುತ್ರಾಸೆ, ಸಂಪತ್ತಾಸೆ, ಲೋಕಾಸೆ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಆಸೆಗಳೇ. ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದವನು ಮಗುತನದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಇರುತ್ತಾನೆ; ಮಗುತನವನ್ನೂ ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಮುನಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ; ಮಾತನ್ನೂ ಮೌನವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಯಾರು ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅವನೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ." ಹೀಗೆ ಕಹೋದನು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಉಶಸ್ತ ಚಾಕ್ರಾಯಣನು ಕೇಳಿದನು: "ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ನೇರವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಬಹುದಾದ, ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ವಿವರಿಸು." "ಇದು ಆ ಆತ್ಮ, ಎಲ್ಲರ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ." "ಯಾವುದು?" "ಯಾವುದು ಉಸಿರಿನಿಂದ ಉಸಿರಾಡುತ್ತದೆ, ಅಪಾನದಿಂದ, ವ್ಯಾನದಿಂದ, ಉದಾನದಿಂದ, ಸಮಾನದಿಂದ ಉಸಿರಾಡುತ್ತದೆ—ಅದು ಆ ಆತ್ಮ, ಎಲ್ಲರ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ." ಉಶಸ್ತನು ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದನು: "ಹಾಗೆ ಹೇಳಿದರೆ, ಹಸು, ಕುದುರೆ ಎಂದು ಗುರುತಿಸುವಂತೆ ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆಯೆ? ನೇರವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಬಹುದಾದ ಆ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ವಿವರಿಸು." "ಇದು ಆ ಆತ್ಮ, ಎಲ್ಲರ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ." "ಯಾವುದು?" "ನೀನು ನೋಡುವುದನ್ನು ನೋಡುವವನನ್ನು ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಕೇಳುವವನನ್ನು ಕೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಯೋಚಿಸುವವನನ್ನು ಯೋಚಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ತಿಳಿಯುವವನನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇದು ಆ ಆತ್ಮ, ಎಲ್ಲರ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ. ಉಳಿದ ಎಲ್ಲವೂ ಪೀಡಿತವಾಗಿದೆ." ಹೀಗೆ ಉಶಸ್ತನು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಗಾರ್ಗೀ ವಾಚಕ್ನವಿಯವರು ಕೇಳಿದರು: "ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಈ ಎಲ್ಲವು ಜಾಲದಂತೆ ಏನಾದರೊಂದರಲ್ಲಿ ನಾಟಲಾಗಿದೆ. ನೀರು ಯಾವದರಲ್ಲಿ ನಾಟಲಾಗಿದೆ?" "ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ," ಎಂದನು. "ಗಾಳಿ ಯಾವದರಲ್ಲಿ?" "ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ." ಹೀಗೆ intermediate loka, ಸ್ವರ್ಗಲೋಕ, ಸೂರ್ಯಲೋಕ, ಚಂದ್ರಲೋಕ, ನಕ್ಷತ್ರಲೋಕ, ದೇವಲೋಕ, ಗಂಧರ್ವಲೋಕ, ಪ್ರಜಾಪತಿಲೋಕ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ಹೀಗೆ ಹತ್ತಿರ ಹತ್ತಿರ ಕೇಳುತ್ತಾ ಹೋದಳು. ಕೊನೆಗೆ: "ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ಯಾವದರಲ್ಲಿ ನಾಟಲಾಗಿದೆ?" ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡಿದನು: "ಗಾರ್ಗೀ, ಇನ್ನಷ್ಟು ಕೇಳಬೇಡ, ಇಲ್ಲವಾದರೆ ನಿನ್ನ ತಲೆ ಬಿದ್ದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ನೀನು ದೇವತೆಗಳ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ದಾಟುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ." ಹೀಗೆ ಗಾರ್ಗೀ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದಳು. ಮತ್ತೆ ಉದ್ಧಾಲಕ ಆರುನಿ ಕೇಳಿದನು: "ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ನಾವು ಮಧ್ಯ ದೇಶದ ಪತಂಚಲ ಕಾಪ್ಯನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿದ್ದೆವು. ಅವನ ಪತ್ನಿ ಗಂಧರ್ವನಿಂದ ಆವರಿತಳಾಗಿದ್ದಳು. ನಾವು ಯಾರು ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ಅವನು 'ಕಬಂಧ ಅಥರ್ವಣ' ಎಂದು ಹೇಳಿದನು." ಆಗ ಕಬಂಧ ಅಥರ್ವಣನು ಪತಂಚಲ ಕಾಪ್ಯ ಮತ್ತು ಯಜಮಾನರಿಗೆ ಕೇಳಿದನು: "ಈ ಲೋಕ, ಪರಲೋಕ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಯಾವುದೋ ಒಂದು ದಾರಿಯಿಂದ ಬಂಧಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೀನು ತಿಳಿದಿದ್ದೀಯಾ?" ಪತಂಚಲ ಕಾಪ್ಯನು: "ಅದು ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು, ಮಹಾಶಯ." ಮತ್ತೆ ಕಬಂಧನು ಕೇಳಿದನು: "ನೀನು ಆ ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದೀಯಾ, ಎಲ್ಲವನ್ನು ಒಳಗಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನನ್ನು?" ಪತಂಚಲನು: "ಅದು ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು, ಮಹಾಶಯ." ಆಗ ಕಬಂಧನು ಹೇಳಿದರು: "ಯಾರು ಆ ದಾರಿ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯನ್ನು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞ, ಲೋಕಜ್ಞ, ದೇವಜ್ಞ, ವೇದಜ್ಞ, ಯಜ್ಞಜ್ಞ, ಭೂತಜ್ಞ, ಆತ್ಮಜ್ಞ, ಸರ್ವಜ್ಞ." "ನಾನು ಅದನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ," ಎಂದನು ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು. "ನೀನು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ, ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞನೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳಬೇಡ, ಇಲ್ಲವಾದರೆ ನಿನ್ನ ತಲೆ ಬಿದ್ದುಹೋಗುತ್ತದೆ." ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಹೇಳಿದನು: "ನಾನು ಆ ದಾರಿ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ, ಗೌತಮ." "ಹಾಗಾದರೆ ವಿವರಿಸು," ಎಂದರು. "ಗೌತಮ, ಗಾಳಿಯೇ ಆ ದಾರಿ; ಗಾಳಿಯ ಮೂಲಕ ಈ ಲೋಕ, ಪರಲೋಕ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಮನುಷ್ಯನು ಸತ್ತಾಗ 'ಅವನ ಅಂಗಗಳು ಸಡಿಲವಾದವು' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಗಾಳಿಯೇ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಬಂಧಿಸುವ ದಾರಿ." ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಿದನು. "ಇನ್ನು ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸು," ಎಂದರು. "ಯಾರು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಭೂಮಿಯಿಂದ ಭಿನ್ನನು, ಭೂಮಿ ತಿಳಿಯದವನು, ಭೂಮಿಯೇ ಅವನ ದೇಹ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಒಳಗಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು, ಅವನೇ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ, ಅಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅಮೃತನು," ಎಂದು ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ವಿವರಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಮಹಾರಾಜ ಜನಕನ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು, ಆತ್ಮನ ಅಂತರ್ಯಾಮಿತ್ವವನ್ನು, ಯಜ್ಞದ ತತ್ವವನ್ನು ಹಾಗೂ ಜೀವಾತ್ಮ-ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದನು.