તદ્યથા મહામત્સ્યઉભેકૂલે અનુસંચરતિ પૂર્વં ચાપરં ચૈવમેવાયં પુરુષ એતાઉભાવન્તાવનુસંચરતિ સ્વપ્નાન્તં ચ બુદ્ધાન્તં ચ
જેમ મોટો માછલી બંને કાંઠે—પૂર્વ અને પશ્ચિમ—ફરે છે, તેમ આ મનુષ્ય પણ આ બંને સીમાઓમાં—સ્વપ્ન અને જાગૃતિમાં—ફરે છે.
તદ્યથાસ્મિન્નાકાશેશ્યેનોવા સુપર્ણોવા વિપરિપત્ય રાન્તઃ સઁહત્ય પક્ષૌસંલયાયૈવધ્રિયત, એવમેવાયં પુરુષ એતસ્મા અન્તાય ધવતિ યત્ર સુપ્તોનકં ચનકામં કામયતે નકં ચનસ્વપ્નં પશ્યતિ
જેમ આકાશમાં પક્ષી કે હંસ ઉડીને થાકી જાય છે અને પાંખો સંકોચે છે, તેમ આ મનુષ્ય પણ એ સીમાએ જાય છે, જ્યાં ઊંઘમાં એ કશું ઇચ્છતો નથી અને કશું સ્વપ્ન પણ નથી જોતો.
તદ્વાઅસ્યૈતદાત્મકામમાપ્તકામમકામં .. રૂપં॥ તદ્યથા પ્રિયયા સ્ત્રિયાસંપરિષ્વક્તો નબાહ્યં કિં ચનવેદ નાન્તરમેવમેવાયં પુરુષઃ શારિરઆત્મા . પ્રાજ્ઞનાત્મના સંપરિષ્વક્તો નબાહ્યં કિં ચનવેદ નાન્તરં
આ એનું પોતાનું સાચું ઈચ્છાવિહિન, પૂર્ણ અને તૃપ્ત સ્વરૂપ છે. જેમ પ્રિય સ્ત્રીની બાહોમાં હોય ત્યારે બહાર કે અંદર કશું જ ખબર પડતી નથી, એમ આ શરીરધારી આત્મા પણ જ્ઞાનમય આત્મા દ્વારા આવરી લેવાય છે ત્યારે બહાર કે અંદર કશું જ જાણતો નથી.
તદ્વાઅસ્યૈતદતિચ્છન્દોઽપહતપાપ્માભયઁ રૂપમશોકાન્તરમ્
આ એનું સર્વે ઇચ્છાઓથી પર, પાપથી અસ્પર્શિત, અપરિમિત સ્વરૂપ અને દુઃખરહિત આંતરિક આનંદ છે.
યદ્વૈતન્નપશ્યતિ, પશ્યન્વૈતદ્દ્રષ્ટવ્યં . નપશ્યતિઃ નહિદ્રષ્ટુર્દૃષ્ટેર્વિપરિલોપોવિદ્યતેઽવિનાશિત્વાન્; નતુતદ્દ્વિતીયમસ્તિ, તતોઽન્યદ્વિભક્તં યત્પશ્યેત્
જ્યારે એ નથી જોતો, ત્યારે પણ જોવું અહીં સમજવું જોઈએ. એ નથી જોતો, કેમ કે જોનારનું જોવું કદી બંધ થતું નથી, કારણ કે એ અવિનાશી છે. અહીં બીજું કંઈ નથી, જે અલગ પડે અને જેને એ જોઈ શકે.
યદ્વૈતન્નજિઘ્રતિ, જિઘ્રન્વૈતદ્ઘ્રાતવ્યં . નજિઘ્રતિ; નહિઘ્રાતુર્ઘ્રાતેર્વિપરિલોપોવિદ્યતેઽવિનાશિત્વાન્ નતુતદ્દ્વિતીયમસ્તિ, તતોઽન્યદ્વિભક્તં યજ્ જિઘ્રેત્
જ્યારે એ સુઘંધી નથી લેતો, ત્યારે પણ સુઘંધી લેવું અહીં સમજવું જોઈએ. એ સુઘંધી નથી લેતો, કેમ કે સુઘંધી લેનારનું સુઘંધી લેવું કદી બંધ થતું નથી, કારણ કે એ અવિનાશી છે. અહીં બીજું કંઈ નથી, જે અલગ પડે અને જેને એ સુઘંધી લઈ શકે.
