વડવેતરાભવદ્ અશ્વવૃષઇતરો; ગર્દભીતરા, ગર્દભઇતરસ્; તાઁ સમેવાભવત્ તત એકશફમજાયત
એ ઘોડો થયો, એ ઘોડીની; એ ગધેડો થયો, એ ગધેડીની; એએ એ સાથે મિલન કર્યું, અને એમાંથી એકશિંગડા પ્રાણી જન્મ્યા.
અજેતરાભવદ્ બસ્તઇતરો; અવિરિતરા, મેષઇતરસ્; તાઁ સમેવાભવત્ તતોઽજાવયોઽજાયન્તૈવમેવયદિદં કિઙ્ચ મિથુનમાપિપીલિકાભ્યઃ તત્સર્વમસૃજત
એ બકરો થયો, એ બકરી; એ મેષ થયો, એ મેથી; એએ એ સાથે મિલન કર્યું, અને એમાંથી બકરા અને મેષો જન્મ્યા. એ જ રીતે, પાંપડીયાં સુધીના બધા જ જોડાં પ્રાણીઓ એએ ઉત્પન્ન કર્યા.
સોઽવેદ્ અહં વાવસૃષ્ટિરસ્મિ અહઁ હીદઁ સર્વમસૃક્ષીતિ॥ તતઃ સૃષ્ટિરભવત્॥ સૃષ્ટ્યાઁ હાસ્યૈતસ્યાં ભવતિ, યએવં વેદ
એએ જાણ્યું, 'હું જ સર્જન છું, કેમ કે આ બધું મેં જ સર્જ્યું છે.' એટલે સર્જન થયું. જે આ રીતે જાણે છે, એ માટે આ સર્જનમાં સાચું સર્જન થાય છે.
અથેત્યભ્યમન્થત્॥ સમુખાચ્ચ યોનેર્હસ્તાભ્યાં ચાગ્નિમસૃજત॥ તસ્માદેતદુભયમલોમકમન્તરતો, અલોમકા હિયોનિરન્તરતઃ
પછી એએ પોતાને ઘસ્યા; મોઢા અને યોનિમાંથી, હાથથી અગ્નિ ઉત્પન્ન કરી. એટલે મોઢાની અંદર અને યોનિની અંદર વાળ નથી; યોનિ અંદરથી વાળરહિત છે.
તદ્યદિદમાહુઃ અમું યજામું યજેત્ય્ એકૈકં દેવમ્ એતસ્યૈવસાવિસૃષ્ટિઃ એષઉ હ્ય્ એવસર્વે દેવા
જ્યારે લોકો કહે છે, 'આ દેવતાની પૂજા કરીએ, એ દેવતાની પૂજા કરીએ,' ત્યારે દરેક દેવતા આ એક જમાંથી થતો ભાગ છે; કારણ કે, ખરેખર, બધા દેવતાઓ એ આ જ છે.
અથ યત્કિઙ્ચેદમાર્દ્રં, તદ્રેતસોઽસૃજત; તદુ સોમ॥ એતાવદ્વાઇદઁ સર્વમન્નં ચૈવાન્નાદશ્ચ; સોમ એવાન્નમ્ અગ્નિરન્નાદઃ
આજે જે કંઈ ભીનું છે, તે તેણે વીર્ય રૂપે સર્જ્યું; એ જ સોમ છે. આમ, બધું અન્ન અને અન્ન ભોજનાર્થ છે; સોમ અન્ન છે અને અગ્નિ અન્નભક્ષક છે.
