हस्तौ वैग्रहः॥ सकर्मणातिग्रहेण गृहीतो; हस्ताभ्याँ हिकर्म करोति
हाथ ही ग्रह हैं; उन्हें कर्म नामक अतिग्रह पकड़े रहता है। हाथों से ही कर्म किए जाते हैं।
त्वग्वैग्रहः॥ सस्पर्शेनातिग्रहेण गृहीतस्; त्वचाहिस्पर्शान्वेदयत॥ इत्यष्टौग्रहा, अष्टावतिग्रहाः
त्वचा ही ग्रह है; उसे स्पर्श नामक अतिग्रह पकड़े रहता है। त्वचा के द्वारा ही स्पर्श का अनुभव होता है। इस प्रकार आठ ग्रह और आठ अतिग्रह होते हैं।
याज्ञवल्क्येति होवाच, यदिदँ सर्वं मृत्योरन्नं, कास्वित्सादेवता, यस्या मृत्युरन्नमिति॥ अग्निर्वैमृत्युः, सोऽपामन्नम् अप पुनर्मृत्युं जयति
याज्ञवल्क्य से पूछा गया, जब सब कुछ मृत्यु का आहार है, तो क्या कोई ऐसी देवता है जिसके लिए मृत्यु आहार है? अग्नि ही मृत्यु है; वह आहार लेकर फिर मृत्यु को जीत लेता है।
याज्ञवल्क्येति होवाच, यत्रायं पुरुषो म्रियते, किमेनं नजहातीति॥ नामेति अनन्तं वैनामानन्ताविश्वे देवा; अनन्तमेवसतेन लोकं जयति
याज्ञवल्क्य से पूछा गया, जब यह मनुष्य मरता है, तो क्या है जो उसे नहीं छोड़ता? उत्तर मिला—नाम। नाम अनंत है, और सभी देवता भी अनंत हैं; अनंत के द्वारा ही सत्य लोक को प्राप्त करता है।
याज्ञवल्क्येति होवाच, यत्रायं पुरुषो म्रियत, उदस्मात्प्राणाः क्रामन्ति आहो नेति॥ नेति होवाच याज्ञवल्क्यो, अत्रैवसमवनीयन्ते, सउच्छ्वयति आध्मायति आध्मातो मृतः शेते
याज्ञवल्क्य से पूछा गया, जब यह मनुष्य मरता है, तो क्या उसके प्राण उससे निकल जाते हैं या नहीं? याज्ञवल्क्य ने कहा—नहीं, वे यहीं एकत्र हो जाते हैं। वह फूल जाता है, फूला हुआ ही मृत पड़ा रहता है।
याज्ञवल्क्येति होवाच, यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति, वातं प्राणश्, चक्षुरादित्यं, मनश्चन्द्रं, दिशः श्रोत्रं, पृथिवीँ शरीरम् आकाशमात्मौषधीर्लोमानि, वनस्पतीन्केशा, अप्सुलोहितं च रेतश्च निधीयते, क्वायं तदापुरुषो भवतीति॥ आहर, सौम्य, हस्तम्
याज्ञवल्क्य से पूछा गया, जब इस मृत मनुष्य की वाणी अग्नि में, प्राण वायु में, नेत्र सूर्य में, मन चंद्रमा में, दिशाएँ कान में, पृथ्वी शरीर में, आकाश आत्मा में, औषधियाँ रोम में, वृक्ष केश में, रक्त और वीर्य जल में मिल जाते हैं, तब वह मनुष्य क्या बनता है? आओ, प्रिय, अपना हाथ दो।
आर्तभागेति होवाचावाम् . एवैतद् वेदिष्यावो; ननावेतत्सजनइति॥ तौहोत्क्रम्य मन्त्रयां चक्रतुस् तौह यदूचतुः, कर्म हैवतदूचतुः अथ ह यत्प्रशँसतुः, कर्म हैवतत्प्रशँसतुः पुण्यो वैपुण्येन कर्मणा भवति, पापः पापेनेति॥ ततो ह जारत्कारवआर्तभाग उपरराम॥ 3
