અયં વૈલોકોઽગ્નિઃ ગૌતમ॥ તસ્ય પૃથિવ્ય્ એવસમિદ્ વાયુર્ ? ધૂમો, રાત્રિરર્ચિઃ દિશો અઙ્ગારા, અવન્તરદિશો વિષ્ફુલિઙ્ગાઃ॥ તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌદેવાવૃષ્ટિં જુહ્વતિ; તસ્યા આહુતેરન્નઁ સંભવતિ
ગૌતમ, આ જગત પણ અગ્નિ છે. તેમાં પૃથ્વી લાકડું છે, વાયુ ધૂમ્રપાન છે, રાત્રી જ્યોત છે, દિશાઓ અંગાર છે અને અવંતર દિશાઓ ચીંટ છે. આ અગ્નિમાં દેવતાઓ વરસાદ અર્પણ કરે છે; અને એ અર્પણમાંથી અન્ન ઉત્પન્ન થાય છે.
પુરુષો વાઅગ્નિઃ ગૌતમ॥ તસ્ય વ્યાત્તમેવસમિત્ પ્રાણોધૂમો, વાગર્ચિશ્, ચક્ષુરઙ્ગારાઃ, શ્રોત્રં વિષ્ફુલિઙ્ગાઃ॥ તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌદેવાઅન્નં જુહ્વતિ; તસ્યા આહુતે રેતઃ સંભવતિ
ગૌતમ, મનુષ્ય પણ અગ્નિ છે. તેમાં ખુલ્લું મોઢું લાકડું છે, શ્વાસ ધૂમ્રપાન છે, વાણી જ્યોત છે, આંખ અંગાર છે અને કાન ચીંટ છે. આ અગ્નિમાં દેવતાઓ અન્ન અર્પણ કરે છે; અને એ અર્પણમાંથી વીર્ય ઉત્પન્ન થાય છે.
યોષા વાઆગ્નિઃ ગૌતમ॥ તસ્યા ઉપસ્થ એવસમિલ્, લોમાનિ ધૂમો, યોનિરર્ચિઃ યદન્તઃ કરોતિ, તેઽઙ્ગારા, અભિનન્દા વિષ્ફુલિઙ્ગાઃ॥ તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌદેવારેતો જુહ્વતિ; તસ્યા આહુતેઃ પુરુષઃ સંભવતિ॥ સજાયતે . સજીવતિ યાવજ્ જીવતિ અથ યદામ્રિયતે,
ગૌતમ, સ્ત્રી પણ અગ્નિ છે. તેમાં ઉપસ્થ લાકડું છે, વાળ ધૂમ્રપાન છે, યોનિ જ્યોત છે, અંદર જે થાય છે તે અંગાર છે અને આનંદ એ ચીંટ છે. આ અગ્નિમાં દેવતાઓ વીર્ય અર્પણ કરે છે; અને એ અર્પણમાંથી પુરૂષ જન્મે છે. એ જન્મે છે, જીવે છે, અને જ્યારે મૃત્યુ પામે છે,
અથૈનમગ્નયે હરન્તિ
પછી તેને અગ્નિ પાસે લઈ જાય છે.
તસ્યાગ્નિરેવાગ્નિર્ભવતિ, સમિત્સમિદ્ ધૂમોધૂમો, અર્ચિરર્ચિઃ અઙ્ગારા અઙ્ગારા, વિષ્ફુલિઙ્ગા વિષ્ફુલિઙ્ગાઃ॥ તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌદેવાઃ પુરુષં જુહ્વતિ; તસ્યા આહુતેઃ પુરુષો ભાસ્વરવર્ણઃ સંભવતિ
તે માટે અગ્નિ એ અગ્નિ બને છે, લાકડું એ લાકડું, ધૂમ્રપાન એ ધૂમ્રપાન, જ્યોત એ જ્યોત, અંગાર એ અંગાર અને ચીંટ એ ચીંટ. આ અગ્નિમાં દેવતાઓ મનુષ્યને અર્પણ કરે છે; અને એ અર્પણમાંથી તેજસ્વી રૂપવાળો મનુષ્ય ઉત્પન્ન થાય છે.