સૈષાબ્રહ્મણોઽતિસૃષ્ટિઃ યચ્છ્રેયસો દેવાનસૃજતાથ યન્મર્ત્યઃ સન્નમૃતાનસૃજત, તસ્માદતિસૃષ્ટિઃ અતિસૃષ્ટ્યાઁ હાસ્યૈતસ્યાં ભવતિ, યએવં વેદ
આ બ્રહ્માનું શ્રેષ્ઠ સર્જન છે: જ્યારે તે શ્રેષ્ઠ હતો ત્યારે દેવતાઓને સર્જ્યા; પછી, મરનાર સ્વરૂપે, મરતાંને સર્જ્યા. તેથી આ શ્રેષ્ઠ સર્જન છે. જે આ શ્રેષ્ઠ સર્જન જાણે છે, તેને તેમાં આનંદ મળે છે.
તદ્ધેદં તર્હ્યવ્યાકૃતમાસીત્॥ તન્નામરૂપાભ્યામેવવ્યાક્રિયતાસૌનામાયમિદઁરૂપ ઇતિ॥ તદિદમપ્ય્ એતર્હિ નામરૂપાભ્યામેવવ્યાક્રિયત અસૌનામાયમિદઁરૂપ ઇતિ
ત્યારે આ બધું અવિભાજિત હતું. પછી માત્ર નામ અને રૂપથી જ ઓળખાયું: 'આનું એવું નામ છે, આવું રૂપ છે.' આજેય, બધું માત્ર નામ અને રૂપથી જ ઓળખાય છે: 'આનું એવું નામ છે, આવું રૂપ છે.'
સએષઇહપ્રવિષ્ટ આનખાગ્રેભ્યો॥ યથા ક્ષુરઃ ક્ષુરધાનેઽવહિતઃ સ્યાદ્ વિશ્વમ્ભરોવા વિશ્વમ્ભરકુલાયે, તં નપશ્યન્તિ અકૃત્સ્નો હિસઃ;
એ અહીં, નખના છેડે સુધી પ્રવેશી ગયો છે. જેમ રેઝર તેના ખોળામાં છુપાયેલું હોય, અથવા ધરતી પોતાના ઘરામાં હોય, તેમ એ દેખાતો નથી, કારણ કે એ સંપૂર્ણ રીતે પ્રગટ થયો નથી.
પ્રાણન્નેવપ્રાણોનામ ભવતિ, વદન્વાક્ પશ્યંશ્ચક્ષુઃ, શૃણ્વઙ્છ્રોત્રં, મન્વાનોમનઃ॥ તાન્યસ્યૈતાનિ કર્મનામાન્ય્ એવ॥ સયોઽત એકૈકમુપાસ્તે, નસવેદાકૃત્સ્નો હ્ય્ એષોઽત એકૈકેન ભવતિ
શ્વાસ લે ત્યારે એ 'પ્રાણ' કહેવાય છે, બોલે ત્યારે 'વાણી', જુએ ત્યારે 'આંખ', સાંભળે ત્યારે 'કાન', વિચારે ત્યારે 'મન'. આ બધાં એનાં કર્મ અનુસારનાં નામ છે. જે વ્યક્તિ દરેકને અલગથી પૂજે છે, તે આખું જાણતો નથી; એ જેટલું પૂજે છે, એટલું જ બને છે.
આત્મેત્ય્ એવોપાસીતાત્ર હ્ય્ એતેસર્વ એકં ભવન્તિ॥ તદેતત્પદનીયમસ્ય સર્વસ્ય યદયમાત્માનેન હ્ય્ એતત્સર્વં વેદ॥ યથા હ વૈપદેનાનુવિન્દેદ્ એવં કીર્તિઁ શ્લોકં વિન્દતે, યએવં વેદ
માત્ર આત્માનું ધ્યાન કરવું જોઈએ, કારણ કે અહીં બધું એક થાય છે. આ બધાનું આધાર એ છે કે, આ આત્મા દ્વારા બધું જાણાય છે. જેમ પગલાંની પાંખી જોઈને માર્ગ મળે છે, તેમ જે આ રીતે જાણે છે, તેને કીર્તિ અને શ્લોક મળે છે.
