यद्वैतन्नशृणोति, शृण्वन्वैतच्छ्रोतव्यं . नशृणोति; नहिश्रोतुः श्रुतेर्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यच्छृणुयात्
जब वह नहीं सुनता, तब भी सुनना यहाँ समझना चाहिए। वह नहीं सुनता, क्योंकि सुनने वाले के सुनने का कभी अंत नहीं होता, वह अविनाशी है। यहाँ दूसरा कोई नहीं, जिससे वह कुछ और सुन सके।
यद्वैतन्नमनुते, मन्वानोवैतन्मन्तव्यं . नमनुते; नहिमन्तुर्मतेर्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यन्मन्वीत
जब वह नहीं सोचता, तब भी सोचना यहाँ समझना चाहिए। वह नहीं सोचता, क्योंकि सोचने वाले के सोचने का कभी अंत नहीं होता, वह अविनाशी है। यहाँ दूसरा कोई नहीं, जिससे वह कुछ और सोच सके।
यद्वैतन्नस्पृशति, स्पृशन्वैतत्स्प्रष्टव्यं . नस्पृशति; नहिस्प्रष्टुः स्पृष्टेर्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यत्स्पृशेत्
जब वह नहीं छूता, तब भी छूना यहाँ समझना चाहिए। वह नहीं छूता, क्योंकि छूने वाले के छूने का कभी अंत नहीं होता, वह अविनाशी है। यहाँ दूसरा कोई नहीं, जिससे वह कुछ और छू सके।
यद्वैतन्नविजानाति, विजानन्वैतद्विज्ञेयं . नविजानाति; नहिविज्ञातुर्विज्ञानाद् विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यद्विजानीयात्
जब वह नहीं जानता, तब भी जानना यहाँ समझना चाहिए। वह नहीं जानता, क्योंकि जानने वाले के जानने का कभी अंत नहीं होता, वह अविनाशी है। यहाँ दूसरा कोई नहीं, जिससे वह कुछ और जान सके।
. यत्र वा अन्यदिव स्यात् तत्रान्योऽन्यत्पश्येद् अन्योऽन्यज् जिघ्रेद् अन्योऽन्यद्रसयेद् अन्योऽन्यद्वदेद् अन्योऽन्यच्छृणुयाद् अन्योऽन्यन्मन्वीता -न्योऽन्यत्स्पृशेद् अन्योऽन्यद्विजानीयात्
लेकिन अगर यहाँ कुछ और होता, तो एक-दूसरे को देखता, एक-दूसरे को सूँघता, एक-दूसरे का स्वाद लेता, एक-दूसरे से बोलता, एक-दूसरे को सुनता, एक-दूसरे के बारे में सोचता, एक-दूसरे को छूता, एक-दूसरे को जानता।
33-36 32-42; स वा एष एतस्मिन्त्स्वप्नान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति बुद्धान्तायैव
वह, जो इस जागरण और स्वप्न के बीच की अवस्था में रहकर, भोग करता है, घूमता है, पुण्य और पाप दोनों को देखता है, फिर उसी मार्ग से, हर बार नए जन्म में, ज्ञान की पूर्णता के लिए लौट आता है।
33-36 32-42; तद्यथानः सुसमाहितमुत्सर्जं यायादेवमेवायं शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनान्वारूढ उत्सर्जं याति यत्रैतदूर्ध्वोच्छ्वासी भवति
जैसे कोई भारी गाड़ी धीरे-धीरे चलती है, वैसे ही यह शरीरधारी आत्मा, प्रज्ञात्मा पर सवार होकर, शरीर छोड़कर, जब ऊपर की साँस निकलती है, आगे बढ़ जाती है।
33-36 32-42; स यत्रायमणिमानं न्येति जरया वोपतपता वाणिमानं निगच्छति, तद्यथाम्रं वोदुम्बरं वा पिप्पलं वा बन्धनात्प्रमुच्यत, एवमेवायं पुरुष एभ्योऽङ्गेभ्यः संप्रमुच्य पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति प्राणायैव