યોહ વૈજ્યેષ્ઠં ચ શ્રેષ્ઠં ચ વેદ, જ્યેષ્ઠશ્ચ શ્રેષ્ઠશ્ચ સ્વાનાં ભવતિ॥ પ્રાણોવૈજ્યેષ્ઠશ્ચ શ્રેષ્ઠશ્ચ॥ જ્યેષ્ઠશ્ચ શ્રેષ્ઠશ્ચ સ્વાનાં ભવતિ અપિ ચ યેષાં બુભૂષતિ, યએવં વેદ
જે વ્યક્તિ જે શ્રેષ્ઠ અને મોટું છે એ જાણે છે, તે પોતાના લોકોમાં શ્રેષ્ઠ અને મોટો બને છે. શ્વાસ ખરેખર શ્રેષ્ઠ અને મોટો છે; જે આ રીતે જાણે છે, તે પોતાના લોકોમાં અને જેને જીતવા ઈચ્છે છે તેમાં શ્રેષ્ઠ અને મોટો બને છે.
યોહ વૈવસિષ્ઠાં વેદ, વસિષ્ઠઃ સ્વાનાં ભવતિ॥ વાગ્વૈવસિષ્ઠા॥ વસિષ્ઠઃ સ્વાનાં ભવતિ . યએવં વેદ
જે વ્યક્તિ શ્રેષ્ઠતા જાણે છે, તે પોતાના લોકોમાં શ્રેષ્ઠ બને છે. વાણી ખરેખર શ્રેષ્ઠ છે; જે આ રીતે જાણે છે, તે પોતાના લોકોમાં શ્રેષ્ઠ બને છે.
યોહ વૈપ્રતિષ્ઠાં વેદ, પ્રતિતિષ્ઠતિ સમે, પ્રતિતિષ્ઠતિ દુર્ગે॥ ચક્ષુર્વૈપ્રતિષ્ઠા; ચક્ષુષા હિસમેચ દુર્ગેચ પ્રતિતિષ્ઠતિ॥ પ્રતિતિષ્ઠતિ સમે, પ્રતિતિષ્ઠતિ દુર્ગે, યએવં વેદ
જે વ્યક્તિ આધાર જાણે છે, તે સરળ અને મુશ્કેલ બંનેમાં સ્થિર રહે છે. આંખ ખરેખર આધાર છે; આંખથી જ સરળ અને મુશ્કેલ બંનેમાં સ્થિર રહે છે. જે આ રીતે જાણે છે, તે સરળ અને મુશ્કેલ બંનેમાં સ્થિર રહે છે.
યોહ વૈસંપદં વેદ, સઁ હાસ્મૈ પદ્યતે, યં કામં કામયતે॥ શ્રોત્રં વૈસંપચ્; છ્રોત્રે હીમેસર્વે વેદા અભિસંપન્નાઃ॥ સઁ હાસ્મૈ પદ્યતે, યં કામં કામયતે, યએવં વેદ
જે વ્યક્તિ પ્રાપ્તિને જાણે છે, તેને જે ઈચ્છે તે પ્રાપ્ત થાય છે. કાન ખરેખર પ્રાપ્તિ છે; કાનમાં બધા વેદો પ્રાપ્ત થાય છે. જે આ રીતે જાણે છે, તેને જે ઈચ્છે તે પ્રાપ્ત થાય છે.
યોહ વાઆયતનં વેદાયતનઁ સ્વાનાં ભવતિ આયતનં જનાનાં॥ મનો વાઆયતનમ્॥ આયતનઁ સ્વાનાં ભવતિ આયતનં જનાનાં, યએવં વેદ
જે વ્યક્તિ નિવાસ જાણે છે, તે પોતાના લોકો અને બધાં લોકો માટે નિવાસસ્થાન બને છે. મન ખરેખર નિવાસ છે; જે આ રીતે જાણે છે, તે પોતાના લોકો અને બધાં લોકો માટે નિવાસસ્થાન બને છે.