તદેતત્પ્રેયઃ પુત્રાત્ પ્રેયો વિત્તાત્ પ્રેયોઽન્યસ્માત્સર્વસ્માદ્ અન્તરતરં, યદયમાત્મા॥ સયોઽન્યમાત્મનઃ પ્રિયં બ્રુવાણં બ્રૂયાત્ પ્રિયઁ રોત્સ્યતીતીશ્વરોહ તથૈવસ્યાદ્॥ આત્માનમેવપ્રિયમુપાસીત॥ સયઆત્માનમેવપ્રિયમુપાસ્તે, નહાસ્ય પ્રિયં પ્રમાયુકં ભવતિ
આ પુત્રથી પણ વધુ પ્રિય છે, ધનથી પણ વધુ પ્રિય છે, બધાથી વધુ આંતરિક છે—એ આત્મા. જો કોઈ બીજું પ્રિય છે એમ કહે તો, 'તું જેને પ્રિય કહે છે, એ નાશ પામશે' એમ કહી શકાય. માત્ર આત્માને જ પ્રિય માની ધ્યાન કરવું જોઈએ. જે માત્ર આત્માને જ પ્રિય માને છે, તેનું પ્રિય કદી નાશ પામતું નથી.
તદાહુઃ યદ્બ્રહ્મવિદ્યયા સર્વં ભવિષ્યન્તો મનુષ્યામન્યન્તે, કિમુ તદ્બ્રહ્માવેદ્ યસ્માત્તત્સર્વમભવદિતિ
કહે છે કે, 'બ્રહ્મજ્ઞાનથી બધું બની જશે,' અને લોકો પણ એમ માને છે. પણ એ બ્રહ્મ શું છે, કારણ કે બધું તો એમાંથી જ થયું છે?
બ્રહ્મ વાઇદમગ્ર આસીત્॥ તદાત્માનમેવાવેદ્ અહં બ્રહ્માસ્મીતિ; તસ્માત્તત્સર્વમભવત્॥ તદ્યો-યો દેવાનાં પ્રત્યબુધ્યત, સએવતદભવત્ તથર્ષીનાં, તથા મનુષ્યાણામ્
આ શરૂઆતમાં માત્ર બ્રહ્મ જ હતું, એકમાત્ર. એણે પોતાને ઓળખ્યું: 'હું બ્રહ્મ છું.' તેથી બધું એમાંથી થયું. દેવતાઓમાં જે આ રીતે જાગૃત થયો, એ એ જ બન્યો; ઋષિઓમાં પણ, મનુષ્યોમાં પણ એવું જ.
સનૈવવ્યભવત્॥ સવિશમસૃજત, યાન્ય્ એતાનિ દેવજાતાનિ ગણશઆખ્યાયન્તે, વસવો રુદ્રાઆદિત્યાવિશ્વે દેવામરુત ઇતિ
એ અલગ પડ્યું. એણે દેવતાઓના જૂથો સર્જ્યા, જેમ કે વસુઓ, રુદ્રો, આદિત્યો, વિશ્વેદેવો, મરુતો.
સનૈવવ્યભવત્॥ સશૌદ્રં વર્ણમસૃજત પૂષણમ્॥ ઇયં વૈપૂષેયઁ હીદઁ સર્વં પુષ્યતિ યદિદં કિઙ્ચ
એ અલગ પડ્યું. એણે શૂદ્ર વર્ણ, પૂષણને સર્જ્યો. ખરેખર, પૂષણ અહીં જે કંઈ છે બધું પોષે છે.