आर्तभाग ने कहा, 'आओ, हम दोनों मिलकर इसे जानें। क्या यह सच नहीं है, क्या यह एक नहीं है?' वे दोनों अलग हटकर विचार करने लगे। वे जो भी बोले, वह कर्म ही था; वे जो भी सराहते, वह भी कर्म ही था। पुण्य कर्म करने से मनुष्य पुण्यवान बनता है, पाप कर्म करने से पापी बनता है।' इसके बाद जारत्कारव आर्तभाग ने प्रश्न करना बंद कर दिया।
अथैनमूद्दालक आरुणिः पप्रच्छः याज्ञवल्क्येति होवाच, मद्रेष्ववसाम पतङ्चलस्य काप्यस्य गृहेषु, यज्ञमधीयानाः॥ तस्यासीद्भार्यागन्धर्वगृहीता॥ तमपृच्छामः कोऽसीति॥ सोऽब्रवीत् कबन्ध अथर्वणइति
फिर उद्दालक आरुणि ने उनसे पूछा, 'याज्ञवल्क्य! हम मद्र देश में पतंजल काप्य के घर में रहते थे, वहाँ यज्ञ का अध्ययन कर रहे थे। उसकी पत्नी में गंधर्व का वास था। हमने उससे पूछा, 'तुम कौन हो?' उसने उत्तर दिया, 'मैं कबंध अथर्वण हूँ।'
सोऽब्रवीत्पतङ्चलं काप्यं याज्ञिकाँश्चः वेत्थ नुत्वं, काप्य, तत्सूत्रं यस्मिन्नयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्तीति॥ सोऽब्रवीत्पतङ्चलः काप्योः नाहं तद् भगवन् वेदेति
कबंध अथर्वण ने पतंजल काप्य और यज्ञ करने वालों से कहा, 'क्या तुम जानते हो, काप्य, वह सूत्र (डोरी) जिससे यह लोक, परलोक और सभी प्राणी एक साथ बँधे हुए हैं?' पतंजल काप्य ने उत्तर दिया, 'मैं यह नहीं जानता, भगवन।'
सोऽब्रवीत्पतङ्चलं काप्यं याज्ञिकाँश्चः वेत्थ नुत्वं, काप्य, तमन्तर्यामिणं, यइमं च लोकं परं च लोकँ सर्वाणि च भूतान्यन्तरो यमयतीति॥ सोऽब्रवीत्पतङ्चलः काप्योः नाहं तं, भगवन् वेदेति
कबंध अथर्वण ने पतंजल काप्य और यज्ञ करने वालों से कहा, 'क्या तुम जानते हो, काप्य, उस अंतर्यामी को, जो इस लोक, परलोक और सभी प्राणियों को भीतर से संचालित करता है?' पतंजल काप्य ने उत्तर दिया, 'मैं उसे नहीं जानता, भगवन।'
सोऽब्रवीत्पतङ्चलं काप्यं याज्ञिकाँश्चः योवैतत् काप्य, सूत्रं विद्यात्तं चान्तर्यामिणँ, सब्रह्मवित् सलोकवित् सदेववित् सवेदवित् सयज्ञवित् . सभूतवित् सआत्मवित् ससर्वविदिति तेभ्योऽब्रवीत्॥ तदहं वेद॥ तच्चेत्त्वं, याज्ञवल्क्य, सूत्रमविद्वाँस् तं चान्तर्यामिणं ब्रह्मगवीरुदजसे, मूर्धाते विपतिष्यतीति
वेद वाअहं, गौतम, तत्सूत्रं तं चान्तर्यामिणमिति॥ योवाइदं कश्च ब्रूयाद् वेद वेदेति॥ यथा वेत्थ, तथा ब्रूहीति
याज्ञवल्क्य ने कहा, 'मैं, गौतम, उस सूत्र और अंतर्यामी को जानता हूँ।' 'यदि कोई कहे, 'मैं जानता हूँ,' तो जैसा जानता है, वैसा ही कहे।' 'जैसा जानते हो, वैसा कहो।'
वायुर्वै, गौतम, तत्सूत्रं; वायुना वै, गौतम, सूत्रेणायं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्ति॥ तस्माद्वै, गौतम, पुरुषं प्रेतमाहुः व्यस्रँसिषतास्याङ्गानीति; वायुना हि, गौतम, सूत्रेण सम्दृब्धानि भवन्तीति॥ एवमेवैतद् . याज्ञवल्क्यान्तर्यामिणं ब्रूहीति
