બૃહદારણ્યકોપનિષદ્

એષઉ એવબૃહસ્પતિઃ વાગ્વૈબૃહતી, તસ્યા એષપતિઃ તસ્માદુ બૃહસ્પતિઃ

એ ખરેખર બૃહસ્પતિ છે; વાણી ખરેખર બૃહતી છે, અને એ તેનો સ્વામી છે; તેથી, એ બૃહસ્પતિ કહેવાય છે.

એષઉ એવબ્રહ્મણસ્પતિઃ વાગ્વૈબ્રહ્મ, તસ્યા એષપતિઃ તસ્માદુ બ્રહ્મણસ્પતિઃ

એ ખરેખર બ્રહ્મણપતિ છે; વાણી ખરેખર બ્રહ્મ છે, અને એ તેનો સ્વામી છે; તેથી, એ બ્રહ્મણપતિ કહેવાય છે.

એષઉ એવસામ; વાગ્વૈસામૈષસાચામશ્ચેતિ, તત્સામ્નઃ સામત્વં॥ યદ્વેવસમઃ પ્લુષિણા, સમોમશકેન, સમોનાગેન, સમએભિસ્ ત્રિભિર્લોકૈઃ, સમોઽનેન સર્વેણ, તસ્માદ્વેવસામાશ્નુતેસામ્નઃ સાયુજ્યઁ સલોકતાં, યએવમેતત્સામ વેદ

એ ખરેખર સામ છે; વાણી ખરેખર સામ છે, અને એ તેનો ગાયક છે; આ સામનું સામત્વ છે. જે ઘોડા સાથે, મચ્છર સાથે, હાથી સાથે, આ ત્રણ લોક સાથે, અને આ બધું સાથે સમાન છે—એ સામ સાથે એકતા અને લોકત્વ પામે છે, જે આ સામ જાણે છે.

એષઉ વાઉદ્ગીથઃ॥ પ્રાણોવાઉત્ પ્રાણેન હીદઁ સર્વમુત્તબ્ધં॥ વાગેવગીથોચ્ચ ગીથા ચેતિ, સઉદ્ગીથઃ

એ ખરેખર ઉદગીત છે; શ્વાસ ખરેખર ઉદગીત છે, કેમ કે શ્વાસથી આ બધું ટક્યું છે. વાણી એ ગીત અને ગાયક છે; તેથી, એ ઉદગીત કહેવાય છે.

તદ્ધાપિ બ્રહ્મદત્તશ્ચૈકિતાનેયોરાજાનં ભક્ષયન્નુવાચાયં ત્યસ્ય રાજા મૂર્ધાનં વિપાતયતાદ્ યદિતોઽયાસ્ય આઙ્ગિરસોઽન્યેનોદગાયદિતિ॥ વાચાચ હ્ય્ એવસપ્રાણેન ચોદગાયદિતિ

ક્યારેક, ચિકિતાનાના બ્રહ્મદત્ત રાજા ભોજન કરતા કહે: આ એ રાજા છે, જેણે પોતાનું માથું ફાટ્યું; કારણ કે જ્યારે તેનો સાર બીજા માર્ગે ગયો, ત્યારે એ વાણી અને શ્વાસથી જ ગયો.

તસ્ય હૈતસ્ય સામ્નો યઃ સ્વં વેદ, ભવતિ હાસ્ય સ્વં॥ તસ્ય વૈસ્વર એવસ્વં॥ તસ્માદાર્ત્વિજ્યં કરિષ્યન્વાચિસ્વરમિચ્છેત, તયા વાચાસ્વરસમ્પન્નયાર્ત્વિજ્યં કુર્યાત્॥ તસ્માદ્યજ્ઞેસ્વરવન્તં દિદૃક્ષન્ત એવાથો યસ્ય સ્વં ભવતિ॥ ભવતિ હાસ્ય સ્વં, યએવમેતત્સામ્નઃ સ્વં વેદ

તસ્ય હૈતસ્ય સામ્નો યઃ સુવર્ણં વેદ, ભવતિ હાસ્ય સુવર્ણં॥ તસ્ય વૈસ્વર એવસુવર્ણં॥ ભવતિ હાસ્ય સુવર્ણં, યએવમેતત્સામ્નઃ સુવર્ણં વેદ

જે વ્યક્તિ આ સામનાનું સોનું જાણે છે, એને ખરેખર સોનું મળે છે; એ માટે, સ્વર એટલે સોનું. ખરેખર, જે આ સામનાનું સોનું જાણે છે, એને સોનું મળે છે.

તસ્ય હૈતસ્ય સામ્નો યઃ પ્રતિષ્ઠાં વેદ, પ્રતિ હ તિષ્ઠતિ॥ તસ્ય વૈવાગેવપ્રતિષ્ઠા, વાચિહિખલ્વેષએતત્પ્રાણઃ પ્રતિષ્ઠિતો ગીયતે, અન્ન ઇત્ય્ ઉ હૈક આહુઃ

જે વ્યક્તિ આ સામનાની આધાર જાણે છે, એ સાચે જ સ્થિર રહે છે; એ માટે આધાર એટલે વાણી. ખરેખર, આ પ્રાણ વાણીમાં સ્થિર છે અને ગવાય છે; કેટલાક કહે છે કે એ અન્ન છે.

અથાતઃ પવમાનાનામેવાભ્યારોહઃ॥ સવૈખલુ પ્રસ્તોતાસામ પ્રસ્તૌતિ॥ સયત્ર પ્રસ્તુયાત્ તદેતાનિ જપેદ્ અસતો મા સદ્ગમય તમસો મા જ્યોતિર્ગમય, મૃત્યોર્મામૃતં ગમયેતિ

હવે પવમાન સામનો ઉછાળો: પ્રસ્તોત્ર જ પ્રસ્તાવનું સામન ગાય છે. જ્યારે એ ગાય છે, ત્યારે એ આ મંત્રો બોલે: 'અસત્યમાંથી મને સત્યમાં લઈ જાવ; અંધકારમાંથી મને પ્રકાશમાં લઈ જાવ; મૃત્યુમાંથી મને અમૃતમાં લઈ જાવ.'

સયદાહાસતો મા સદ્ગમયેતિ, મૃત્યુર્વાઅસત્ સદમૃતમ્ મૃત્યોર્મામૃતં ગમયામૃતં મા કુર્વિત્ય્ એવૈતદાહ

જ્યારે એ કહે છે, 'અસત્યમાંથી મને સત્યમાં લઈ જાવ,' ત્યારે અસત્ય એટલે મૃત્યુ, સત્ય એટલે અમૃત; 'મૃત્યુમાંથી મને અમૃતમાં લઈ જાવ'—એ રીતે એ કહે છે, 'મને નાશવંત ન બનાવો.'

તમસો મા જ્યોતિર્ગમયેતિ, મૃત્યુર્વૈતમો, જ્યોતિરમૃતમ્ મૃત્યોર્મામૃતં ગમયામૃતં મા કુર્વિત્ય્ એવૈતદાહ॥ મૃત્યોર્મામૃતં ગમયેતિ, નાત્ર તિરોહિતમિવાસ્તિ

'અંધકારમાંથી મને પ્રકાશમાં લઈ જાવ'—મૃત્યુ એટલે અંધકાર, પ્રકાશ એટલે અમૃત; 'મૃત્યુમાંથી મને અમૃતમાં લઈ જાવ'—એ રીતે એ કહે છે, 'મને નાશવંત ન બનાવો.' 'મૃત્યુમાંથી મને અમૃતમાં લઈ જાવ'—અહીં કંઈ છુપાયેલું નથી.