સનૈવવ્યભવત્॥ તચ્છ્રેયો રૂપમત્યસૃજત ધર્મં॥ તદેતત્ક્ષત્રસ્ય ક્ષત્રં યદ્ધર્મઃ॥ તસ્માદ્ધર્માત્પરં નાસ્તિ॥ અથો અબલીયાન્બલીયાઁસમાશઁસતે ધર્મેણ યથા રાજ્ઞૈવં॥ યોવૈસધર્મઃ, સત્યં વૈતત્॥ તસ્માત્સત્યં વદન્તમાહુઃ ધર્મં વદતીતિ, ધર્મં વા વદન્તઁ: સત્યં વદતીતિ એતદ્ધ્ય્ એવૈતદુભયં ભવતિ
એ અલગ પડ્યું. એણે શ્રેષ્ઠ રૂપ, ધર્મને સર્જ્યો. આ છે ક્ષત્રિયનું પણ ક્ષત્રિય—ધર્મ. તેથી, ધર્મથી ઉપર કંઈ નથી. જેમ રાજાને ધર્મથી જ નબળા મજબૂતને માને છે, તેમ છે. જે ધર્મ છે, એ જ સત્ય છે. તેથી, જે સત્ય બોલે છે, તેને કહે છે 'ધર્મ બોલે છે'; અને જે ધર્મ બોલે છે, તેને કહે છે 'સત્ય બોલે છે.' બંને એક જ છે.
તદેતદ્બ્રહ્મ ક્ષત્રં વિટ્ શૂદ્રઃ॥ તદગ્નિનૈવદેવેષુ બ્રહ્માભવદ્ બ્રાહ્મણોમનુષ્યેષુ, ક્ષત્રિયેણ ક્ષત્રિયો, વૈશ્યેન વૈશ્યઃ, શૂદ્રેણ શૂદ્રઃ॥ તસ્માદગ્નાવેવદેવેષુ લોકમિચ્છન્તે, બ્રાહ્મણેમનુષ્યેષુ એતાભ્યાઁ હિરૂપાભ્યાં બ્રહ્માભવત્
આ બ્રહ્મ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર છે. દેવોમાં બ્રહ્મ અગ્નિ થયો; મનુષ્યોમાં બ્રાહ્મણ; ક્ષત્રિયથી ક્ષત્રિય, વૈશ્યથી વૈશ્ય, શૂદ્રથી શૂદ્ર. તેથી દેવોમાં અગ્નિ દ્વારા લોક મેળવાય છે, મનુષ્યોમાં બ્રાહ્મણ દ્વારા. આ બે રૂપથી બ્રહ્મ બની ગયું.
અથ યોહ વાઅસ્માલ્ લોકાત્સ્વં લોકમદૃષ્ટ્વા પ્રૈતિ, સએનમવિદિતો નભુનક્તિ; યથા વેદો વાનનૂક્તોઽન્યદ્વા કર્માકૃતં॥ યદિ હ વાઅપ્યનેવંવિન્મહત્પુણ્યં કર્મ કરોતિ, તદ્ધાસ્યાન્તતઃ ક્ષીયત એવાત્માનમેવલોકમુપાસીત॥ સયઆત્માનમેવલોકમુપાસ્તે, નહાસ્ય કર્મ ક્ષીયતે॥ અસ્માદ્ધ્ય્ એવાત્મનો યદ્-યત્કામયતે, તત્-તત્સૃજતે
યત્સપ્તાન્નાનિ મેધયા તપસાજનયત્પિતેતિ, મેધયા હિતપસાજનયત્પિતૈકમસ્ય સાધારણમિતીદમેવાસ્ય તત્સાધારણમન્નં, યદિદમદ્યતે॥ સયએતદુપાસ્તે, નસપાપ્મનો વ્યાવર્તતે; મિશ્રઁ હ્ય્ એતત્
પિતાએ બુદ્ધિ અને તપથી સાત પ્રકારના અન્ન ઉત્પન્ન કર્યા, અને એક બધાને સામાન્ય આપ્યું. એ સામાન્ય અન્ન એ જ છે, જે ખવાય છે. જે આનું ઉપાસન કરે છે, એ પાપથી બચી જાય છે; કેમ કે એ મિશ્ર છે.