जब यह आत्मा अपनी सूक्ष्म अवस्था को प्राप्त करती है, चाहे वह बुढ़ापे से हो या चोट लगने से, तब वह शरीर से निकल जाती है; जैसे पका आम, उडुम्बर या पीपल का फल डंठल से अलग हो जाता है। वैसे ही यह पुरुष इन अंगों से छूटकर, फिर उसी मार्ग से, हर बार नए जन्म में, प्राण के सहारे लौट आता है।
तद्यथा राजानमायन्तमुग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्योऽन्नैः पानैरवसथैः प्रतिकल्पन्तेः अयमायात्ययमागच्छतीति एवँ हैवंविदँ सर्वाणि भूतानि प्रतिकल्पन्तः इदं ब्रह्मायातीदमागच्छतीति
जैसे कोई राजा आने वाला होता है, तब उसके कठोर अधिकारी, सारथी, गाँव के प्रधान और अन्य लोग भोजन, पानी और ठहरने की व्यवस्था करते हैं और कहते हैं, 'वे आ रहे हैं, वे पहुँचने वाले हैं', वैसे ही जो इस ज्ञान को जानता है, उसके लिए सभी प्राणी कहते हैं, 'यह ब्रह्म आ रहा है, यह ब्रह्म पहुँच रहा है'।
तद्यथा राजानं प्रयियासन्तमुग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्यउपसमायन्त्य् . एवम्हैवंविदं सर्वे प्राणाउपसमायन्ति यत्रैतदूर्ध्वोच्छ्वासीभवति॥ 4 = 14.7.2 =
जैसे जब कोई राजा जाने वाला होता है, तब उसके कठोर अधिकारी, सारथी और गाँव के प्रधान उसके पास इकट्ठा हो जाते हैं, वैसे ही जो इस ज्ञान को जानता है, उसके प्राण उसके पास इकट्ठा हो जाते हैं, जब वह ऊपर की ओर साँस लेने लगता है।
सयत्रायम्शारिरं . आत्माबल्यं नीत्य संमोहमिव न्येति अथैनमेतेप्राणाअभिसमायन्ति; सएतास् तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति
जब यह आत्मा शरीर से अपनी शक्ति समेट लेता है, जैसे कोई बेहोशी में चला गया हो, तब उसके पास ये सभी प्राण एकत्र हो जाते हैं; वह केवल अपनी ज्योति का अंश लेकर हृदय की ओर चला जाता है।
सयत्रैषचाक्षुषः पुरुषः पराङ् पर्यावर्तते, अथारूपज्ञो भवति
जब आँखों में रहने वाला पुरुष बाहर की ओर मुड़ जाता है, तब वह रूपों को देखना बंद कर देता है।
तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते; तेन प्रद्योतेनैषआत्मानिष्क्रामति, चक्षुष्टोवा मूर्ध्नोवान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः॥ तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति, प्राणमनूत्क्रामन्तँ सर्वे प्राणाअनूत्क्रामन्ति॥ संजानं एवान्ववक्रामति, सएषज्ञः सविज्ञानो भवति तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञाच
तद्यथा तृणजलायुकातृणस्यान्तं गत्वात्मनं उपसँहरति एवमेवायम्पुरुष इदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वात्मनं उपसँहरति
जैसे जोंक घास के सिरे तक पहुँचकर अपने को समेट लेती है, वैसे ही यह पुरुष भी यह शरीर छोड़कर और अज्ञान को त्यागकर अपने को समेट लेता है।
तद्यथा पेशस्कारीपेशसो मात्रामपादायान्यन् नवतरं कल्याणतरँ रूपं तनुत, एवमेवायम्पुरुष इदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यन्नवतरं कल्याणतरँ रूपं तनुते पित्र्यं वा गान्धर्वं वा ब्राह्मं वा प्राजापत्यं वा दैवं वान्येभ्यो वा भूतेभ्यः