'गौतम, वायु ही वह सूत्र है; वायु के सूत्र से ही, गौतम, यह लोक, परलोक और सभी प्राणी बँधे हुए हैं। इसलिए, गौतम, जब कोई मरता है, तो लोग कहते हैं, 'उसके अंग ढीले हो गए।' क्योंकि वायु के सूत्र से ही सब कुछ बँधा रहता है। यही सत्य है। अब, याज्ञवल्क्य, अंतर्यामी के बारे में बताओ।'
यः पृथिव्यां तिष्ठन्पृथिव्याअन्तरो, यं पृथिवीनवेद, यस्य पृथिवीशरीरं, यः पृथिवीमन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो पृथ्वी में स्थित है, पृथ्वी से भिन्न है, जिसे पृथ्वी नहीं जानती, जिसकी देह पृथ्वी है, जो पृथ्वी को भीतर से संचालित करता है, वही तुम्हारा आत्मा, अंतर्यामी, अमर है।
योऽप्सुतिष्ठन्नद्भ्योऽन्तरो, यमापो नविदुः यस्यापः शरीरं, योऽपोऽन्तरो यमयति स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो जल में स्थित है, जल से भिन्न है, जिसे जल नहीं जानता, जिसकी देह जल है, जो जल को भीतर से संचालित करता है, वही तुम्हारा आत्मा, अंतर्यामी, अमर है।
योऽग्नौतिष्ठन्नग्नेरन्तरो, यमग्निर्नवेद, यस्याग्निः शरीरं, योऽग्निमन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो अग्नि में स्थित है, अग्नि से भिन्न है, जिसे अग्नि नहीं जानती, जिसकी देह अग्नि है, जो अग्नि को भीतर से संचालित करता है, वही तुम्हारा आत्मा, अंतर्यामी, अमर है।
योऽन्तरिक्षे तिष्ठन्नन्तरिक्षादन्तरो, यमन्तरिक्षं नवेद, यस्यान्तरिक्षँ शरीरं, योऽन्तरिक्षमन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो आकाश के बीच में स्थित है, आकाश के बीच से भिन्न है, जिसे आकाश के बीच नहीं जानता, जिसकी देह आकाश के बीच है, जो आकाश के बीच को भीतर से संचालित करता है, वही तुम्हारा आत्मा, अंतर्यामी, अमर है।
योवायौतिष्ठन्वायोरन्तरो, यं वायुर्नवेद, यस्य वायुः शरीरं, योवायुमन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो वायु में स्थित है, वायु से भिन्न है, जिसे वायु नहीं जानती, जिसकी देह वायु है, जो वायु को भीतर से संचालित करता है, वही तुम्हारा आत्मा, अंतर्यामी, अमर है।
. यो दिवि तिष्ठन्दिवोऽन्तरो, यं द्यौर्न वेद, यस्य द्यौः शरीरं, यो दिवमन्तरो यमयति एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो आकाश में स्थित है, जो आकाश के भीतर है, जिसे आकाश नहीं जानता, जिसका शरीर आकाश है, जो भीतर से आकाश को नियंत्रित करता है—वही तुम्हारा आत्मा है, वही अंतर्यामी, वही अमर है।