યદ્વૈતન્નરસયતિ, વિજાનન્વૈતદ્રસં નરસયતિ; નહિરસયિતૂરસાદ્ વિપરિલોપોવિદ્યતેઽવિનાશિત્વાન્ નતુતદ્દ્વિતીયમસ્તિ, તતોઽન્યદ્વિભક્તં યદ્રસયેત્
જ્યારે એ સ્વાદ નથી લેતો, ત્યારે પણ સ્વાદ લેવું અહીં સમજવું જોઈએ. એ સ્વાદ નથી લેતો, કેમ કે સ્વાદ લેનારનું સ્વાદ લેવું કદી બંધ થતું નથી, કારણ કે એ અવિનાશી છે. અહીં બીજું કંઈ નથી, જે અલગ પડે અને જેને એ સ્વાદ લઈ શકે.
યદ્વૈતન્નવદતિ, વદન્વૈતદ્વક્તવ્યં . નવદતિ; નહિવક્તુર્વચો વિપરિલોપોવિદ્યતેઽવિનાશિત્વાન્ નતુતદ્દ્વિતીયમસ્તિ, તતોઽન્યદ્વિભક્તં યદ્વદેત્
જ્યારે એ બોલતો નથી, ત્યારે પણ બોલવું અહીં સમજવું જોઈએ. એ બોલતો નથી, કેમ કે બોલનારનું બોલવું કદી બંધ થતું નથી, કારણ કે એ અવિનાશી છે. અહીં બીજું કંઈ નથી, જે અલગ પડે અને જેને એ બોલી શકે.
યદ્વૈતન્નશૃણોતિ, શૃણ્વન્વૈતચ્છ્રોતવ્યં . નશૃણોતિ; નહિશ્રોતુઃ શ્રુતેર્વિપરિલોપોવિદ્યતેઽવિનાશિત્વાન્ નતુતદ્દ્વિતીયમસ્તિ, તતોઽન્યદ્વિભક્તં યચ્છૃણુયાત્
જ્યારે એ સાંભળતો નથી, ત્યારે પણ સાંભળવું અહીં સમજવું જોઈએ. એ સાંભળતો નથી, કેમ કે સાંભળનારનું સાંભળવું કદી બંધ થતું નથી, કારણ કે એ અવિનાશી છે. અહીં બીજું કંઈ નથી, જે અલગ પડે અને જેને એ સાંભળી શકે.
યદ્વૈતન્નમનુતે, મન્વાનોવૈતન્મન્તવ્યં . નમનુતે; નહિમન્તુર્મતેર્વિપરિલોપોવિદ્યતેઽવિનાશિત્વાન્ નતુતદ્દ્વિતીયમસ્તિ, તતોઽન્યદ્વિભક્તં યન્મન્વીત
જ્યારે એ વિચારેતો નથી, ત્યારે પણ વિચારવું અહીં સમજવું જોઈએ. એ વિચારેતો નથી, કેમ કે વિચારનારનું વિચારવું કદી બંધ થતું નથી, કારણ કે એ અવિનાશી છે. અહીં બીજું કંઈ નથી, જે અલગ પડે અને જેને એ વિચારે.
યદ્વૈતન્નસ્પૃશતિ, સ્પૃશન્વૈતત્સ્પ્રષ્ટવ્યં . નસ્પૃશતિ; નહિસ્પ્રષ્ટુઃ સ્પૃષ્ટેર્વિપરિલોપોવિદ્યતેઽવિનાશિત્વાન્ નતુતદ્દ્વિતીયમસ્તિ, તતોઽન્યદ્વિભક્તં યત્સ્પૃશેત્
જ્યારે એ સ્પર્શતો નથી, ત્યારે પણ સ્પર્શવું અહીં સમજવું જોઈએ. એ સ્પર્શતો નથી, કેમ કે સ્પર્શનારનું સ્પર્શવું કદી બંધ થતું નથી, કારણ કે એ અવિનાશી છે. અહીં બીજું કંઈ નથી, જે અલગ પડે અને જેને એ સ્પર્શી શકે.
યદ્વૈતન્નવિજાનાતિ, વિજાનન્વૈતદ્વિજ્ઞેયં . નવિજાનાતિ; નહિવિજ્ઞાતુર્વિજ્ઞાનાદ્ વિપરિલોપોવિદ્યતેઽવિનાશિત્વાન્ નતુતદ્દ્વિતીયમસ્તિ, તતોઽન્યદ્વિભક્તં યદ્વિજાનીયાત્
જ્યારે એ જાણતો નથી, ત્યારે પણ જાણવું અહીં સમજવું જોઈએ. એ જાણતો નથી, કેમ કે જાણનારનું જાણવું કદી બંધ થતું નથી, કારણ કે એ અવિનાશી છે. અહીં બીજું કંઈ નથી, જે અલગ પડે અને જેને એ જાણી શકે.