जैसे कोई सुनार सोने का टुकड़ा लेकर उससे नया और सुंदर रूप बनाता है, वैसे ही यह पुरुष भी यह शरीर छोड़कर और अज्ञान को त्यागकर अपने लिए नया और सुंदर रूप बनाता है—चाहे वह पितरों का हो, गंधर्वों का हो, ब्राह्मणों का हो, प्रजापति का हो, देवताओं का हो या अन्य किसी प्राणी का हो।
सवाअयमात्माब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयो वाङ्मयः . प्राणमयश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमय आकाशमयो वायुमयस् तेजोमय आपोमयः पृथिवीमयः क्रोधमयोऽक्रोधमयो हर्षमयोऽहर्षमयः \^ . . . धर्ममयोऽधर्ममयः सर्वमयः॥ तद्यदेदंमयो अदोमय इति यथाकारीयथाचारीतथा भवति॥ साधुकारीसाधुर्भवति, पापकारीपापोभवति, पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन
अथो खल्वाहुः काममय एवायं पुरुष इति; सयथाकामो भवति, तथाक्रतुर् भवति; यथाक्रतुर् भवति, तत्कर्म कुरुते; यत्कर्म कुरुते तदभिसंपद्यते
और वे कहते हैं, 'यह पुरुष तो इच्छा से ही बना है।' जैसी उसकी इच्छा होती है, वैसी ही उसकी संकल्प शक्ति होती है; जैसा संकल्प होता है, वैसा ही उसका कर्म होता है; और जैसा कर्म करता है, वही उसे प्राप्त होता है।
तदेषश्लोको भवतिः यदासर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदिश्रिता अथ मर्त्योऽमृतो भवत्य् अत्र ब्रह्म समश्नुत इति
यह श्लोक है: 'जब हृदय में स्थित सभी इच्छाएँ छूट जाती हैं, तब यह नश्वर अमर हो जाता है; यहीं ब्रह्म को प्राप्त करता है।'
तद्यथाहिनिर्व्लयनीवल्मीके मृताप्रत्यस्ता शयीतैवमेवेदं शरीरं शेते॥ अथायमनस्थिकोऽशरीरः प्राज्ञआत्मा .\^ ब्रह्मैवलोक एव, सम्राड्, इति होवाच याज्ञवल्क्यः . ॥. सोऽहं भगवते सहस्रानि ददामीति होवाच जनकोवैदेहः
जैसे साँप अपनी केंचुल छोड़कर बिल में पड़ा रहता है, वैसे ही यह शरीर पड़ा रहता है; लेकिन यह देह रहित, बुद्धिमान आत्मा, परमात्मा को प्राप्त कर अमर हो जाता है, हे राजन्!' याज्ञवल्क्य ने कहा। जनक वैदेह ने कहा, 'हे भगवन, मैं आपको सहस्रों गायें देता हूँ।'
तदप्य् एतेश्लोका अणुः पन्था वितरः पुराणो; माँ स्पृष्टोऽनुवित्तो मयैव तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविद उत्क्रम्य स्वर्गं लोकमितोविमुक्ताः
ये श्लोक भी हैं: 'वह मार्ग बहुत सूक्ष्म और प्राचीन है; न मैंने उसे छुआ, न पार किया। उसी मार्ग से जो ब्रह्म को जानते हैं, वे यहाँ से मुक्त होकर स्वर्ग लोक को प्राप्त होते हैं।'
तस्मिङ्छुक्लमुतनीलमाहुः पिङ्गलँ हरितं लोहितं चै- -षपन्था ब्रह्मणा हानुवित्तस् तेनैति ब्रह्मवित्तैजसः पुण्यकृच्च \^
उस मार्ग पर, वे कहते हैं, श्वेत, नीला, पीला, हरा और लाल रंग है; वही ब्रह्म का मार्ग है। उसी मार्ग से ब्रह्म को जानने वाला, तेजस्वी और पुण्यात्मा, जाता है।
अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिम् . उपासते; ततो भूय इव तेतमो यउ सम्भूत्याँ . रताः
जो लोग अव्यक्त की उपासना करते हैं, वे अंधकार में प्रवेश करते हैं; और जो प्रकट में ही रमे रहते हैं, वे उससे भी गहरे अंधकार में चले जाते हैं।
असुर्या नाम तेलोका अन्धेन तमसावृतास् ताँस् तेप्रेत्यापिगच्छत्य् य् अविद्वाँसोऽबुधाजनाः