અથ યાનીતરાણિ સ્તોત્રાણિ, તેષ્વાત્મનેઽન્નાદ્યમાગાયેત્; તસ્માદુ તેષુ વરં વૃણીત, યં કામં કામયેત, તઁ॥ સએષએવંવિદુદ્ગાતાત્મને વા યજમાનાય વા યં કામં કામયતે, તમાગાયતિ॥ તદ્ધૈતલ્ લોકજિદેવ, નહૈવાલોક્યતાયા આશાસ્તિ, યએવમેતત્સામ વેદ॥ 4 = 14.4.2.1-31 =

અને બીજા સ્તોત્રોમાં, એમાં પોતાને માટે જે ખાવા-પીવા જેવું હોય એ ગાવું જોઈએ; તેથી, એમાં કોઈ પણ ઇચ્છા પસંદ કરી શકાય છે. જે ગાયક જાણે છે, એ પોતાને કે યજમાનને માટે જે ઇચ્છે છે, એ ગાય છે. આ સાચે જ લોકવિજયી છે; જે આ સામન જાણે છે, એ દેખાતી વસ્તુની આશા રાખતો નથી.

આત્મૈવેદમગ્ર આસીત્પુરુષવિધઃ॥ સોઽનુવીક્ષ્ય નાન્યદાત્મનોઽપશ્યત્॥ સોઽહમસ્મીત્યગ્રે વ્યાહરત્॥ તતોઽહંનામાભવત્॥ તસ્માદપ્ય્ એતર્હ્ય્ આમન્ત્રિતોઃ અહમયમિત્ય્ એવાગ્ર ઉક્ત્વાથાન્યન્નામ પ્રબ્રૂતે યદસ્ય ભવતિ

આ શરૂઆતમાં માત્ર આત્મા જ હતો, માણસના સ્વરૂપમાં. એએ ચારે બાજુ જોયું, તો પોતાના સિવાય બીજું કંઈ દેખાયું નહીં. એએ પહેલા કહ્યું, 'હું છું.' એટલે એનું નામ 'હું' બન્યું. તેથી, આજે પણ જ્યારે કોઈને બોલાવવામાં આવે છે, ત્યારે પહેલા 'હું છું' કહે છે, પછી પોતાનું બીજું નામ કહે છે.

સયત્પૂર્વોઽસ્માત્સર્વસ્માત્સર્વાન્પાપ્મન ઔષત્ તસ્માત્પુરુષ॥ ઓષતિ હ વૈસતં, યોઽસ્માત્પૂર્વો બુભૂષતિ, યએવં વેદ

કેમ કે એએ આ પહેલાં બધાં પાપોને દહન કર્યા, એટલે એ પુરુષ કહેવાય છે. જે આ રીતે જાણે છે, એ પણ પોતાના પહેલાંના પાપોને દહન કરે છે.

સોઽબિભેત્; તસ્માદેકાકીબિભેતિ॥ સહાયમીક્ષાં ચક્રેઃ યન્મદન્યન્નાસ્તિ, કસ્માન્નુબિભેમીતિ॥ તત એવાસ્ય ભયં વીયાય॥ કસ્માદ્ધ્યભેષ્યદ્ દ્વિતીયાદ્વૈભયં ભવતિ

એને ભય લાગ્યો; એટલે, એકલા હોય એ ભય અનુભવે છે. પછી એએ વિચાર્યું, 'મારા સિવાય બીજું કંઈ નથી, તો હું કોનીથી ડરું?' એથી એનો ભય દૂર થયો; ખરેખર, બીજું કોઈ હોય ત્યારે જ ભય થાય છે.

સવૈનૈવરેમે; તસ્માદેકાકીનરમતે॥ સદ્વિતીયમૈચ્છત્॥ સહૈતાવાનાસ યથા સ્ત્રીપુમાઁસૌ સમ્પરિષ્વક્તૌ

એ ખરેખર એકલો હતો; એટલે, એકલા માણસને આનંદ નથી મળે. એએ બીજું ઈચ્છ્યું. એ પુરુષ અને સ્ત્રીના ગાઢ મિલન જેટલો મોટો થયો.