દ્વેદેવાનભાજયદિતિ, હુતં ચ પ્રહુતં ચ; તસ્માદ્દેવેભ્યો જુહ્વતિ ચ પ્રચ જુહ્વતિ॥ અથો આહુઃ દર્શપૂર્ણમાસાવિતિ॥ તસ્માન્નેષ્ટિયાજુકઃ સ્યાત્
પિતાએ બે અન્ન દેવતાઓને આપ્યા: હવન કરેલું અને પુનઃહવન કરેલું. તેથી દેવતાઓ માટે મુખ્ય અને અનુહવન બંને અર્પણ થાય છે. તેથી કહે છે: 'નવચંદ્ર અને પૂર્ણચંદ્ર યજ્ઞ.' તેથી અર્પણ કરનાર બનવું જોઈએ.
પશુભ્ય એકં પ્રાયચ્છદિતિ, તત્પયઃ; પયો હ્ય્ એવાગ્રે મનુષ્યાશ્ચ પશવશ્ચોપજીવન્તિ॥ તસ્માત્કુમારં જાતં ઘૃતં વૈવાગ્રે પ્રતિલેહયન્તિ, સ્તનં વાનુધાપયન્તિ;
પિતાએ એક અન્ન પશુઓને આપ્યું: એ દૂધ છે. શરૂઆતમાં માણસો અને પશુઓ બંને દૂધ પર જીવે છે. તેથી જ્યારે બાળક જન્મે છે, ત્યારે પહેલા ઘી ચાટાડે છે અથવા સ્તન પર લગાડે છે.
અથ વત્સં જાતમાહુઃ અતૃણાદ ઇતિ॥ તસ્મિન્ત્સર્વં પ્રતિષ્ઠિતં, યચ્ચ પ્રાણિતિ યચ્ચ નેતિ, પયસિ હીદઁ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતં, યચ્ચ પ્રાણિતિ યચ્ચ ન
જ્યારે વાછરું જન્મે છે, ત્યારે કહે છે, 'એ હજુ ઘાસ નથી ખાઈ રહ્યું.' તેમાં બધું સ્થિર છે, જે શ્વાસ લે છે અને જે નથી લેતું; દૂધમાં જ બધું સ્થિર છે, જે શ્વાસ લે છે અને જે નથી લેતું.
તદ્યદિદમાહુઃ સંવત્સરં પયસા જુહ્વદપ પુનર્મૃત્યું જયતીતિ, નતથા વિદ્યાદ્॥ યદહરેવજુહોતિ, તદહઃ પુનર્મૃત્યુમપજયત્ય્ એવં વિદ્વાન્ત્; સર્વઁ હિદેવેભ્યોઽન્નાદ્યં પ્રયચ્છતિ॥ કસ્માત્તાનિ નક્ષીયન્તેઽદ્યમાનાનિ સર્વદેતિ
જ્યારે કહે છે, 'સંવત્સરભર દૂધ અર્પણ કરીને ફરી મૃત્યુ પર વિજય મળે છે,' તો એ રીતે સમજવું નહીં. જે દિવસે અર્પણ કરે છે, એ દિવસે ફરી મૃત્યુ પર વિજય મળે છે; આ જાણીને, બધા દેવતાઓને અન્ન આપે છે. આ અન્ન સતત ખાવામાં આવે છે છતાં કેમ ઓછું નથી થતું?