यआदित्येतिष्ठन्नादित्यादन्तरो, यमादित्योनवेद, यस्यादित्यः शरीरं, यआदित्यमन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो सूर्य में स्थित है, जो सूर्य के भीतर है, जिसे सूर्य नहीं जानता, जिसका शरीर सूर्य है, जो भीतर से सूर्य को नियंत्रित करता है—वही तुम्हारा आत्मा है, वही अंतर्यामी, वही अमर है।
यश्चन्द्रतारकेतिष्ठङ्चन्द्रतारकादन्तरो, यं चन्द्रतारकं नवेद, यस्य चन्द्रतारकँ शरीरं, यश्चन्द्रतारकमन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो चन्द्रमा और तारों में स्थित है, जो चन्द्रमा और तारों के भीतर है, जिन्हें चन्द्रमा और तारे नहीं जानते, जिनका शरीर चन्द्रमा और तारे हैं, जो भीतर से चन्द्रमा और तारों को नियंत्रित करता है—वही तुम्हारा आत्मा है, वही अंतर्यामी, वही अमर है।
. य आकाशे तिष्ठन्नाकाशादन्तरो, यमाकाशो न वेद, यस्याकाशः शरीरं, य आकाशमन्तरो यमयति एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो आकाश में स्थित है, जो आकाश के भीतर है, जिसे आकाश नहीं जानता, जिसका शरीर आकाश है, जो भीतर से आकाश को नियंत्रित करता है—वही तुम्हारा आत्मा है, वही अंतर्यामी, वही अमर है।
यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्त्सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽन्तरो, यँ सर्वाणि भूतानि नविदुः यस्य सर्वाणि भुतानि शरीरं, यः सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृत॥ इत्य् उ एवाधिभूतम् . अथाध्यात्मम्
जो सभी प्राणियों में स्थित है, जो सभी प्राणियों के भीतर है, जिन्हें सभी प्राणी नहीं जानते, जिनका शरीर सभी प्राणी हैं, जो भीतर से सभी प्राणियों को नियंत्रित करता है—वही तुम्हारा आत्मा है, वही अंतर्यामी, वही अमर है। अब तक यह भूतों के विषय में कहा गया। अब आत्मा के विषय में।
अथ हैनं भुज्युर्लाह्यायनिः पप्रच्छ॥ याज्ञवल्क्येति होवाच, मद्रेषु चरकाः पर्यव्रजाम; तेपतङ्चलस्य काप्यस्य गृहानैम॥ तस्यासीद्दुहितागन्धर्वगृहीता; तमपृच्छामः कोऽसीति॥ सोऽब्रवीत् षुधन्वाङ्गिरसइति॥ तं यदालोकानामन्तानपृच्छामाथैतद् अब्रूमः क्वपारिक्षिताअभवन्निति॥ क्वपारिक्षिताअभवन्निति॥ . तत् त्वा पृच्छामि, याज्ञवल्क्यः क्वपारिक्षिताअभवन्निति
फिर भुज्यु लाह्यायन ने उनसे पूछा, 'याज्ञवल्क्य!' उसने कहा, 'हम मद्र देश में भिक्षा मांगते हुए घूम रहे थे। हम पतंजल काप्य के घर पहुँचे। उसकी एक बेटी थी, जिसमें गंधर्व का वास था। हमने उससे पूछा, 'तुम कौन हो?' उसने उत्तर दिया, 'मैं शुद्धन्वा आंगिरस हूँ।' जब हमने उससे लोकों की सीमाओं के बारे में पूछा, तो उसने कहा, 'परीक्षित कहाँ रहते थे?' अब मैं तुमसे पूछता हूँ, याज्ञवल्क्य, परीक्षित कहाँ रहते थे?'