. યત્ર વા અન્યદિવ સ્યાત્ તત્રાન્યોઽન્યત્પશ્યેદ્ અન્યોઽન્યજ્ જિઘ્રેદ્ અન્યોઽન્યદ્રસયેદ્ અન્યોઽન્યદ્વદેદ્ અન્યોઽન્યચ્છૃણુયાદ્ અન્યોઽન્યન્મન્વીતા -ન્યોઽન્યત્સ્પૃશેદ્ અન્યોઽન્યદ્વિજાનીયાત્
પણ જો અહીં બીજું કંઈ હોત, તો કોઈ બીજાને જોઈ શકે, બીજાની સુઘંધી લઈ શકે, બીજાનો સ્વાદ લઈ શકે, બીજાને બોલી શકે, બીજાને સાંભળી શકે, બીજાને વિચારે, બીજાને સ્પર્શી શકે, બીજાને જાણી શકે.
33-36 32-42; સ વા એષ એતસ્મિન્ત્સ્વપ્નાન્તે રત્વા ચરિત્વા દૃષ્ટ્વૈવ પુણ્યં ચ પાપં ચ પુનઃ પ્રતિન્યાયં પ્રતિયોન્ય્ આદ્રવતિ બુદ્ધાન્તાયૈવ
એ, સ્વપ્ન અને જાગૃતિની વચ્ચે, આનંદ માણીને, ફર્યા પછી, પુણ્ય અને પાપ બંને જોઈને, એ જ માર્ગે ફરીથી દરેક જન્મમાં જ્ઞાન પૂર્ણ કરવા માટે પાછો આવે છે.
33-36 32-42; તદ્યથાનઃ સુસમાહિતમુત્સર્જં યાયાદેવમેવાયં શારીર આત્મા પ્રાજ્ઞેનાત્મનાન્વારૂઢ ઉત્સર્જં યાતિ યત્રૈતદૂર્ધ્વોચ્છ્વાસી ભવતિ
જેમ ભારે ભરેલા રથ આગળ વધે છે, તેમ આ શરીરધારી આત્મા, જ્ઞાનમય આત્મા પર આરૂઢ થઈ, શરીર છોડે છે જ્યારે ઉપરની શ્વાસ બહાર જાય છે.
33-36 32-42; સ યત્રાયમણિમાનં ન્યેતિ જરયા વોપતપતા વાણિમાનં નિગચ્છતિ, તદ્યથામ્રં વોદુમ્બરં વા પિપ્પલં વા બન્ધનાત્પ્રમુચ્યત, એવમેવાયં પુરુષ એભ્યોઽઙ્ગેભ્યઃ સંપ્રમુચ્ય પુનઃ પ્રતિન્યાયં પ્રતિયોન્ય્ આદ્રવતિ પ્રાણાયૈવ
જ્યારે આ આત્મા સૂક્ષ્મ અવસ્થાએ પહોંચે છે, ચાહે વૃદ્ધાવસ્થાથી કે આઘાતથી, ત્યારે એ શરીર છોડે છે, જેમ પાકેલું કેરી, ઉદુંબર કે પિપળનું ફળ ડાળથી છૂટે છે. એ જ રીતે, આ પુરુષ પણ અંગો છોડીને, એ જ માર્ગે ફરીથી દરેક જન્મમાં પ્રાણના આધારથી પાછો આવે છે.
તદ્યથા રાજાનમાયન્તમુગ્રાઃ પ્રત્યેનસઃ સૂતગ્રામણ્યોઽન્નૈઃ પાનૈરવસથૈઃ પ્રતિકલ્પન્તેઃ અયમાયાત્યયમાગચ્છતીતિ એવઁ હૈવંવિદઁ સર્વાણિ ભૂતાનિ પ્રતિકલ્પન્તઃ ઇદં બ્રહ્માયાતીદમાગચ્છતીતિ
જેમ રાજા આવવાનો હોય ત્યારે તેના ભયાનક અધિકારીઓ, રથચાલકો, ગામના વડાઓ અને બીજા લોકો ભોજન, પીણું અને રહેવાની વ્યવસ્થા કરીને કહે છે કે, 'હવે રાજા આવી રહ્યો છે,' એ જ રીતે જે આ રીતે જાણે છે, તેના માટે બધાં જીવાત્માઓ તૈયાર થાય છે અને કહે છે, 'બ્રહ્મ આવી રહ્યું છે, બ્રહ્મ આવી રહ્યું છે.'
