અથ યાજ્ઞવલ્ક્યો હોવાચ બ્રાહ્મણા ભગવન્તો, યોવઃ કામયતે, સમા પૃચ્છતુ, સર્વે વા મા પૃચ્છત; યોવઃ કામયતે, તં વઃ પૃચ્છામિ, સર્વાન્વા વઃ પૃચ્છામીતિ॥ તેહ બ્રાહ્મણાનદધૃષુઃ
પછી યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું: પવિત્ર બ્રાહ્મણો, તમે પૈકી જેને પૂછવું હોય એ પૂછે, અથવા બધા મળીને પૂછો; જેને પૂછવું હોય, એને હું પૂછું, અથવા બધાને પૂછું. પણ બ્રાહ્મણોએ હિંમત ન કરી.
તાન્હૈતૈઃ શ્લોકૈઃ પપ્રચ્છઃ યથા વૃક્ષોવનસ્પતિઃ તથૈવપુરુષોઽમૃષાઃ તસ્ય પર્ણાનિ લોમાનિ ત્વગસ્યોત્પાટિકા બહિઃ
તેમણે આ શ્લોકો દ્વારા તેમને પૂછ્યું: જેમ વૃક્ષ વનના વૃક્ષ સમાન છે, તેમ મનુષ્ય પણ ખોટો નથી; તેના વાળ એ વૃક્ષના પાંદડા છે, અને બહારની ત્વચા એ છાલ છે.
ત્વચએવાસ્ય રુધિરં પ્રસ્યન્દિ ત્વચઉત્પટસ્; તસ્માત્તદાતુન્નાત્ \^ પ્રૈતિ, રસો વૃક્ષાદિવાહતાત્
તેના શરીરમાંથી લોહી ત્વચામાંથી રસની જેમ વહે છે; તેથી જ્યારે ત્વચા કાપી નાખવામાં આવે, ત્યારે તે બહાર વહી જાય છે, જેમ વૃક્ષને ઇજા થાય ત્યારે રસ વહે છે.
માઁસાન્યસ્ય શકરાણિ, કિનાટઁ સ્નાવ, તત્સ્થિરમ્; અસ્થીન્યન્તરતો દારુણિ, મજ્જામજ્જોપમાકૃતા
તેનું માંસ એ ગૂદાની જેમ છે, તેની નસો એ તંતુઓ જેવી છે, જે તેને મજબૂત બનાવે છે; તેની હાડકીઓ અંદરથી લાકડાની જેમ છે, અને મજ્જા એ અંદરની ગૂદાની આકારની છે.
યદ્વૃક્ષોવૃક્ણોરોહતિ મૂલાન્નવતરઃ પુનઃ મર્ત્યઃ સ્વિન્મૃત્યુના વૃક્ણઃ કસ્માન્મૂલાત્પ્રરોહતિ
જેમ વૃક્ષ કાપી નાખ્યા પછી પણ તેની મૂળમાંથી ફરી ઉગે છે, તેમ મૃત્યુ પામેલા મનુષ્ય પણ કયા મૂળમાંથી ફરી જન્મે છે?
3-4 9-10 રેતસ ઇતિ માવોચતઃ જીવતસ્ તત્પ્રજાયતે; જાતએવનજાયતે, કોન્વેનં જનયેત્પુનઃ ધાનારુહ . વૈવૃક્ષો અન્યતઃ ~ પ્રેત્ય સમ્ભવો॥ યત્સમૂલમુદ્વૃહેયુર્ \^ વૃક્ષં, નપુનરાભવેદ્; મર્ત્યઃ સ્વિન્મૃત્યુના વૃક્ણઃ કસ્માન્મૂલાત્પ્રરોહતિ॥ વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મ, રાતેર્ દાતુઃ, પરાયણં તિષ્ઠમાનસ્ય તદ્વિદ ઇતિ॥ 4 1 = 14.6.10?? =
જનકોહ વૈદેહ આસાં ચક્રે॥ અથ હ યાજ્ઞવલ્ક્ય આવવ્રાજ॥ સહોવાચ જનકોવૈદેહો . યાજ્ઞવલ્ક્ય, કિમર્થમચારીઃ, પશૂનિચ્છનણ્વન્તાનીતિ॥ ઉભયમેવ, સઁરાડ્, ઇતિ હોવાચ
પછી જનક વૈદેહે આ બધું ગોઠવ્યું. ત્યારબાદ યાજ્ઞવલ્ક્ય આવ્યા. જનક વૈદેહે પૂછ્યું: યાજ્ઞવલ્ક્ય, તમે શેના માટે આવ્યા છો—પશુઓ માટે કે જ્ઞાન માટે? બંને માટે, રાજા, એમ યાજ્ઞવલ્ક્યએ જવાબ આપ્યો.