सहोवाचोवाच वैसतद् अगच्छन्वैतेतत्र, यत्राश्वमेधयाजिनो गच्छन्तीति॥ क्वन्वश्वमेधयाजिनो गच्छन्तीति॥ द्वात्रिँशत वैदेवरथाह्न्यान्ययं लोकस्; तँ समन्तं लोकं द्विस्तावत्पृथिवी \^ पर्येति; ताँ . पृथिवीं द्विस्तावत्समुद्रः पर्येति॥ तद्यावती क्षुरस्य धारा, यावद्वा मक्षिकायाः पत्त्रं, तावानन्तरेणाकाशः॥ तान्९न्द्रः सुपर्णोभूत्वावायवे प्रायच्छत्; तान्वायुरात्मनि धित्वातत्रागमयद्यत्र परिक्षिता अभवन्निति॥ एवमिव वैसवायुमेवप्रशशँस; तस्माद्वायुरेवव्यष्टिः वायुः समष्टिः॥ अप पुनर्मृत्युं जयति, सर्वमायुरेति . यएवं वेद॥ ततो ह भुज्युर्लाह्यायनिरुपरराम॥ 4/
उसने उत्तर दिया, 'वे वहाँ गए जहाँ अश्वमेध यज्ञ करने वाले जाते हैं।' 'अश्वमेध यज्ञ करने वाले कहाँ जाते हैं?' 'विदेहों के बत्तीस रथ प्रतिदिन इस पृथ्वी की परिक्रमा करते हैं; वे पृथ्वी से दुगुनी दूरी तक लोक की परिक्रमा करते हैं; समुद्र पृथ्वी को दुगुनी दूरी तक घेरता है। उनके बीच का आकाश उतना ही पतला है जितना उस्तरे की धार या मक्खी के पंख जितना। इन्द्र, सुपर्ण (विशाल पक्षी) बनकर, उन्हें वायु के पास ले गया; वायु ने उन्हें अपने में रखकर वहाँ पहुँचा दिया जहाँ परीक्षित रहते थे। इस प्रकार वायु की ही प्रशंसा हुई; इसलिए वायु ही एकल भी है और समष्टि भी। जो यह जानता है, वह मृत्यु को फिर जीत लेता है, सम्पूर्ण आयु प्राप्त करता है।' इसके बाद भुज्यु लाह्यायन ने प्रश्न करना बंद कर दिया।
अथ हैनं कहोडः कौषीतकेयः पप्रच्छः याज्ञवल्क्येति होवाच, यद् . साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म यआत्मासर्वान्तरः तं मे व्याचक्ष्वेति॥ एषत आत्मासर्वान्तरः॥ कतमो, याज्ञवल्क्य, सर्वान्तरो॥ योऽशनायापिपासेशोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति॥ एतं वैतमात्मानं विदित्वा, ब्राह्मणाः पुत्रैषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति॥ याह्य् एवपुत्रैषणासावित्तैषणा, यावित्तैषणासालोकैषणोभेह्य् एतेएषणे एवभवतः॥ तस्माद्पण्डितः पाण्डित्यं निर्विद्य, बाल्येन तिष्ठासेद्; बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिः अमौनं च मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मणः॥ सब्राह्मणः केन स्याद्॥ येन स्यात् तेनेदृश एवभवति, यएवं वेद . ततो ह कहोडः कौषीतकेय उपरराम॥ 5/