યોહ વૈપ્રજાતિં વેદ, પ્રજાયતે હ પ્રજયા પશુભી॥ રેતો વૈપ્રજાતિઃ॥ પ્રજાયતે . પ્રજયા પશુભિઃ યએવં વેદ
જે વ્યક્તિ પ્રજાની જાણે છે, તે સંતાન અને પશુઓ સાથે જન્મે છે. વીર્ય ખરેખર પ્રજા છે; જે આ રીતે જાણે છે, તે સંતાન અને પશુઓ સાથે જન્મે છે.
તેહેમેપ્રાણા, અહઁશ્રેયસે વિવદમાના, બ્રહ્મ જગ્મુઃ . \` કોનો વસિષ્ઠ ઇતિ॥ . યસ્મિન્વ ઉત્ક્રાન્ત ઇદઁ શરીરં પાપિયો મન્યતે, સવો વસિષ્ઠ ઇતિ
આ પ્રાણો, પોતે શ્રેષ્ઠ કોણ છે એ માટે ઝઘડતા બ્રહ્મા પાસે ગયા. 'કોણ શ્રેષ્ઠ છે?' એમ પૂછ્યું. જેના વિના શરીર નબળું લાગે, એ જ શ્રેષ્ઠ છે.
વાગ્ઘોચ્ચક્રામ॥ સાસંવત્સરં પ્રોષ્યાગત્યોવાચઃ કથમશકત મદૃતેજીવિતુમિતિ॥ તેહોચુઃ યથા કડા અવદન્તો વાચા, પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન, પશ્યન્તશ્ચક્ષુષા, શૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણ, વિદ્વાઁસો મનસા, પ્રજાયમાના રેતસૈવમજીવિષ્મેતિ॥ પ્રવિવેશ હ વાક્
વાણી બહાર નીકળી ગઈ. એક વર્ષ દૂર રહી પાછી આવી અને પૂછ્યું, 'મારા વિના કેમ જીવી શક્યા?' તો તેઓએ કહ્યું, 'જેમ મૌન લોકો પણ શ્વાસથી જીવે છે, આંખથી જુએ છે, કાનથી સાંભલે છે, મનથી જાણે છે અને વીર્યથી સંતાન આપે છે, તેમ અમે જીવી શક્યા.' પછી વાણી પાછી પ્રવેશી.
ચક્ષુર્હોચ્ચક્રામ॥ તત્સંવત્સરં પ્રોષ્યાગત્યોવાચઃ કથમશકત મદૃતેજીવિતુમિતિ॥ તેહોચુઃ યથાન્ધા, અપશ્યન્તશ્ચક્ષુષા, પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન, વદન્તો વાચા, શૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણ, વિદ્વાઁસો મનસા, પ્રજાયમાના રેતસૈવમજીવિષ્મેતિ॥ પ્રવિવેશ હ ચક્ષુઃ
આંખ બહાર નીકળી ગઈ. એક વર્ષ દૂર રહી પાછી આવી અને પૂછ્યું, 'મારા વિના કેમ જીવી શક્યા?' તો તેઓએ કહ્યું, 'જેમ અંધ લોકો આંખથી જોઈ શકતા નથી, છતાં શ્વાસથી જીવે છે, વાણીથી બોલે છે, કાનથી સાંભલે છે, મનથી જાણે છે અને વીર્યથી સંતાન આપે છે, તેમ અમે જીવી શક્યા.' પછી આંખ પાછી પ્રવેશી.
શ્રોત્રઁ હોચ્ચક્રામ॥ તત્સંવત્સરં પ્રોષ્યાગત્યોવાચઃ કથમશકત મદૃતેજીવિતુમિતિ॥ તેહોચુઃ યથા બધિરા, અશૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણ, પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન, વદન્તો વાચા, પશ્યન્તશ્ચક્ષુષા, વિદ્વાઁસો મનસા, પ્રજાયમાના રેતસૈવમજીવિષ્મેતિ॥ પ્રવિવેશ હ શ્રોત્રમ્
કાન બહાર જવાનું ઇચ્છ્યું. એ એક વર્ષ દૂર રહીને પાછું આવ્યું અને પૂછ્યું: 'મારા વિના તમે કેમ જીવી શક્યા?' તેઓએ કહ્યું: 'જેમ બેહરા માણસ કાનથી સાંભળી શકતા નથી, પણ શ્વાસથી શ્વાસ લે છે, બોલે છે, આંખોથી જુએ છે, મનથી વિચારે છે અને વીર્યથી સંતાન આપે છે — એમ અમે જીવી શક્યા.' પછી કાન ફરી શરીરમાં પ્રવેશ્યું.