. . \^. અબ્રવીન્મ ઊદઙ્કઃ હૌલ્વાયનઃ પ્રાણોવૈબ્રહ્મેતિ॥ યથા માતૃમાન્પિતૃમાનાચાર્યવાન્બ્રૂયાત્ તથા તચ્છૌલ્વાયનો અબ્રવીત્ પ્રાણોવૈબ્રહ્મેતિ, અપ્રાણતો હિકિઁ સ્યાદિતિ॥ અબ્રવીત્તુતે તસ્યાયતનં પ્રતિષ્ઠાં॥ નમેઽબ્રવીદિતિ॥ એકપાદ્વાએતત્ સમ્રાડ્, ઇતિ
ઉદઙ્ક હૌલ્વાયનએ મને કહ્યું: શ્વાસ જ બ્રહ્મ છે. જેમ માતા, પિતા અને ગુરુ હોય એવો માણસ કહેશે તેમ હૌલ્વાયનએ કહ્યું: શ્વાસ જ બ્રહ્મ છે; શ્વાસ વગર કશું રહેતું નથી. પણ તેણે તેનું નિવાસ અને આધાર શું છે, એ કહ્યું નહીં. તેણે કહ્યું, મને ખબર નથી. રાજા, આ તો માત્ર એક ભાગ છે.
સવૈનો બ્રૂહિ, યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ સ એવાયતનમ્ આકાશઃ પ્રતિષ્ઠા, પ્રિયમિત્ય્ એનદુપાસીત॥ કાપ્રિયતા, યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ પ્રાણએવ, સમ્રાડ્, ઇતિ હોવાચ; પ્રાણસ્ય વૈ, સમ્રાટ્, કામાયાયાજ્યં યાજયતિ અપ્રતિગૃહ્યસ્ય પ્રતિગૃહ્ણાતિ અપિ તત્ર વધાશઙ્ગા \^ ભવતિ, યાં દિશમેતિ પ્રાણસ્યૈવ, સમ્રાટ્, કામાય; પ્રાણોવૈ, સમ્રાટ્, પરમં બ્રહ્મ॥ નૈનં પ્રાણોજહાતિ, સર્વાણ્ય્ એનં ભૂતાન્યભિક્ષરન્તિ
દેવોભૂત્વાદેવાનપ્યેતિ, યએવં વિદ્વાનેતદુપાસ્તે॥ હસ્ત્ય્\. સહસ્રં દદામીતિ હોવાચ જનકોવૈદેહહ્॥ સહોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ પિતામેઽમન્યત, નાનનુશિષ્ય હરેતેતિ॥ કએવતે કિમબ્રવીદિતિ . \`॥.
જે આ રીતે જાણે અને ધ્યાન કરે છે, તે દેવ બનીને દેવોને પ્રાપ્ત કરે છે. હું હજાર ગાય આપું છું, એમ જનક વૈદેહે કહ્યું. યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું: મારા પિતાએ વિચાર્યું હતું કે, શિક્ષણ આપ્યા વિના લેવું નહીં જોઈએ. તેણે તમને શું કહ્યું હતું?
. .\^. અબ્રવીન્મે જિત્વા હૈલિનો વાગ્વૈબ્રહ્મેતિ॥ યથા માતૃમાન્પિતૃમાનાચાર્યવાન્બ્રૂયાત્ તથા તચ્છૈલિનો અબ્રવીદ્ વાગ્વૈબ્રહ્મેતિ અવદતો હિકિઁ સ્યાદિતિ॥ અબ્રવીત્તુતે તસ્યાયતનં પ્રતિષ્ઠાં॥ નમેઽબ્રવીદિતિ॥ એકપાદ્વાએતત્ સમ્રાડ્, ઇતિ
જિત્વા હૈલિનએ મને કહ્યું: વાણી જ બ્રહ્મ છે. જેમ માતા, પિતા અને ગુરુ હોય એવો માણસ કહેશે તેમ હૈલિનએ કહ્યું: વાણી જ બ્રહ્મ છે; વાણી વગર કશું રહેતું નથી. પણ તેણે તેનું નિવાસ અને આધાર શું છે, એ કહ્યું નહીં. તેણે કહ્યું, મને ખબર નથી. રાજા, આ તો માત્ર એક ભાગ છે.