તદ્યથા રાજાનં પ્રયિયાસન્તમુગ્રાઃ પ્રત્યેનસઃ સૂતગ્રામણ્યઉપસમાયન્ત્ય્ . એવમ્હૈવંવિદં સર્વે પ્રાણાઉપસમાયન્તિ યત્રૈતદૂર્ધ્વોચ્છ્વાસીભવતિ॥ 4 = 14.7.2 =
જેમ રાજા જવાનો થાય ત્યારે તેના ભયાનક અધિકારીઓ, રથચાલકો અને ગામના વડાઓ તેની આસપાસ ભેગા થાય છે, એ જ રીતે જે આ રીતે જાણે છે, તેના શ્વાસો પણ, જ્યારે એ ઉપર શ્વાસ લે છે ત્યારે, તેની આસપાસ ભેગા થાય છે.
સયત્રાયમ્શારિરં . આત્માબલ્યં નીત્ય સંમોહમિવ ન્યેતિ અથૈનમેતેપ્રાણાઅભિસમાયન્તિ; સએતાસ્ તેજોમાત્રાઃ સમભ્યાદદાનો હૃદયમેવાન્વવક્રામતિ
જ્યારે આ આત્મા શરીરમાંથી પોતાની શક્તિ ખેંચી લે છે અને જાણે અચેતન બની જાય છે, ત્યારે બધા શ્વાસો તેની પાસે ભેગા થાય છે; પછી એ પોતાની તેજની માત્રા લઈને હૃદય તરફ જાય છે.
સયત્રૈષચાક્ષુષઃ પુરુષઃ પરાઙ્ પર્યાવર્તતે, અથારૂપજ્ઞો ભવતિ
જ્યારે આંખમાં રહેલો પુરુષ પાછો વળી જાય છે, ત્યારે એ રૂપોને જોઈ શકતો નથી.
તસ્ય હૈતસ્ય હૃદયસ્યાગ્રં પ્રદ્યોતતે; તેન પ્રદ્યોતેનૈષઆત્માનિષ્ક્રામતિ, ચક્ષુષ્ટોવા મૂર્ધ્નોવાન્યેભ્યો વા શરીરદેશેભ્યઃ॥ તમુત્ક્રામન્તં પ્રાણોઽનૂત્ક્રામતિ, પ્રાણમનૂત્ક્રામન્તઁ સર્વે પ્રાણાઅનૂત્ક્રામન્તિ॥ સંજાનં એવાન્વવક્રામતિ, સએષજ્ઞઃ સવિજ્ઞાનો ભવતિ તં વિદ્યાકર્મણી સમન્વારભેતે પૂર્વપ્રજ્ઞાચ
તદ્યથા તૃણજલાયુકાતૃણસ્યાન્તં ગત્વાત્મનં ઉપસઁહરતિ એવમેવાયમ્પુરુષ ઇદં શરીરં નિહત્યાવિદ્યાં ગમયિત્વાત્મનં ઉપસઁહરતિ
જેમ જળિયુક તણખલાના છેડે પહોંચી પોતાને સંકોચી લે છે, એ જ રીતે આ પુરુષ પણ આ શરીર છોડીને અને અજ્ઞાનને દૂર કરીને પોતાને સંકોચી લે છે.
તદ્યથા પેશસ્કારીપેશસો માત્રામપાદાયાન્યન્ નવતરં કલ્યાણતરઁ રૂપં તનુત, એવમેવાયમ્પુરુષ ઇદં શરીરં નિહત્યાવિદ્યાં ગમયિત્વાન્યન્નવતરં કલ્યાણતરઁ રૂપં તનુતે પિત્ર્યં વા ગાન્ધર્વં વા બ્રાહ્મં વા પ્રાજાપત્યં વા દૈવં વાન્યેભ્યો વા ભૂતેભ્યઃ
જેમ સોનાર સોનાનો એક ટુકડો લઈને એમાંથી બીજું, વધુ નવું અને વધુ સુંદર રૂપ બનાવે છે, એ જ રીતે આ પુરુષ પણ આ શરીર છોડીને અને અજ્ઞાનને દૂર કરીને પોતાને માટે બીજું, વધુ નવું અને વધુ સુંદર રૂપ ધારણ કરે છે—પિતૃ, ગાંધર્વ, બ્રાહ્મણ, પ્રજાપતિ, દેવતા કે બીજા કોઈ જીવરૂપે.