મનો હોચ્ચક્રામ॥ તત્સંવત્સરં પ્રોષ્યાગત્યોવાચઃ કથમશકત મદૃતેજીવિતુમિતિ॥ તેહોચુઃ યથા મુગ્ધા, અવિદ્વાઁસો મનસા, પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન, વદન્તો વાચા, પશ્યન્તશ્ચક્ષુષા, શૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણ, પ્રજાયમાના રેતસૈવમજીવિષ્મેતિ॥ પ્રવિવેશ હ મનઃ
મન બહાર જવાનું ઇચ્છ્યું. એ પણ એક વર્ષ દૂર રહીને પાછું આવ્યું અને પૂછ્યું: 'મારા વિના તમે કેમ જીવી શક્યા?' તેઓએ કહ્યું: 'જેમ મૂર્ખ માણસ મનથી વિચારી શકતા નથી, પણ શ્વાસથી શ્વાસ લે છે, બોલે છે, આંખોથી જુએ છે, કાનથી સાંભલે છે અને વીર્યથી સંતાન આપે છે — એમ અમે જીવી શક્યા.' પછી મન ફરી શરીરમાં પ્રવેશ્યું.
રેતો હોચ્ચક્રામ॥ તત્સંવત્સરં પ્રોષ્યાગત્યોવાચઃ કથમશકત મદૃતેજીવિતુમિતિ॥ તેહોચુઃ યથા ક્લીબા, અપ્રજાયમાના રેતાસા, પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન, વદન્તો વાચા, પશ્યન્તશ્ચક્ષુષા, શૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણ, વિદ્વાઁસો મનસૈવમજીવિષ્મેતિ॥ પ્રવિવેશ હ રેતઃ
વીર્ય બહાર જવાનું ઇચ્છ્યું. એ એક વર્ષ દૂર રહીને પાછું આવ્યું અને પૂછ્યું: 'મારા વિના તમે કેમ જીવી શક્યા?' તેઓએ કહ્યું: 'જેમ નિર્બળ માણસ વીર્યથી સંતાન આપી શકતા નથી, પણ શ્વાસથી શ્વાસ લે છે, બોલે છે, આંખોથી જુએ છે, કાનથી સાંભલે છે અને મનથી વિચારે છે — એમ અમે જીવી શક્યા.' પછી વીર્ય ફરી શરીરમાં પ્રવેશ્યું.
અથ હ પ્રાણઉત્ક્રમિષ્યન્ યથા મહાસુહયઃ સૈન્ધવઃ પડ્વીશશઙ્ખૂન્ત્સંવૃહેદ્ એવઁ હૈવેમાન્પ્રાણાન્ત્સંવવર્હ॥ તેહોચુઃ મા, ભગવ, ઉત્ક્રમીઃ નવૈશક્ષ્યામસ્ ત્વદૃતેજીવિતુમિતિ॥ તસ્યો મે બલિં કુરુતેતિ॥ તથેતિ
પછી શ્વાસ બહાર જવાનું થતું હતું. જેમ સિંધુ પ્રદેશના ઉત્તમ ઘોડા પોતાના અંગો ભેગા કરે છે, એમ બધા પ્રાણો ભેગા થયા. તેઓએ કહ્યું: 'પ્રભુ, તમે બહાર ન જાઓ, તમારા વિના અમે જીવી શકીશું નહીં.' શ્વાસે કહ્યું: 'તો મને તમારો ભાગ આપો.' તેઓએ કહ્યું: 'જેમ કહો તેમ કરીએ.'