તદ્ધૈતત્પશ્યન્નૃષિર્વામદેવઃ પ્રતિપેદેઃ અહં મનુરભવઁ સૂર્યશ્ચેતિ॥ તદિદમપ્ય્ એતર્હિ યએવં વેદાહં બ્રહ્માસ્મીતિ, સઇદઁ સર્વં ભવતિ, તસ્ય હ નદેવાશ્ચનાભૂત્યા ઈશત, આત્માહ્ય્ એષાઁ સભવતિ॥ અથ યોઽન્યાં દેવતામુપાસ્તેઃ અન્યોઽસાઉ અન્યોઽહમસ્મીતિ, નસવેદ॥ યથા પશુરેવઁ સદેવાનાં॥ યથા હ વૈબહવઃ પશવો મનુષ્યં ભુઙ્જ્યુઃ એવમેકૈકઃ પુરુષો દેવાન્ભુનક્તિ॥ એકસ્મિન્નેવપશાવાદીયમાનેઽપ્રિયં ભવતિ, કિમુ બહુષુ; તસ્માદેષાં તન્નપ્રિયં યદેતન્મનુષ્યાવિદ્યુઃ
આ જોઈને ઋષિ વામદેવએ કહ્યું: 'હું મનુ થયો, હું સૂર્ય થયો.' આજેય, જે આ રીતે જાણે છે, 'હું બ્રહ્મ છું,' એ બધું બની જાય છે. દેવતાઓ કે પિતૃઓ તેનો શાસન કરી શકતા નથી, કારણ કે એ આત્મા બની જાય છે. પણ જે બીજું દેવતાને પૂજે છે, 'એ અલગ છે, હું અલગ છું' એમ માને છે, તે જાણતો નથી; એ દેવતાઓ માટે પશુ જેવો છે. જેમ અનેક પશુઓ માનવી માટે છે, તેમ દરેક મનુષ્ય દેવતાઓ માટે છે. એક પશુ લઈ જાય ત્યારે દુઃખ થાય છે, તો ઘણા લઈ જાય ત્યારે કેટલું વધુ દુઃખ! તેથી જે મનુષ્યો જાણે છે, એ દેવતાઓને નાપસંદ છે.
બ્રહ્મ વાઇદમગ્ર આસીદેકમેવ॥ તદેકઁ સન્નવ્યભવત્॥ તચ્છ્રેયો રૂપમત્યસૃજત ક્ષત્રં, યાન્ય્ એતાનિ દેવત્રાક્ષત્રાણીન્દ્રો વરુણઃ સોમો રુદ્રઃ પર્જન્યો યમોમૃત્યુરીશાન ઇતિ॥ તસ્માત્ક્ષત્રાત્પરં નાસ્તિ; તસ્માદ્! બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયં અધસ્તાદુપાસ્તે રાજસૂયે॥ ક્ષત્રએવતદ્યશો દધાતિ, સૈષાક્ષત્રસ્ય યોનિર્યદ્બ્રહ્મ॥ તસ્માદ્યદ્યપિ રાજા પરમતાં ગચ્છતિ, બ્રહ્મૈવાન્તતઉપનિશ્રયતિ સ્વાં યોનિં॥ યઉ એનઁ હિનસ્તિ, સ્વાઁ સયોનિમૃચ્છતિ॥ સપાપીયાન્ભવતિ, યથા શ્રેયાઁસઁ હિઁસિત્વા
આ શરૂઆતમાં માત્ર બ્રહ્મ જ હતું, એકમાત્ર. એક જ રહીને એ અલગ પડ્યું. એણે શ્રેષ્ઠ રૂપ, ક્ષત્રિયત્વ સર્જ્યું: જેમ કે, ઇન્દ્ર, વરુણ, સોમ, રુદ્ર, પર્જન્ય, યમ, મૃત્યુ, ઈશાન—આ બધા દેવક્ષત્રિય છે. તેથી ક્ષત્રિયથી ઉપર કંઈ નથી. તેથી બ્રાહ્મણ રાજસૂય યજ્ઞમાં ક્ષત્રિયની નીચે રહી પૂજા કરે છે. ક્ષત્રિય જ તેને યશ આપે છે. ક્ષત્રિયનું મૂળ બ્રહ્મ છે. તેથી, ભલે રાજા સર્વોચ્ચ સ્થાન પામે, અંતે તો બ્રહ્મમાં, પોતાના મૂળમાં જ જાય છે. જે તેને ઇજા કરે છે, એ પોતાના મૂળમાં જ જાય છે. એ વધુ પાપી બને છે, જેમ શ્રેષ્ઠને છોડીને જવું.