સઇમમેવાત્માનં દ્વેધાપાતયત્; તતઃ પતિશ્ચ પત્ની ચાભવતાં॥ તસ્માદિદમર્ધબૃગલમિવ સ્વ ઇતિ હ સ્માહ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ॥ તસ્માદયમાકાશઃ સ્ત્રિયાપૂર્યત એવ॥ તાઁ સમભવત્ તતો મનુષ્યાઅજાયન્ત

એએ પોતાને બે ભાગમાં વહેંચી દીધો; એમાંથી પતિ અને પત્ની થયા. એટલે યાજ્ઞવલ્ક્ય કહેતા, 'આ અર્ધ કઠોળ જેવું છે.' તેથી આ આકાશ સ્ત્રીથી ભરાય છે. એએ એ સાથે મિલન કર્યું, અને એમાંથી મનુષ્યો જન્મ્યા.

સોહેયમીક્ષાં ચક્રેઃ કથં નુમાત્મન એવજનયિત્વાસમ્ભવતિ॥ હન્ત તિરોઽસાનીતિ

એ સ્ત્રીએ વિચાર્યું, 'એણે મને પોતામાંથી ઉત્પન્ન કર્યા પછી, હવે કેવી રીતે મારી સાથે મિલન કરશે?' એએ પોતાને છુપાવી દીધું.

સાગૌરભવદ્ વૃષભઇતરસ્; તાઁ સમેવાભવત્ તતો ગાવોઽજાયન્ત

એ વાછરડો થયો, અને એ ગાય બની; એએ એ સાથે મિલન કર્યું, અને એમાંથી ગાય-બળદો જન્મ્યા.

વડવેતરાભવદ્ અશ્વવૃષઇતરો; ગર્દભીતરા, ગર્દભઇતરસ્; તાઁ સમેવાભવત્ તત એકશફમજાયત

એ ઘોડો થયો, એ ઘોડીની; એ ગધેડો થયો, એ ગધેડીની; એએ એ સાથે મિલન કર્યું, અને એમાંથી એકશિંગડા પ્રાણી જન્મ્યા.

અજેતરાભવદ્ બસ્તઇતરો; અવિરિતરા, મેષઇતરસ્; તાઁ સમેવાભવત્ તતોઽજાવયોઽજાયન્તૈવમેવયદિદં કિઙ્ચ મિથુનમાપિપીલિકાભ્યઃ તત્સર્વમસૃજત

એ બકરો થયો, એ બકરી; એ મેષ થયો, એ મેથી; એએ એ સાથે મિલન કર્યું, અને એમાંથી બકરા અને મેષો જન્મ્યા. એ જ રીતે, પાંપડીયાં સુધીના બધા જ જોડાં પ્રાણીઓ એએ ઉત્પન્ન કર્યા.

સોઽવેદ્ અહં વાવસૃષ્ટિરસ્મિ અહઁ હીદઁ સર્વમસૃક્ષીતિ॥ તતઃ સૃષ્ટિરભવત્॥ સૃષ્ટ્યાઁ હાસ્યૈતસ્યાં ભવતિ, યએવં વેદ

એએ જાણ્યું, 'હું જ સર્જન છું, કેમ કે આ બધું મેં જ સર્જ્યું છે.' એટલે સર્જન થયું. જે આ રીતે જાણે છે, એ માટે આ સર્જનમાં સાચું સર્જન થાય છે.

અથેત્યભ્યમન્થત્॥ સમુખાચ્ચ યોનેર્હસ્તાભ્યાં ચાગ્નિમસૃજત॥ તસ્માદેતદુભયમલોમકમન્તરતો, અલોમકા હિયોનિરન્તરતઃ

પછી એએ પોતાને ઘસ્યા; મોઢા અને યોનિમાંથી, હાથથી અગ્નિ ઉત્પન્ન કરી. એટલે મોઢાની અંદર અને યોનિની અંદર વાળ નથી; યોનિ અંદરથી વાળરહિત છે.

તદ્યદિદમાહુઃ અમું યજામું યજેત્ય્ એકૈકં દેવમ્ એતસ્યૈવસાવિસૃષ્ટિઃ એષઉ હ્ય્ એવસર્વે દેવા

જ્યારે લોકો કહે છે, 'આ દેવતાની પૂજા કરીએ, એ દેવતાની પૂજા કરીએ,' ત્યારે દરેક દેવતા આ એક જમાંથી થતો ભાગ છે; કારણ કે, ખરેખર, બધા દેવતાઓ એ આ જ છે.