फिर कहोड कौषीतकेय ने उनसे पूछा, 'याज्ञवल्क्य! जो ब्रह्म प्रत्यक्ष और अप्रत्यक्ष नहीं, वह आत्मा जो सबके भीतर है, उसे मुझे समझाओ।' 'यह वही आत्मा है, जो सबके भीतर है।' 'कौन है, याज्ञवल्क्य, जो सबके भीतर है?' 'जो भूख, प्यास, शोक, मोह, बुढ़ापा और मृत्यु से परे है। इस आत्मा को जानकर ब्राह्मण पुत्र, धन और लोक की इच्छा छोड़कर भिक्षा का जीवन अपनाते हैं। पुत्र की इच्छा ही धन की इच्छा है, धन की इच्छा ही लोक की इच्छा है, ये दोनों केवल इच्छाएँ हैं। इसलिए ज्ञानी, ज्ञान प्राप्त कर, बालक की तरह रहते हैं; बाल्य और ज्ञान दोनों को छोड़कर मुनि रहते हैं; मौन और अमौन दोनों को छोड़कर ब्राह्मण रहते हैं। ब्राह्मण कौन होता है? जो जिस उपाय से बनता है, वही बन जाता है; जो ऐसे जानता है।' इसके बाद कहोड कौषीतकेय ने प्रश्न करना बंद कर दिया।
अथ हैनमूषस्तश्चाक्रायणः पप्रच्छ॥ याज्ञवल्क्येति होवाच, यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म यआत्मासर्वान्तरः तं मे व्याचक्ष्वेति॥ एषत आत्मासर्वान्तरः॥ कतमो, याज्ञवल्क्य, सर्वान्तरो॥ यः प्राणेन प्राणिति, सत आत्मासर्वान्तरो; योऽपानेनापानिति, सत आत्मासर्वान्तरो; योव्यानेन व्यनिति, सत आत्मासर्वान्तरो; यउदानेनोदनिति, सत आत्मासर्वान्तरो॥ यः समानेन समनिति, सत आत्मासर्वन्तर। . ॥. एषत आत्मासर्वान्तरः
फिर उषस्त चाक्रायण ने उनसे पूछा, 'याज्ञवल्क्य! जो ब्रह्म प्रत्यक्ष और अप्रत्यक्ष नहीं, वह आत्मा जो सबके भीतर है, उसे मुझे समझाओ।' 'यह वही आत्मा है, जो सबके भीतर है।' 'कौन है, याज्ञवल्क्य, जो सबके भीतर है?' 'जो प्राण से प्राण लेता है, वही आत्मा है जो सबके भीतर है; जो अपान से अपान लेता है, वही आत्मा है जो सबके भीतर है; जो व्यान से व्यान लेता है, वही आत्मा है जो सबके भीतर है; जो उदान से उदान लेता है, वही आत्मा है जो सबके भीतर है; जो समान से समान लेता है, वही आत्मा है जो सबके भीतर है। यही आत्मा है, जो सबके भीतर है।'
सहोवाचोषस्तश्चाक्रायणोः यथा वैब्रूयादसौगौः असावश्व इति एवमेवैतद्व्यपदिष्टं भवति॥ यदेवसाक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म यआत्मासर्वान्तरः तं मे व्याचक्ष्वेति॥ एषत आत्मासर्वान्तरः॥ कतमो, याज्ञवल्क्य, सर्वान्तरो॥ नदृष्टेर्द्रष्टारं पश्येः नश्रुतेः श्रोतारँ शृणुया; नमतेर्मन्तारं मन्वीथा, नविज्ञातेर्विज्ञातारं विजानीया॥ एषत आत्मासर्वान्तरो॥ अतोऽन्यदार्तं॥ ततो होषस्तश्चाक्रायण उपरराम॥ 6
उषस्त चाक्रायण ने कहा, 'जैसे कोई कहे, वह गाय है, वह घोड़ा है, वैसे ही यह भी नाम से जाना जाता है। जो ब्रह्म प्रत्यक्ष और अप्रत्यक्ष नहीं, वह आत्मा जो सबके भीतर है, उसे मुझे समझाओ।' 'यह वही आत्मा है, जो सबके भीतर है।' 'कौन है, याज्ञवल्क्य, जो सबके भीतर है?' 'तुम देखने वाले को नहीं देख सकते; सुनने वाले को नहीं सुन सकते; सोचने वाले को नहीं सोच सकते; जानने वाले को नहीं जान सकते। यही आत्मा है, जो सबके भीतर है। बाकी सब दुखी है।' इसके बाद उषस्त चाक्रायण ने प्रश्न करना बंद कर दिया।