તદ્વિદ્વાઁસઃ શ્રોત્રિયા અશિષ્યન્ત આચામન્તિ અશિત્વાચામન્તિ એતમેવતદન્નમનગ્નં કુર્વન્તો મન્યન્તે॥ તસ્માદેવંવિદશિષ્યનાચમેદ્ અશિત્વાચમેદ્॥ એતમેવતદનમનગ્નં કુરુતે . ॥. 3
જે આ જાણે છે, એવા વિદ્વાન અને શ્રોત્રિય ખાય છે અને પાણી પીએ છે, અને ખાઈને પણ પાણી પીએ છે, એમ માને છે કે આ રીતે ખોરાક શુદ્ધ થાય છે. તેથી, જે આ જાણે છે, એ ખાવા પહેલાં અને ખાઈને પછી પાણી પીએ; આ રીતે તે પોતાનું ખોરાક શુદ્ધ કરે છે.
સયઃ કામયતેઃ મહત્પ્રાપ્નુયામિતિ ઉદગયનઆપૂર્યમાણપક્ષે પુણ્યાહે, દ્વાદશાહમુપસદ્વ્રતીભૂત્વૌદુમ્બરે કઁસેચમસેવા સર્વૌષધં ફલાનીતિ સંભૃત્ય, પરિસમુહ્ય, પરિલિપ્યાગ્નિમુપસમાધાયાવૃતાજ્યઁ , \^. સઁસ્કૃત્ય, પુઁસાનક્ષત્રેણ મન્થઁ સંનીય, જુહોતિઃ
જો કોઈ ઈચ્છે કે 'મારે મહાનતા પ્રાપ્ત કરવી છે', તો ચાંદ્ર મહિનાના શુક્લ પક્ષમાં, શુભ દિવસે, બાર દિવસનું ઉપવાસ વ્રત રાખીને, ઉડુંબરના ફળ અને સર્વ ઔષધિઓ એકત્ર કરે, ભેગું કરે, તેલથી ચોપડે, અગ્નિ પ્રસ્થાપિત કરે, ઘીથી ઢાંકે, તૈયાર કરે, પુષ્ય નક્ષત્રમાં મથન કરે અને હોળી અર્પે.
યાવન્તો દેવાસ્ ત્વયિ, જાતવેદઃ તિર્યઙ્ચો ઘ્નન્તિ પુરુષસ્ય કામાન્ તેભ્યોઽહં ભાગધેયં જુહોમિ, તેમા તૃપ્તાઃ . કામૈસ્ તર્પયન્તુ, સ્વાહા
જિતલા દેવતા તારા અંદર છે, જાતવેદ, જે મનુષ્યની ઈચ્છાઓમાં અવરોધ કરે છે, તેમને હું તેમનો ભાગ અર્પું છું; તેઓ સંતોષ પામીને મારી ઈચ્છાઓ પૂર્ણ કરે. સ્વાહા.
યાતિરશ્ચી નિપદ્યસેઃ અહં વિધરણીઇતિ, તાં ત્વા ઘૃતસ્ય ધારયા યજે સઁરાધનીમહઁ॥ સ્વાહા॥ પ્રજાયતે નત્વદેતાન્યન્યઇતિ તૃતીયં જુહોતિ. . \`॥.
જ્યારે તું ચતુષ્પદ રૂપે સૂઈ જાય છે, ત્યારે હું આધારરૂપ છું; ઘીનું ધારો કરીને હું તારી પૂજા કરું છું, હે પોષક! સ્વાહા. સંતાન થાય અને એ બીજે ન જાય. એ ત્રીજી હોળી અર્પે છે.
અથૈનમભિમૃશતિઃ ભ્રમ્ અસિ, જ્વલદસિ, પૂર્ણમસિ, પ્રસ્તબ્ધમસિ એકસભમસિ, હિઙ્કૃતમસિ, હિઙ્ક્રિયમાનમસિ ઉદ્ગીથમસિ ઉદ્ગીયમાનમસિ, શ્રાવિતમસિ, પ્રત્યાશ્રાવિતમસિ આર્દ્રે સંદીપ્તમસિ, વિભૂરસિ, પ્રભૂરસિ, જ્યોતિરસિ અન્નમસિ, , નિધનમસિ, સંવર્ગોઽસીતિ
પછી તે તેને સ્પર્શે છે અને કહે છે: 'તું ગતિ છે, તું તેજ છે, તું પૂર્ણ છે, તું સ્થિર છે, તું એકતા છે, તું સ્વીકૃતિ છે, તું સ્વીકૃત થતો છે, તું ઉદગીથ છે, તું ગવાતો છે, તું સાંભળાતો છે, તું સાંભળાવતો છે, તું ભીનો અને પ્રજ્વલિત છે, તું પ્રસન્ન છે, તું શક્તિશાળી છે, તું પ્રકાશ છે, તું ખોરાક છે, તું મૃત્યુ છે, તું લય છે.'