સવાઅયમાત્માબ્રહ્મ વિજ્ઞાનમયો મનોમયો વાઙ્મયઃ . પ્રાણમયશ્ચક્ષુર્મયઃ શ્રોત્રમય આકાશમયો વાયુમયસ્ તેજોમય આપોમયઃ પૃથિવીમયઃ ક્રોધમયોઽક્રોધમયો હર્ષમયોઽહર્ષમયઃ \^ . . . ધર્મમયોઽધર્મમયઃ સર્વમયઃ॥ તદ્યદેદંમયો અદોમય ઇતિ યથાકારીયથાચારીતથા ભવતિ॥ સાધુકારીસાધુર્ભવતિ, પાપકારીપાપોભવતિ, પુણ્યઃ પુણ્યેન કર્મણા ભવતિ પાપઃ પાપેન
અથો ખલ્વાહુઃ કામમય એવાયં પુરુષ ઇતિ; સયથાકામો ભવતિ, તથાક્રતુર્ ભવતિ; યથાક્રતુર્ ભવતિ, તત્કર્મ કુરુતે; યત્કર્મ કુરુતે તદભિસંપદ્યતે
લોકો કહે છે, 'આ પુરુષ ઈચ્છાથી બનેલો છે.' જેવી એની ઈચ્છા, એવી એની ઈચ્છાશક્તિ; જેવી ઈચ્છાશક્તિ, એવું એનું કર્મ; જેવું કર્મ કરે છે, એ જ એને મળે છે.
તાવાઅસ્યૈતાહિતાનામ નાડ્યોયથા કેશઃ સહસ્રધાભિન્નસ્ તાવતાણિમ્નાતિષ્ઠન્તિ શુક્લસ્ય નીલસ્ય પિઙ્ગલસ્ય હરિતસ્ય લોહિતસ્ય પૂર્ણા॥ અથ યત્રૈનં ઘ્નન્તીવ જિનન્તીવ હસ્તીવ વિચ્છાયયતિ ગર્તમિવ પતતિ યદેવજાગ્રદ્ભયં પશ્યતિ તદત્રાવિદ્યયા ભયં . મન્યતે॥ અથ યત્ર રાજેવ દેવઇવાહમ્ એવઇદઁ સર્વં અસ્મીતિ મન્યતે સોઽસ્ય પરમોલોકો॥ અથ સુપ્તોનકં ચનકામં કામયતે નકં ચનસ્વપ્નં પશ્યતિ . ॥.
આ શરીરમાં જેટલી નસો છે, જેમ વાળના હજાર ભાગ થાય, એમ અનેક નસો ફેલાયેલી છે, અને એમાં સફેદ, વાદળી, પીળા, લીલા અને લાલ રંગ ભરેલા છે. પછી જ્યારે કોઈને માર્યા જાય છે એવું લાગે, દબાવી દેવામાં આવે છે એવું લાગે, હાથમાં પકડાય છે એવું લાગે, અંધકારમાં ફેંકાઈ જાય છે એવું લાગે, ખાડામાં પડી જાય છે એવું લાગે, અથવા જાગતા ભયાનક વસ્તુઓ દેખાય છે, એ બધું અજ્ઞાનથી ઉપજેલું ભય છે. પણ જ્યારે કોઈ વિચારે છે – 'હું રાજા છું, હું દેવ છું, આ બધું હું જ છું,' એ તેનું સર્વોચ્ચ સ્થાન છે. અને જ્યારે ઊંઘમાં એ કશું ઈચ્છતો નથી, કશું સપનું પણ નથી જોતો.
અત્ર પિતાપિતા ભવતિ માતામાતા લોકાઅલોકા દેવાઅદેવા વેદા અવેદા યજ્ઞોઽયજ્ઞો . અત્ર સ્તેનોઽસ્તેનો ભવતિ ભ્રૂણહાભ્રૂણહા પૌલ્કસોઽપૌલ્કસશ્ચાણ્ડાલોઽચણ્ડાલઃ . . શ્રમણોઽશ્રમણસ્ તાપસોઽતાપસોઽનન્વાગતઃ પુણ્યેનાનન્વાગતઃ પાપેન; તીર્ણોહિતદાસર્વાઙ્શોકાન્હૃદયસ્ય ભવતિ
અહીં પિતા પિતા રહેતો નથી, માતા માતા રહેતી નથી, લોક લોક રહેતા નથી, દેવો દેવ રહેતા નથી, વેદ વેદ રહેતા નથી, યજ્ઞ યજ્ઞ રહેતો નથી. અહીં ચોર ચોર રહેતો નથી, ભ્રૂણહત્યા કરનાર ભ્રૂણહત્યા કરનાર રહેતો નથી, પૌલ્કસ પૌલ્કસ રહેતો નથી, ચંડાળ ચંડાળ રહેતો નથી, શ્રમણ શ્રમણ રહેતો નથી, તાપસ તાપસ રહેતો નથી; એ પુણ્ય કે પાપથી અસ્પર્શિત રહે છે; હૃદયના બધા દુઃખો પાર કરી મુક્ત થઈ જાય છે.