પણ જે આ લોકમાંથી પોતાનો લોક જાણ્યા વિના જાય છે, તેને અજાણ્યો આનંદ આપતો નથી; જેમ અછાંતો વેદ કે બાકી રહેલા કર્મ. ભલે એ મહાન પુણ્યકર્મ કરે, અંતે તો એ ક્ષય પામે છે. માત્ર આત્માને જ પોતાનો લોક માની ધ્યાન કરવું જોઈએ. જે માત્ર આત્માને જ પોતાનો લોક માને છે, તેના કર્મો ક્ષય પામતા નથી. પોતાના આત્મામાંથી જે ઈચ્છે છે, એ સર્જે છે.
અથો અયં વાઆત્માસર્વેષાં ભૂતાનાં લોકઃ; સયજ્ જુહોતિ, યદ્યજતે તેન દેવાનાં લોકો; અથ યદનુબ્રૂતે, તેનર્ષીણામ્; અથ યત્પ્રજામિચ્છતે, યત્પિતૃભ્યો નિપૃણાતિ, તેન પિત્ર઼્ણામ્; અથ યન્મનુષ્યાન્વાસયતે, યદેભ્યોઽશનં દદાતિ, તેન મનુષ્યાણામ્; અથ યત્પશુભ્યસ્ તૃણોદકં વિન્દતિ, તેન પશૂનાં; યદસ્ય ગૃહેષુ શ્વાપદા વયાઁસ્ય્ આપિપીલિકાભ્ય ઉપજીવન્તિ, તેન તેષાં લોકો॥ યથા હ વૈસ્વાય લોકાયારિષ્ટિમિચ્છેદ્ એવઁ હૈવંવિદે સર્વદાસર્વાણિ ભૂતાન્યરિષ્ટિમિચ્છન્તિ॥ તદ્વાએતદ્વિદિતં મીમાઁસિતમ્
આ આત્મા બધા જીવોનાં લોક છે. જ્યારે કોઈ યજ્ઞ કરે છે, ત્યારે એ દેવલોક મેળવે છે; જપ કરે છે, ત્યારે ઋષિલોક મેળવે છે; સંતાન ઈચ્છે છે કે પિતૃઓને તૃપ્તિ આપે છે, ત્યારે પિતૃલોક મેળવે છે; મનુષ્યોની સેવા કરે છે કે તેમને અન્ન આપે છે, ત્યારે મનુષ્યલોક મેળવે છે; પશુઓને ઘાસ-પાણી આપે છે, ત્યારે પશુલોક મેળવે છે; અને ઘરમાં રહેલા શ્વાન, પક્ષીઓ, કીડી વગેરે તેના પર જીવતા હોય છે, ત્યારે એ જીવોનાં લોક મેળવે છે. જેમ કોઈ સર્વલોકની કલ્યાણકામના કરે છે, તેમ જે આ રીતે જાણે છે, તેના માટે બધા જીવ હંમેશાં કલ્યાણકામના કરે છે. આ જાણેલું અને તપાસેલું છે.
આત્મૈવેદમગ્ર આસીદ્ એક એવ॥ સોઽકામયતઃ જાયામે સ્યાદ્ અથ પ્રજાયેયાથ વિત્તં મે સ્યાદ્ અથ કર્મ કુર્વીયેતિ॥ એતાવાન્વૈકામો નેચ્છઁશ્ચનાતો ભૂયો વિન્દેત્॥ તસ્માદપ્ય્ એતર્હ્ય્ એકાકીકામયતેઃ જાયામે સ્યાદ્ અથ પ્રજાયેયાથ વિત્તં મે સ્યાદ્ અથ કર્મ કુર્વીયેતિ॥ સયાવદપ્ય્ એતેષામેકૈકં નપ્રાપ્નોતિ અકૃત્સ્ન એવતાવન્મન્યતે॥ તસ્યો કૃત્સ્નતા
આ શરૂઆતમાં માત્ર આત્મા જ હતો, એકલો અને બીજું કોઈ નહોતું. એણે ઈચ્છા કરી: 'મને પત્ની મળે, પછી સંતાન થાય, પછી સંપત્તિ મળે, પછી કામ કરી શકું.' ઇચ્છાની મર્યાદા એટલી જ છે; ઈચ્છવાથી એથી વધારે કશું મળતું નથી. તેથી આજે પણ જ્યારે કોઈ એકલો હોય, એ ઈચ્છે છે: 'મને પત્ની મળે, પછી સંતાન થાય, પછી સંપત્તિ મળે, પછી કામ કરી શકું.' જ્યારે સુધી એ આમાંથી દરેકને પ્રાપ્ત નથી કરતો, એ પોતાને અધૂરો માને છે. એનું પૂર્ણત્વ એ જ છે.