અથૈનમુદ્યચ્છતિ આમોઽસ્ય્ . આમઁ હિતે મયિ સહિરાજેશાનોઽધિપતિઃ, સમાઁ રાજેશનોઽધિપતિં કરોત્વિતિ
પછી તે તેને ઊંચકીને કહે છે: 'તું કાચો છે. તું અને હું સાથે રાજા અને અધિપતિ બનીએ; રાજા તને પણ રાજા અને અધિપતિ બનાવે.'
અથૈનમાચામતિઃ તત્ષવિતુર્વરેણ્યં મધુ વાતા ઋતાયતે મધુ ક્ષરન્તિ સિન્ધવો; માધ્વીર્નઃ સન્ત્વોષધીઃ॥ ભૂઃ સ્વાહા
પછી તે પાણી પીએ છે અને પાઠ કરે છે: 'તે સવિતાનું શ્રેષ્ઠ તેજ, મધુર પવન સત્ય માટે વહે છે, મધુર નદીઓ વહે છે; ઔષધિઓ પણ અમારે માટે મધુર બને.' ભૂઃ સ્વાહા.
તેયએવમેતદ્વિદુઃ યેચામીઅરણ્યે શ્રદ્ધાઁ સત્યમુપાસતે, તેઽર્ચિરભિસંભવન્તિ અર્ચિષોઽહઃ અહ્ન આપૂર્યમાણપક્ષમ્ આપૂર્યમાણપક્ષાદ્યાન્ષણ્માસાનુદઙ્ઙ્ આદિત્યએતિ, માસેભ્યો દેવલોકં, દેવલોકાદાદિત્યમ્ આદિત્યાદ્વૈદ્યુતં; તાન્વૈદ્યુતાત્ પુરુષો માનસએત્ય બ્રહ્મલોકાન્ગમયતિ; તેતેષુ બ્રહ્મલોકેષુ પરાઃ પરાવતો વસન્તિ॥ તેષાં ઇહ . નપુનરાવૃત્તિરસ્તિ .
જે લોકો આ જાણે છે, અને જંગલમાં શ્રદ્ધા અને સત્યનું પૂજન કરે છે, તેઓ જ્યોત સુધી પહોંચે છે; જ્યોતમાંથી દિવસ, દિવસમાંથી શુક્લપક્ષ, શુક્લપક્ષમાંથી ઉત્તરાયણના છ મહિના, મહિનાઓમાંથી દેવલોક, દેવલોકમાંથી સૂર્ય, સૂર્યમાંથી વીજળી સુધી જાય છે. વીજળીમાંથી મનથી ઉત્પન્ન થયેલો પુરુષ તેમને બ્રહ્મલોકમાં લઈ જાય છે. એ બ્રહ્મલોકોમાં તેઓ સર્વેને પાર કરી વસે છે; તેમને ફરી પાછા આવવું પડતું નથી.