અથ યત્કિઙ્ચેદમાર્દ્રં, તદ્રેતસોઽસૃજત; તદુ સોમ॥ એતાવદ્વાઇદઁ સર્વમન્નં ચૈવાન્નાદશ્ચ; સોમ એવાન્નમ્ અગ્નિરન્નાદઃ

આજે જે કંઈ ભીનું છે, તે તેણે વીર્ય રૂપે સર્જ્યું; એ જ સોમ છે. આમ, બધું અન્ન અને અન્ન ભોજનાર્થ છે; સોમ અન્ન છે અને અગ્નિ અન્નભક્ષક છે.

સૈષાબ્રહ્મણોઽતિસૃષ્ટિઃ યચ્છ્રેયસો દેવાનસૃજતાથ યન્મર્ત્યઃ સન્નમૃતાનસૃજત, તસ્માદતિસૃષ્ટિઃ અતિસૃષ્ટ્યાઁ હાસ્યૈતસ્યાં ભવતિ, યએવં વેદ

આ બ્રહ્માનું શ્રેષ્ઠ સર્જન છે: જ્યારે તે શ્રેષ્ઠ હતો ત્યારે દેવતાઓને સર્જ્યા; પછી, મરનાર સ્વરૂપે, મરતાંને સર્જ્યા. તેથી આ શ્રેષ્ઠ સર્જન છે. જે આ શ્રેષ્ઠ સર્જન જાણે છે, તેને તેમાં આનંદ મળે છે.

તદ્ધેદં તર્હ્યવ્યાકૃતમાસીત્॥ તન્નામરૂપાભ્યામેવવ્યાક્રિયતાસૌનામાયમિદઁરૂપ ઇતિ॥ તદિદમપ્ય્ એતર્હિ નામરૂપાભ્યામેવવ્યાક્રિયત અસૌનામાયમિદઁરૂપ ઇતિ

ત્યારે આ બધું અવિભાજિત હતું. પછી માત્ર નામ અને રૂપથી જ ઓળખાયું: 'આનું એવું નામ છે, આવું રૂપ છે.' આજેય, બધું માત્ર નામ અને રૂપથી જ ઓળખાય છે: 'આનું એવું નામ છે, આવું રૂપ છે.'

સએષઇહપ્રવિષ્ટ આનખાગ્રેભ્યો॥ યથા ક્ષુરઃ ક્ષુરધાનેઽવહિતઃ સ્યાદ્ વિશ્વમ્ભરોવા વિશ્વમ્ભરકુલાયે, તં નપશ્યન્તિ અકૃત્સ્નો હિસઃ;

એ અહીં, નખના છેડે સુધી પ્રવેશી ગયો છે. જેમ રેઝર તેના ખોળામાં છુપાયેલું હોય, અથવા ધરતી પોતાના ઘરામાં હોય, તેમ એ દેખાતો નથી, કારણ કે એ સંપૂર્ણ રીતે પ્રગટ થયો નથી.

પ્રાણન્નેવપ્રાણોનામ ભવતિ, વદન્વાક્ પશ્યંશ્ચક્ષુઃ, શૃણ્વઙ્છ્રોત્રં, મન્વાનોમનઃ॥ તાન્યસ્યૈતાનિ કર્મનામાન્ય્ એવ॥ સયોઽત એકૈકમુપાસ્તે, નસવેદાકૃત્સ્નો હ્ય્ એષોઽત એકૈકેન ભવતિ

શ્વાસ લે ત્યારે એ 'પ્રાણ' કહેવાય છે, બોલે ત્યારે 'વાણી', જુએ ત્યારે 'આંખ', સાંભળે ત્યારે 'કાન', વિચારે ત્યારે 'મન'. આ બધાં એનાં કર્મ અનુસારનાં નામ છે. જે વ્યક્તિ દરેકને અલગથી પૂજે છે, તે આખું જાણતો નથી; એ જેટલું પૂજે છે, એટલું જ બને છે.