'असुर्य' नाम के वे लोक, जो घोर अंधकार से ढके हैं—मृत्यु के बाद उनमें वे लोग पहुँचते हैं, जो अज्ञानी और मूर्ख होते हैं।
तदेवसन्तस् तदु भवामो . नचेदवेदी महती विनष्टिर् येतद्विदुरमृतास् तेभवन्त्य् अथेतरे दुःखमेवोपयन्ति
जो वही है, हम भी वही बनते हैं। यदि कोई इसे नहीं जानता, तो बहुत बड़ी हानि है। जो इसे जानते हैं, वे अमर हो जाते हैं; अन्य लोग केवल दुःख में ही प्रवेश करते हैं।
आत्मानं चेद्विजानीयाद् अयमस्मीति पुरुषः किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनु संचरेत्
अगर कोई पुरुष अपने आप को 'मैं यही हूँ' जान ले, तो फिर वह किस चीज़ की इच्छा करेगा और किसके लिए इस शरीर से जुड़ा रहेगा?
यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्मा- -स्मिन्त्संदेह्येगहने प्रविष्टः सविश्वकृत् सहिसर्वस्य कर्ता तस्य लोकः, सउ लोकएव
जिसका जाग्रत आत्मा समझ के साथ है, जो इस घने शरीर में प्रविष्ट है, जो सबका कर्ता है, वही सबका स्वामी है—उसका लोक वही है, वही एकमात्र उसका लोक है।
सलिलएको द्रष्टाद्वैतो भवति एषब्रह्मलोकः, सम्राड्, इति हैनमुवाचैषास्य . \` परमागतिः एषास्य परमासंपद् एषोऽस्य परमोलोक, एषोऽस्य परमआनन्द, एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति॥ 32 32-42, 33-36; सयोमनूष्याणाँ राद्धः समृद्धो भवत्यन्येषामधिपतिः सर्वैर्मानुष्यकैः कामैः सम्पन्नतमः, समनुष्याणां परमआनन्दः॥ 33 32-42, 33-36; अथ येशतं मनुष्याणामानन्दाः, सएकः पित्ऱ्णां जितलोकानामानन्दः॥ 34 32-42, 33-36; अथ येशतं पित्ऱ्णां जितलोकानामानन्दाः, सएकः कर्मदेवानामानन्दो, येकर्मणा देवत्वमभिसम्पद्यन्ते॥ 35 32-42, 33-36; अथ येशतं कर्मदेवानामानन्दाः, सएक आजानदेवानामानन्दो, यश्च [+]+[/+]श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः॥ 36 32-42, 33-36; अथ येशतमाजानदेवानामानन्दाः, सएको देवलोकआनन्दो, यश्च [+]+[/+]श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः॥ 37 32-42, 33-36; अथ येशतं देवलोकआनन्दाः, सएको गन्धर्वलोकआनन्दो, यश्च [+]+[/+]श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः॥ 38 32-42, 33-36; अथ येशतं गन्धर्वलोकआनन्दाः, सएकः प्रजापतिलोकआनन्दो, यश्च [+]+[/+]श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः॥ 39 32-42, 33-36; अथ येशतं प्रजापतिलोकआनन्दाः, सएको ब्रह्मलोकआनन्दो, यश्च [+]+[/+]श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहत॥ एषब्रह्मलोकः, सम्राड्॥ इति हैनं अनुशशासैतदमृतँ॥ सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि॥ अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैवब्रूहीति॥ 40 32-42, 33-36; सवाएषएतस्मिन्त्सम्प्रसादे रत्वाचरित्वादृष्ट्वैवपुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति बुद्धान्तायैव; सयदत्र किङ्चित्पश्यत्यनन्वागतस् तेन भवति असङ्गो ह्ययं पुरुष इति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य॥ सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि॥ अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैवब्रूहीति॥ ==संबंधित कड़ियाँ== #[[उपनिषद्]] ##[[बृहदारण्यक उपनिषद्]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 1]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 2]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 3]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 4]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 5]] ==बाहरी कडियाँ== [[वर्गः:]]
जैसे जल में केवल वही एक द्रष्टा रहता है, दूसरा कोई नहीं—यही ब्रह्मलोक है, हे सम्राट। उसने उसे यही उपदेश दिया: यही उसकी परम गति है, यही उसकी सर्वोच्च सिद्धि है, यही उसका परम लोक है, यही उसका परम आनंद है। इसी आनंद के अंश मात्र से अन्य प्राणी जीते हैं। मनुष्यों में जो सबसे संपन्न, पूर्ण, दूसरों का स्वामी और सभी भोगों से युक्त है, वही सबसे सुखी मनुष्य है। मनुष्यों में उसका आनंद सबसे बड़ा है। सौ गुना उस आनंद से पितरों का आनंद है, जिन्होंने अपना लोक जीत लिया है। सौ गुना उससे कर्म से देवत्व प्राप्त देवताओं का आनंद है। सौ गुना उससे जन्म से देवताओं का आनंद है, और जो शास्त्रज्ञ, निष्पाप और इच्छारहित है उसका भी। सौ गुना उससे प्रजापति लोक का आनंद है, और जो शास्त्रज्ञ, निष्पाप और इच्छारहित है उसका भी। सौ गुना उससे ब्रह्मलोक का आनंद है, और जो शास्त्रज्ञ, निष्पाप और इच्छारहित है उसका भी। यही ब्रह्मलोक है, हे सम्राट। उसने यही उपदेश दिया: यही अमरत्व है। 'मैं आपको सहस्र मुद्राएँ देता हूँ, भगवन। अब आगे मोक्ष के लिए बताइए।'
33-36 32-42; स यो मनूष्याणाँ राद्धः समृद्धो भवत्यन्येषामधिपतिः सर्वैर्मानुष्यकैर्भोगैः सम्पन्नतमः, स मनुष्याणां परम आनन्दो॥ अथ ये शतं मनुष्याणामानन्दाः, स एकः पितृणां जितलोकानामानन्दो॥ अथ ये शतं पितृणां जितलोकानामानन्दाः, स एको गन्धर्वलोक आनन्दो॥ अथ ये शतं गन्धर्वलोक आनन्दाः, स एकः कर्मदेवानामानन्दो ये कर्मणा देवत्वमभिसम्पद्यन्ते॥ अथ ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः, स एक आजानदेवानामानन्दो, यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतो॥ अथ ये शतमाजानदेवानामानन्दाः, स एकः प्रजापतिलोक आनन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतो॥ अथ ये शतं प्रजापतिलोक आनन्दाः, स एको ब्रह्मलोक आनन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतो॥ अथैष एव परम आनन्द एष ब्रह्मलोकः, सम्राड्, इति होवाच याज्ञवल्क्यः॥ सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि॥ अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति॥ अत्र ह याज्ञवल्क्यो बिभयां चकारः मेधावी राजा सर्वेभ्यो मान्तेभ्य उदरौत्सीदिति