સલિલએકો દ્રષ્ટાદ્વૈતો ભવતિ એષબ્રહ્મલોકઃ, સમ્રાડ્, ઇતિ હૈનમુવાચૈષાસ્ય . \` પરમાગતિઃ એષાસ્ય પરમાસંપદ્ એષોઽસ્ય પરમોલોક, એષોઽસ્ય પરમઆનન્દ, એતસ્યૈવાનન્દસ્યાન્યાનિ ભૂતાનિ માત્રામુપજીવન્તિ॥ 32 32-42, 33-36; સયોમનૂષ્યાણાઁ રાદ્ધઃ સમૃદ્ધો ભવત્યન્યેષામધિપતિઃ સર્વૈર્માનુષ્યકૈઃ કામૈઃ સમ્પન્નતમઃ, સમનુષ્યાણાં પરમઆનન્દઃ॥ 33 32-42, 33-36; અથ યેશતં મનુષ્યાણામાનન્દાઃ, સએકઃ પિત્ર઼્ણાં જિતલોકાનામાનન્દઃ॥ 34 32-42, 33-36; અથ યેશતં પિત્ર઼્ણાં જિતલોકાનામાનન્દાઃ, સએકઃ કર્મદેવાનામાનન્દો, યેકર્મણા દેવત્વમભિસમ્પદ્યન્તે॥ 35 32-42, 33-36; અથ યેશતં કર્મદેવાનામાનન્દાઃ, સએક આજાનદેવાનામાનન્દો, યશ્ચ [+]+[/+]શ્રોત્રિયોઽવૃજિનોઽકામહતઃ॥ 36 32-42, 33-36; અથ યેશતમાજાનદેવાનામાનન્દાઃ, સએકો દેવલોકઆનન્દો, યશ્ચ [+]+[/+]શ્રોત્રિયોઽવૃજિનોઽકામહતઃ॥ 37 32-42, 33-36; અથ યેશતં દેવલોકઆનન્દાઃ, સએકો ગન્ધર્વલોકઆનન્દો, યશ્ચ [+]+[/+]શ્રોત્રિયોઽવૃજિનોઽકામહતઃ॥ 38 32-42, 33-36; અથ યેશતં ગન્ધર્વલોકઆનન્દાઃ, સએકઃ પ્રજાપતિલોકઆનન્દો, યશ્ચ [+]+[/+]શ્રોત્રિયોઽવૃજિનોઽકામહતઃ॥ 39 32-42, 33-36; અથ યેશતં પ્રજાપતિલોકઆનન્દાઃ, સએકો બ્રહ્મલોકઆનન્દો, યશ્ચ [+]+[/+]શ્રોત્રિયોઽવૃજિનોઽકામહત॥ એષબ્રહ્મલોકઃ, સમ્રાડ્॥ ઇતિ હૈનં અનુશશાસૈતદમૃતઁ॥ સોઽહં ભગવતે સહસ્રં દદામિ॥ અત ઊર્ધ્વં વિમોક્ષાયૈવબ્રૂહીતિ॥ 40 32-42, 33-36; સવાએષએતસ્મિન્ત્સમ્પ્રસાદે રત્વાચરિત્વાદૃષ્ટ્વૈવપુણ્યં ચ પાપં ચ પુનઃ પ્રતિન્યાયં પ્રતિયોન્ય્ આદ્રવતિ બુદ્ધાન્તાયૈવ; સયદત્ર કિઙ્ચિત્પશ્યત્યનન્વાગતસ્ તેન ભવતિ અસઙ્ગો હ્યયં પુરુષ ઇતિ॥ એવમેવૈતદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ સોઽહં ભગવતે સહસ્રં દદામિ॥ અત ઊર્ધ્વં વિમોક્ષાયૈવબ્રૂહીતિ॥ ==સંબંધિત કડ઼િયાઁ== #[[ઉપનિષદ્]] ##[[બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ્]] ###[[બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ્ 1]] ###[[બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ્ 2]] ###[[બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ્ 3]] ###[[બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ્ 4]] ###[[બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ્ 5]] ==બાહરી કડિયાઁ== [[વર્ગઃ:]]