મન એવાસ્યાત્મા; વાગ્જાયા; પ્રાણઃ પ્રજા; ચક્ષુર્માનુષં વિત્તં, ચક્ષુષા હિતદ્વિન્દતિ; શ્રોત્રં દૈવં, શ્રોત્રેણ હિતચ્છૃણોતિ આત્મૈવાસ્ય કર્માત્મના હિકર્મ કરોતિ॥ સએષપાઙ્ક્તો યજ્ઞઃ, પાઙ્ક્તઃ પશુઃ, પાઙ્ક્તઃ પુરુષઃ, પાઙ્ક્તમિદઁ સર્વં યદિદં કિઙ્ચ॥ તદિદઁ સર્વમાપ્નોતિ, યએવં વેદ॥ 5 = 14.4.3.1-34=
મન એના આત્મા છે; વાણી એ પત્ની છે; શ્વાસ એ સંતાન છે; આંખ એ માનવ સંપત્તિ છે, કેમ કે આંખથી એ લાભદાયી વસ્તુ શોધે છે; કાન એ દૈવી સંપત્તિ છે, કેમ કે કાનથી એ લાભદાયી વાત સાંભળે છે. આત્મા એનું કર્મ છે, કેમ કે આત્માથી એ કામ કરે છે. આ યજ્ઞ પાંચ ભાગમાં છે, પશુ પણ પાંચ ભાગમાં છે, મનુષ્ય પણ પાંચ ભાગમાં છે, જે કંઈ છે એ બધું પાંચ ભાગમાં છે. જે આ રીતે જાણે છે, એ બધું પ્રાપ્ત કરે છે.
યત્સપ્તાન્નાનિ મેધયા તપસાજનયત્પિતૈ- -કમસ્ય સાધારણં, દ્વેદેવાનભાજયત્॥ ત્રીણ્ય્ આત્મનેઽકુરુત, પશુભ્ય એકં પ્રાયચ્છત્; તસ્મિન્ત્સર્વં પ્રતિષ્ઠિતં, યચ્ચ પ્રાણિતિ યચ્ચ ન॥ કસ્માત્તાનિ નક્ષીયન્તે, અદ્યમાનાનિ સર્વદા॥ યોવૈતામક્ષિતિં વેદ, સોઽન્નમત્તિ પ્રતીકેન, સદેવાનપિગચ્છતિ, સઊઋજમુપજીવતીતિ શ્લોકાઃ
પિતાએ બુદ્ધિ અને તપથી સાત પ્રકારના અન્ન ઉત્પન્ન કર્યા: એક બધાને સામાન્ય આપ્યું, બે દેવતાઓને વહેંચ્યા, ત્રણ પોતાને રાખ્યા, અને એક પશુઓને આપ્યું. તેમાં બધું સ્થિર છે, જે શ્વાસ લે છે અને જે નથી લેતું. આ અન્ન સતત ખાવામાં આવે છે છતાં કેમ ઓછું નથી થતું? જે આ અક્ષયતા જાણે છે, એ અન્નના ચિહ્ન સાથે ખાય છે, દેવતાઓ સુધી પહોંચે છે અને શક્તિથી જીવે છે — એમ શ્લોકો કહે છે.