અથ યેયજ્ઞેન દાનેન તપસા લોકં ~ જયન્તિ, તેધૂમમભિસંભવન્તિ, ધૂમાદ્રાત્રિઁ, રાત્રેરપક્ષીયમાણપક્ષમ્ અપક્ષીયમાણપક્ષાદ્યાન્ષણ્માસાન્દક્ષિણાદિત્યએતિ, માસેભ્યઃ પિતૃલોકં, પિતૃલોકાચ્ચન્દ્રં; તેચન્દ્રં પ્રાપ્યાન્નં ભવન્તિ; તાઁસ્ તત્ર દેવાયથા સોમઁ રાજાનમ્ આપ્યાયસ્વ, અપક્ષીયસ્વેતિ એવમેનાઁસ્ તત્ર ભક્ષયન્તિ॥ તેષાં યદાતત્પર્યવૈતિ અથેમમેવાકાશમભિનિષ્પદ્યન્ત, આકાશાદ્વાયું, વાયોર્વૃષ્ટિં, વૃષ્ટેઃ પૃથિવીં; તેપૃથિવીં પ્રાપ્યાન્નં ભવન્તિ; . , તતો યોષાગ્નૌ જાયન્તે॥ તએવમેવાનુપરિવર્તન્તે॥ અથ યએતૌપન્થાનૌ નવિદુઃ તેકીટાઃ, પતઙ્ગા, યદિદં દન્દશૂકમ્॥ 2/
પણ જે લોકો યજ્ઞ, દાન અને તપથી લોક જીતે છે, તેઓ ધૂમ્રપાન સુધી પહોંચે છે; ધૂમ્રપાનથી રાત, રાતથી કૃષ્ણપક્ષ, કૃષ્ણપક્ષથી દક્ષિણાયનના છ મહિના, મહિનાઓમાંથી પિતૃલોક, પિતૃલોકમાંથી ચંદ્ર સુધી જાય છે. ચંદ્રને પામી, તેઓ ત્યાં અન્ન બની જાય છે; જેમ દેવતાઓ સોમરાજાને 'વધો, ઘટો' એમ કહે છે, તેમ તેઓ ત્યાં ભોજન બને છે. જ્યારે તેમનું પુણ્ય પૂરું થાય છે, ત્યારે તેઓ આ આકાશમાં આવે છે, આકાશમાંથી વાયુમાં, વાયુમાંથી વરસાદમાં, વરસાદમાંથી પૃથ્વીમાં આવે છે; પૃથ્વીને પામી, તેઓ અન્ન બને છે; પછી સ્ત્રીના અગ્નિમાં જન્મે છે. આ રીતે તેઓ ફરી ફરી જન્મે છે. અને જે આ બે માર્ગ જાણતા નથી, તેઓ કીડા, પતંગિયા અને આવા જ જીવ બને છે.
સાહ વાગુવાચઃ યદ્વાઅહં વસિષ્ઠાસ્મિ, ત્વં તદ્વસિષ્ઠોઽસીતિ॥ ચક્ષુર્ યદ્વાઅહં પ્રતિષ્ઠાસ્મિ, ત્વં તત્પ્રતિષ્ઠો! ઽસીતિ॥ શ્રોત્રં યદ્વાઅહઁ સંપદસ્મિ, ત્વં તત્સંપદસીતિ॥ મનો યદ્વાઅહમાયતનમસ્મિ, ત્વં તદાયતનમસીતિ॥ રેતો યદ્વાઅહં પ્રજાતિરસ્મિ, ત્વં તત્પ્રજાતિરસીતિ॥ તસ્યો મે કિમન્નં, કિં વાસ ઇતિ॥ યદિદં કિઙ્ચાશ્વભ્ય, આક્રિમિભ્ય \^ આકીટપતઙ્ગેભ્યઃ તત્તેઽન્નમ્; આપો વાસ ઇતિ॥ નહ વાઅસ્યાનન્નં જગ્ધં ભવતિ, નાનન્નં પ્રતિગૃહીતં યએવમેતદનસ્યાન્નં વેદ
પછી વાણી બોલી: 'હું શ્રેષ્ઠ છું, એટલે તું પણ શ્રેષ્ઠ છે.' આંખે કહ્યું: 'હું આધાર છું, એટલે તું પણ આધાર છે.' કાને કહ્યું: 'હું સમૃદ્ધિ છું, એટલે તું પણ સમૃદ્ધિ છે.' મનએ કહ્યું: 'હું નિવાસ છું, એટલે તું પણ નિવાસ છે.' વીર્યએ કહ્યું: 'હું સંતાન છું, એટલે તું પણ સંતાન છે.' શ્વાસે પૂછ્યું: 'મારે શું ખાવાનું અને શું પહેરવાનું?' તેઓએ કહ્યું: 'ઘોડા, પશુ, જીવજંતુ અને પંખીઓમાં જે કંઈ છે એ તારો ખોરાક છે; અને પાણી તારો વસ્ત્ર છે.' ખરેખર, જે આ જાણે છે, એ ક્યારેય અનાહાર રહેતો નથી, જે ખાય છે તે અનાહાર નથી.