જેમ પાણીમાં માત્ર એક જ રહે છે, એમ અહીં દ્રષ્ટા એક અને અદ્વિતીય છે – આ જ બ્રહ્મલોક છે, રાજન. એણે એમ શીખવ્યું: આ તેની સર્વોચ્ચ પ્રાપ્તિ છે, આ તેનું સર્વોત્તમ સ્થાન છે, આ તેનો સર્વોચ્ચ લોક છે, આ તેનો સર્વોચ્ચ આનંદ છે. બીજા બધા જીવ તો આ આનંદના માત્ર અંશથી જ જીવે છે. મનુષ્યોમાં જે પુરુષ સમૃદ્ધ, તૃપ્ત, બીજા ઉપર પ્રભુત્વ ધરાવતો અને સર્વ માનવસુખોથી ભરપૂર હોય, એ સર્વમાં શ્રેષ્ઠ આનંદ પામે છે. એ મનુષ્યનો આનંદ સર્વમાં શ્રેષ્ઠ છે. એ માનવ આનંદના શતગણા પિતૃલોકમાં જીતેલા પિતૃઓનો આનંદ છે. એના પણ શતગણા કર્મથી દેવત્વ પામેલા દેવોનો આનંદ છે. એના પણ શતગણા જન્મથી દેવ બનેલ દેવો અને જે શ્રોત્રિય, નિર્દોષ અને ઇચ્છા વિનાના હોય તેમનો આનંદ છે. એના પણ શતગણા પ્રજાપતિલોકનો આનંદ છે, અને જે શ્રોત્રિય, નિર્દોષ અને ઇચ્છા વિનાના હોય તેમનો પણ. એના પણ શતગણા બ્રહ્મલોકનો આનંદ છે, અને જે શ્રોત્રિય, નિર્દોષ અને ઇચ્છા વિનાના હોય તેમનો પણ. આ જ બ્રહ્મલોક છે, રાજન. એમ શીખવ્યું: આ અમરત્વ છે. 'હું તમને હજાર આપું છું, ભગવાન. હવે મુક્તિના માર્ગે વધુ શીખવો.'
33-36 32-42; સ યો મનૂષ્યાણાઁ રાદ્ધઃ સમૃદ્ધો ભવત્યન્યેષામધિપતિઃ સર્વૈર્માનુષ્યકૈર્ભોગૈઃ સમ્પન્નતમઃ, સ મનુષ્યાણાં પરમ આનન્દો॥ અથ યે શતં મનુષ્યાણામાનન્દાઃ, સ એકઃ પિતૃણાં જિતલોકાનામાનન્દો॥ અથ યે શતં પિતૃણાં જિતલોકાનામાનન્દાઃ, સ એકો ગન્ધર્વલોક આનન્દો॥ અથ યે શતં ગન્ધર્વલોક આનન્દાઃ, સ એકઃ કર્મદેવાનામાનન્દો યે કર્મણા દેવત્વમભિસમ્પદ્યન્તે॥ અથ યે શતં કર્મદેવાનામાનન્દાઃ, સ એક આજાનદેવાનામાનન્દો, યશ્ચ શ્રોત્રિયોઽવૃજિનોઽકામહતો॥ અથ યે શતમાજાનદેવાનામાનન્દાઃ, સ એકઃ પ્રજાપતિલોક આનન્દો યશ્ચ શ્રોત્રિયોઽવૃજિનોઽકામહતો॥ અથ યે શતં પ્રજાપતિલોક આનન્દાઃ, સ એકો બ્રહ્મલોક આનન્દો યશ્ચ શ્રોત્રિયોઽવૃજિનોઽકામહતો॥ અથૈષ એવ પરમ આનન્દ એષ બ્રહ્મલોકઃ, સમ્રાડ્, ઇતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ॥ સોઽહં ભગવતે સહસ્રં દદામિ॥ અત ઊર્ધ્વં વિમોક્ષાયૈવ બ્રૂહીતિ॥ અત્ર હ યાજ્ઞવલ્ક્યો બિભયાં ચકારઃ મેધાવી રાજા સર્વેભ્યો માન્તેભ્ય ઉદરૌત્સીદિતિ