अथ हैनं गार्गी वाचक्नवी पप्रच्छः याज्ञवल्क्येति होवाच, यदिदँ सर्वमप्स्वोतं च प्रोतं च, कस्मिन्नु आप ओताश्च प्रोताश्चेति॥ वायौ, गार्गीति॥ कस्मिन्नु वायुरोतश्च प्रोतश्चेति॥ आकाशएव गार्गीति॥ कस्मिन्न्वाकाश \` ओतश्च प्रोतश्चेति॥ अन्तरिक्षलोकेषु गार्गीति॥ कस्मिन्नुखल्वन्तरिक्षलोका ओताश्च प्रोताश्चेति॥ द्यौर्लोकेषु, गार्गीति॥ कस्मिन्नुखलु द्यौर्लोकाओताश्च प्रोताश्चेत्य् . ॥. अदित्यलोकेषु, गार्गीति॥ कस्मिन्नुखल्वादित्यलोकाओताश्च प्रोताश्चेति॥ चन्द्रलोकेषु, गार्गीति॥ कस्मिन्नुखलु चन्द्रलोकाओताश्च प्रोताश्चेति॥ नक्षत्रलोकेषु, गार्गीति॥ कस्मिन्नुखलु नक्षत्रलोकाओताश्च प्रोताश्चेति॥ देवलोकेषु, गार्गीति॥ कस्मिन्नुखलु देवलोकाओताश्च प्रोताश्चेति॥ गन्धर्वलोकेषु गार्गीति॥ कस्मिन्नुखल्व् गन्धर्वलोका ओताश्च प्रोताश्चेति॥ प्रजापतिलोकेषु, गार्गीति॥ कस्मिन्नुखलु प्रजापतिलोकाओताश्च प्रोताश्चेति॥ ब्रह्मलोकेषु, गार्गीति॥ कस्मिन्नुखलु ब्रह्मलोकाओताश्च प्रोताश्चेति॥ सहोवाचः गार्गि, मातिप्राक्षीः माते मूर्धाव्यपप्तद् अनतिप्रश्न्यां वैदेवतामतिपृच्छसि॥ गार्गि, मातिप्राक्षीरिति॥ ततो ह गार्गी वाचक्नव्य् उपरराम॥ 7
फिर गार्गी वाचकनवी ने उनसे पूछा, 'याज्ञवल्क्य! जिसमें यह सब कुछ ताना-बाना की तरह बुना हुआ है, बताओ, जल किसमें बुना है?' 'वायु में, गार्गी।' 'वायु किसमें बुना है?' 'आकाश में, गार्गी।' 'आकाश किसमें बुना है?' 'बीच के लोकों में, गार्गी।' 'बीच के लोक किसमें बुने हैं?' 'स्वर्ग लोकों में, गार्गी।' 'स्वर्ग लोक किसमें बुने हैं?' 'सूर्य लोकों में, गार्गी।' 'सूर्य लोक किसमें बुने हैं?' 'चन्द्र लोकों में, गार्गी।' 'चन्द्र लोक किसमें बुने हैं?' 'नक्षत्र लोकों में, गार्गी।' 'नक्षत्र लोक किसमें बुने हैं?' 'देव लोकों में, गार्गी।' 'देव लोक किसमें बुने हैं?' 'गंधर्व लोकों में, गार्गी।' 'गंधर्व लोक किसमें बुने हैं?' 'प्रजापति लोकों में, गार्गी।' 'प्रजापति लोक किसमें बुने हैं?' 'ब्रह्म लोकों में, गार्गी।' 'ब्रह्म लोक किसमें बुने हैं?' उन्होंने कहा, 'गार्गी, आगे मत पूछो, नहीं तो तुम्हारा सिर गिर जाएगा। तुम देवताओं के क्षेत्र में सीमा से आगे पूछ रही हो। गार्गी, आगे मत पूछो।' इसके बाद गार्गी वाचकनवी ने प्रश्न करना बंद कर दिया।
कबंध अथर्वण ने पतंजल काप्य और यज्ञ करने वालों से कहा, 'जो काप्य, उस सूत्र और उस अंतर्यामी को जानता है, वही ब्रह्मज्ञ, लोकज्ञ, देवज्ञ, वेदज्ञ, यज्ञज्ञ, भूतज्ञ, आत्मज्ञ और सर्वज्ञ होता है।' उसने उनसे कहा, 'मैं यह जानता हूँ।' 'यदि तुम, याज्ञवल्क्य, उस सूत्र और अंतर्यामी को नहीं जानते और फिर भी ब्रह्मज्ञ कहलाते हो, तो तुम्हारा सिर गिर जाएगा।'
योदिक्षुतिष्ठन्दिग्भ्योऽन्तरो, यं दिशो नविदुः यस्य दिशः शरीरं, योदिशोऽन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः॥ 15/ ॥ योविद्युति तिष्ठन्विद्युतोऽन्तरो, यं विद्युन्नवेद, यस्य विद्युच्छरीरं, योविद्युतोऽन्तरो यमयति, सत आत्मान्तर्याम्यमृतः॥ 16/ ॥ योस्तनयित्नौतिष्ठन्स्तनयित्नोरन्तरो, यँ स्तनयित्नुर्नवेद, यस्य स्तनयित्नुः शरीरं, योस्तनयित्नोरन्तरो यमयति, सत आत्मान्तर्याम्यमृतः॥ 17/ ॥ योसर्वेषु लोकेषु तिष्ठन्सर्वेभ्यो लोकेभ्योऽन्तरो, यँ सर्वे लोकानविदुः यस्य सर्वे लोकाः शरीरं, योसर्वेभ्यो लोकेभ्योऽन्तरो यमयति, सत आत्मान्तर्याम्यमृतः॥ 18/ ॥ योसर्वेषु वेदेषु तिष्ठन्सर्वेभ्यो वेदेष्वन्तरो, यँ सर्वे वेदा नविदुः यस्य सर्वे वेदाः शरीरं, योसर्वेभ्यो वेदेभ्योऽन्तरो यमयति, सत आत्मान्तर्याम्यमृतः॥ 19/ ॥ योसर्वेषु यज्ञेषु तिष्ठन्सर्वेभ्यो यज्ञेभ्योऽन्तरो, यँ सर्वे यज्ञानविदुः यस्य सर्वे यज्ञाः शरीरं, योसर्वेभ्यो यज्ञेभ्योऽन्तरो यमयति, सत आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो दिशाओं में स्थित है, जो दिशाओं के भीतर है, जिन्हें दिशाएँ नहीं जानतीं, जिनका शरीर दिशाएँ हैं, जो भीतर से दिशाओं को नियंत्रित करता है—वही तुम्हारा आत्मा है, वही अंतर्यामी, वही अमर है। जो बिजली में स्थित है, जो बिजली के भीतर है, जिसे बिजली नहीं जानती, जिसका शरीर बिजली है, जो भीतर से बिजली को नियंत्रित करता है—वही तुम्हारा आत्मा है, वही अंतर्यामी, वही अमर है। जो गर्जन में स्थित है, जो गर्जन के भीतर है, जिसे गर्जन नहीं जानता, जिसका शरीर गर्जन है, जो भीतर से गर्जन को नियंत्रित करता है—वही तुम्हारा आत्मा है, वही अंतर्यामी, वही अमर है। जो सभी लोकों में स्थित है, जो सभी लोकों के भीतर है, जिन्हें सभी लोक नहीं जानते, जिनका शरीर सभी लोक हैं, जो भीतर से सभी लोकों को नियंत्रित करता है—वही तुम्हारा आत्मा है, वही अंतर्यामी, वही अमर है। जो सभी वेदों में स्थित है, जो सभी वेदों के भीतर है, जिन्हें सभी वेद नहीं जानते, जिनका शरीर सभी वेद हैं, जो भीतर से सभी वेदों को नियंत्रित करता है—वही तुम्हारा आत्मा है, वही अंतर्यामी, वही अमर है। जो सभी यज्ञों में स्थित है, जो सभी यज्ञों के भीतर है, जिन्हें सभी यज्ञ नहीं जानते, जिनका शरीर सभी यज्ञ हैं, जो भीतर से सभी यज्ञों को नियंत्रित करता है—वही तुम्हारा आत्मा है, वही अंतर्यामी, वही अमर है।