જ્યેષ્ઠાય સ્વાહા, શ્રેષ્ઠાય સ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ પ્રાણાય સ્વાહા, વસિષ્ઠાયૈ સ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ વાચેસ્વાહા, પ્રતિષ્ઠાયૈ સ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ ચક્ષુષે સ્વાહા, સંપદે સ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ શ્રોત્રાય સ્વાહાયતનાય સ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ મનસે સ્વાહા, પ્રજાત્યૈ સ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ રેતસે સ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ 5 3, ; ભૂતાય સ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ ભવિષ્યતે સ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ વિશ્વાય સ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ સર્વાય સ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ પૃથિવ્યૈસ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ અન્તરિક્ષાય સ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ દિવેસ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ દિગ્ભ્યઃ સ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ બ્રહ્મણે સ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ ક્ષત્રાય સ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ 7 3, ; ભૂઃ સ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ ભુવઃ સ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ સ્વઃ સ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ ભૂર્ભુવઃ સ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ 8 3, ; અગ્નયે સ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ સોમાય સ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ તેજસે સ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ શ્રિયૈસ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ લક્ષ્મ્યૈસ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ સવિત્રેસ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ સરસ્વત્યૈ સ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યઃ સ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ પ્રજાપતયે સ્વાહેતિ અગ્નૌહુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ
મોટા માટે સ્વાહા, શ્રેષ્ઠ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. શ્વાસ માટે સ્વાહા, શ્રેષ્ઠ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. વાણી માટે સ્વાહા, આધાર માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. આંખ માટે સ્વાહા, સમૃદ્ધિ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. કાન માટે સ્વાહા, નિવાસ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. મન માટે સ્વાહા, સંતાન માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. વીર્ય માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. ભૂત માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. ભવિષ્ય માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. વિશ્વ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. સર્વ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. પૃથ્વી માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. અંતરિક્ષ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. દ્યૌ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. દિશાઓ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. બ્રહ્મા માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. ક્ષત્ર માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. ભૂઃ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. ભુવઃ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. સ્વઃ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. ભૂર્ભુવઃ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. અગ્નિ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. સોમ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. તેજ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. શ્રી માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. લક્ષ્મી માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. સવિતા માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. સરસ્વતી માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. સર્વ દેવતાઓ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. પ્રજાપતિ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે.
5-8; અગ્નયે સ્વાહેતિ અગ્નૌ હુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ સોમાય સ્વાહેતિ અગ્નૌ હુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ ભૂઃ સ્વાહેતિ અગ્નૌ હુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ ભુવઃ સ્વાહેતિ અગ્નૌ હુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ સ્વઃ સ્વાહેતિ અગ્નૌ હુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ સ્વાહેતિ અગ્નૌ હુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ બ્રહ્મણે સ્વાહેતિ અગ્નૌ હુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ ક્ષત્રાય સ્વાહેતિ અગ્નૌ હુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ ભૂતાય સ્વાહેતિ અગ્નૌ હુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ ભવિષ્યતે સ્વાહેતિ અગ્નૌ હુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ વિશ્વાય સ્વાહેતિ અગ્નૌ હુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ સર્વાય સ્વાહેતિ અગ્નૌ હુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ॥ પ્રજાપતયે સ્વાહેતિ અગ્નૌ હુત્વા, મન્થે સઁસ્રવમવનયતિ
અગ્નિ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. સોમ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. ભૂઃ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. ભુવઃ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. સ્વઃ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. બ્રહ્મા માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. ક્ષત્ર માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. ભૂત માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. ભવિષ્ય માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. વિશ્વ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. સર્વ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે. પ્રજાપતિ માટે સ્વાહા — અગ્નિમાં હોળી કરીને, મથનમાંથી રસ ઢાંકે છે.