મનુષ્યોમાં જે પુરુષ ધનવાન, તૃપ્ત, બીજા ઉપર પ્રભુત્વ ધરાવતો અને સર્વ માનવસુખોથી ભરપૂર હોય, એ સર્વમાં શ્રેષ્ઠ આનંદ પામે છે. એ મનુષ્યનો આનંદ સર્વમાં શ્રેષ્ઠ છે. એ માનવ આનંદના શતગણા પિતૃલોકમાં જીતેલા પિતૃઓનો આનંદ છે. એના પણ શતગણા ગંધર્વલોકનો આનંદ છે. એના પણ શતગણા કર્મથી દેવત્વ પામેલા દેવોનો આનંદ છે. એના પણ શતગણા જન્મથી દેવ બનેલ દેવો અને જે શ્રોત્રિય, નિર્દોષ અને ઇચ્છા વિનાના હોય તેમનો આનંદ છે. એના પણ શતગણા પ્રજાપતિલોકનો આનંદ છે, અને જે શ્રોત્રિય, નિર્દોષ અને ઇચ્છા વિનાના હોય તેમનો પણ. એના પણ શતગણા બ્રહ્મલોકનો આનંદ છે, અને જે શ્રોત્રિય, નિર્દોષ અને ઇચ્છા વિનાના હોય તેમનો પણ. આ જ સર્વોચ્ચ આનંદ છે, આ જ બ્રહ્મલોક છે, રાજન, એમ યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું. 'હું તમને હજાર આપું છું, ભગવાન. હવે મુક્તિના માર્ગે વધુ શીખવો.' ત્યારે યાજ્ઞવલ્ક્યે મનમાં ડર અનુભવ્યો – 'બુદ્ધિશાળી રાજા બધાને પાછળ પાડી દેશે.'
એકીભવતિ નપશ્યતીત્ય્ આહુઃ એકીભવતિ નજિઘ્રતીત્ય્ આહુઃ એકીભવતિ નરસયતીત્ય્ આહુઃ એકીભવતિ નવદતીત્ય્ આહુઃ એકીભવતિ નશૃણોતીત્ય્ આહુઃ એકીભવતિ નમનુત ઇત્ય્ આહુઃ એકીભવતિ નસ્પૃશતીત્ય્ આહુઃ એકીભવતિ નવિજાનાતીત્ય્ આહુઃ
લોકો કહે છે, 'એ એકરૂપ થઈ જાય છે, એ જોઈ શકતો નથી.' લોકો કહે છે, 'એ એકરૂપ થઈ જાય છે, એ વાસ લઈ શકતો નથી.' લોકો કહે છે, 'એ એકરૂપ થઈ જાય છે, એ સ્વાદ લઈ શકતો નથી.' લોકો કહે છે, 'એ એકરૂપ થઈ જાય છે, એ બોલી શકતો નથી.' લોકો કહે છે, 'એ એકરૂપ થઈ જાય છે, એ સાંભળી શકતો નથી.' લોકો કહે છે, 'એ એકરૂપ થઈ જાય છે, એ વિચારી શકતો નથી.' લોકો કહે છે, 'એ એકરૂપ થઈ જાય છે, એ સ્પર્શ કરી શકતો નથી.' લોકો કહે છે, 'એ એકરૂપ થઈ જાય છે, એ જાણતો નથી.'
તેના હૃદયનું ટોચનું સ્થાન પ્રકાશિત થાય છે; એ પ્રકાશથી આત્મા બહાર જાય છે—ક્યારેક આંખથી, ક્યારેક માથાથી, અથવા શરીરના બીજા ભાગથી. જયારે એ બહાર જાય છે, ત્યારે મુખ્ય શ્વાસ પણ જાય છે; અને મુખ્ય શ્વાસ જાય છે ત્યારે બધા શ્વાસો પણ જાય છે. એ જ્ઞાન સાથે જાય છે; એ જ્ઞાની અને સમજણો બને છે. એની સાથે એનું જ્ઞાન, કર્મ અને પહેલાનું સ્મરણ પણ જાય છે.
આ આત્મા જ બ્રહ્મ છે, એ જ્ઞાનથી, મનથી, વાણીથી, શ્વાસથી, દ્રષ્ટિથી, શ્રવણથી, આકાશથી, વાયુથી, તેજથી, પાણીથી, ધરતીથી, ક્રોધથી, અક્રોધથી, આનંદથી, અનાનંદથી, ધર્મથી, અધર્મથી—બધાંથી બનેલો છે. જેવું એ કરે છે અને જેવું વર્તે છે, એવો જ બને છે. સારા કર્મ કરનાર સારો બને છે, ખરાબ કર્મ કરનાર ખરાબ બને છે. પુણ્ય કર્મથી પુણ્યવાન બને છે, પાપ કર્મથી પાપી બને છે.