मनुष्यों में जो सबसे संपन्न, पूर्ण, दूसरों का स्वामी और सभी भोगों से युक्त है, वही सबसे सुखी मनुष्य है। मनुष्यों में उसका आनंद सबसे बड़ा है। सौ गुना उस आनंद से पितरों का आनंद है, जिन्होंने अपना लोक जीत लिया है। सौ गुना उससे गन्धर्वों का आनंद है। सौ गुना उससे वे देवता जो कर्म से देवत्व को प्राप्त हुए हैं, उनका आनंद है। सौ गुना उससे जन्म से देवताओं का आनंद है, और जो शास्त्रज्ञ, निष्पाप और इच्छारहित है उसका भी। सौ गुना उससे प्रजापति लोक का आनंद है, और जो शास्त्रज्ञ, निष्पाप और इच्छारहित है उसका भी। सौ गुना उससे ब्रह्मलोक का आनंद है, और जो शास्त्रज्ञ, निष्पाप और इच्छारहित है उसका भी। यही परम आनंद है, यही ब्रह्मलोक है, हे सम्राट—ऐसा याज्ञवल्क्य ने कहा। 'मैं आपको सहस्र मुद्राएँ देता हूँ, भगवन। अब आगे मोक्ष के लिए बताइए।' तब याज्ञवल्क्य डर गए कि यह बुद्धिमान राजा हम सबसे आगे न बढ़ जाए।
एकीभवति नपश्यतीत्य् आहुः एकीभवति नजिघ्रतीत्य् आहुः एकीभवति नरसयतीत्य् आहुः एकीभवति नवदतीत्य् आहुः एकीभवति नशृणोतीत्य् आहुः एकीभवति नमनुत इत्य् आहुः एकीभवति नस्पृशतीत्य् आहुः एकीभवति नविजानातीत्य् आहुः
लोग कहते हैं, 'वह एक हो जाता है; वह देखता नहीं।' वे कहते हैं, 'वह एक हो जाता है; वह सूँघता नहीं।' वे कहते हैं, 'वह एक हो जाता है; वह स्वाद नहीं लेता।' वे कहते हैं, 'वह एक हो जाता है; वह बोलता नहीं।' वे कहते हैं, 'वह एक हो जाता है; वह सुनता नहीं।' वे कहते हैं, 'वह एक हो जाता है; वह सोचता नहीं।' वे कहते हैं, 'वह एक हो जाता है; वह छूता नहीं।' वे कहते हैं, 'वह एक हो जाता है; वह जानता नहीं।'
उसके हृदय का अग्रभाग चमक उठता है; उसी प्रकाश से आत्मा निकलती है—या तो आँखों से, या सिर से, या शरीर के अन्य भागों से। जब वह निकलता है, तब प्राण उसके पीछे जाता है; जब प्राण निकलता है, तब उसके साथ सभी प्राण भी निकल जाते हैं। वह चेतना के साथ जाता है, वह ज्ञानी और विवेकी होता है। उसका ज्ञान और उसके कर्म, और उसकी पूर्व की समझ, सब उसके साथ जाते हैं।
यह आत्मा ही ब्रह्म है, जो ज्ञान से, मन से, वाणी से, प्राण से, दृष्टि से, श्रवण से, आकाश से, वायु से, अग्नि से, जल से, पृथ्वी से, क्रोध से, अक्रोध से, हर्ष से, अहर्ष से, धर्म से, अधर्म से—सबसे बना है। जैसा वह करता है और जैसा आचरण करता है, वैसा ही बनता है। जो अच्छा करता है, वह अच्छा बनता है; जो बुरा करता है, वह बुरा बनता है। पुण्य कर्म से पुण्य, पाप कर्म से पाप बनता है।
तदेषश्लोको भवतिः तदेवसत्तत् सहकर्मणैति लिङ्गं मनो यत्र निषक्तमस्य प्राप्यान्तं कर्मणस् तस्य यत्किङ्चेहकरोत्ययं तस्माल् लोकात्पुनरैति अस्मैलोकाय कर्मण, इति नुकामयमानो; अथाकामयमानो योऽकामोनिष्काम आत्मकाम आप्तकामो भवति नतस्माद् प्राणाउत्क्रामन्ति अत्रैवसमवनीयन्ते . ॥. ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति
यह श्लोक है: 'वह अपने कर्मों के साथ उसी वस्तु को प्राप्त होता है, जिससे उसका मन जुड़ा रहता है, जब उसके कर्म समाप्त हो जाते हैं। यहाँ जो भी वह करता है, उस लोक से फिर इसी लोक में कर्म करने के लिए लौटता है। लेकिन जो इच्छा रहित है, जिसकी सभी इच्छाएँ शांत हो गई हैं, जिसकी आत्मा ही उसकी तृप्ति है—उसके प्राण नहीं निकलते; वह ब्रह्म ही होकर ब्रह्म में लीन हो जाता है।'