દેવોભૂત્વાદેવાનપ્યેતિ, યએવં વિદ્વાનેતદુપાસ્તે॥ હસ્ત્ય્\. સહસ્રં દદામીતિ હોવાચ જનકોવૈદેહઃ॥ સહોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ પિતામેઽમન્યત, નાનનુશિષ્ય હરેતેતિ॥ કએવતે કિમબ્રવીદિતિ . \`॥.
જે આ રીતે જાણે અને ધ્યાન કરે છે, તે દેવ બનીને દેવોને પ્રાપ્ત કરે છે. હું હજાર ગાય આપું છું, એમ જનક વૈદેહે કહ્યું. યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું: મારા પિતાએ વિચાર્યું હતું કે, શિક્ષણ આપ્યા વિના લેવું નહીં જોઈએ. તેણે તમને શું કહ્યું હતું?
. .\^. અબ્રવીન્મે બર્કુર્વાર્ષ્ણશ્: ચક્ષુર્વૈબ્રહ્મેતિ॥ યથા માતૃમાન્પિતૃમાનાચાર્યવાન્બ્રૂયાત્ તથા તદ્વાર્ષ્ણોઽબ્રવીચ્: ચક્ષુર્વૈબ્રહ્મેતિ અપશ્યતો હિકિઁ સ્યાદિતિ॥ અબ્રવીત્તુતે તસ્યાયતનં પ્રતિષ્ઠાં॥ નમેઽબ્રવીદિતિ॥ એકપાદ્વાએતત્ સમ્રાડ્, ઇતિ
બર્કુ વાર્ષ્ણએ મને કહ્યું: આંખ જ બ્રહ્મ છે. જેમ માતા, પિતા અને ગુરુ હોય એવો માણસ કહેશે તેમ વાર્ષ્ણએ કહ્યું: આંખ જ બ્રહ્મ છે; જોવું વગર કશું રહેતું નથી. પણ તેણે તેનું નિવાસ અને આધાર શું છે, એ કહ્યું નહીં. તેણે કહ્યું, મને ખબર નથી. રાજા, આ તો માત્ર એક ભાગ છે.
સવૈનો બ્રૂહિ, યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ ચક્ષુરેવાયતનમ્ આકાશઃ પ્રતિષ્ઠા, સત્યમિત્ય્ એતદુપાસીત॥ કાસત્યતા, યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ ચક્ષુરેવ, સમ્રાડ્, ઇતિ હોવાચ; ચક્ષુષા વૈ, સમ્રાટ્, પશ્યન્તમાહુઃ અદ્રાક્ષીરિતિ॥ સઆહાદ્રાક્ષમિતિ, તત્સત્યં ભવતિ; ચક્ષુર્વૈ, સમ્રાટ્, પરમં બ્રહ્મ; નૈનમ્ચક્ષુર્જહાતિ, સર્વાણ્ય્ એનં ભૂતાન્યભિક્ષરન્તિ
દેવોભૂત્વાદેવાનપ્યેતિ, યએવં વિદ્વાનેતદુપાસ્તે॥ હસ્ત્ય્\. સહસ્રં દદામીતિ હોવાચ જનકોવૈદેહઃ॥ સહોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ પિતામેઽમન્યત, નાનનુશિષ્ય હરેતેતિ॥ કએવતે કિમબ્રવીદિતિ . \`॥.
જે આ રીતે જાણે અને ધ્યાન કરે છે, તે દેવ બનીને દેવોને પ્રાપ્ત કરે છે. હું હજાર ગાય આપું છું, એમ જનક વૈદેહે કહ્યું. યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું: મારા પિતાએ વિચાર્યું હતું કે, શિક્ષણ આપ્યા વિના લેવું નહીં જોઈએ. તેણે તમને શું કહ્યું હતું?
. . \^. અબ્રવીન્મે ગર્દભીવિપીતો ભારદ્વાજઃ શ્રોત્રં વૈબ્રહ્મેતિ; યથા માતૃમાન્પિતૃમાનાચાર્યવાન્બ્રૂયાત્ તથા તદ્ભારદ્વાજોઽબ્રવીચ્: છ્રોત્રં વૈબ્રહ્મેતિ અશૃણ્વતો હિકિઁ સ્યાદિતિ॥ અબ્રવીત્તુતે તસ્યાયતનં પ્રતિષ્ઠાં॥ નમેઽબ્રવીદિતિ॥ એકપાદ્વાએતત્ સમ્રાડ્, ઇતિ
ભારદ્વાજે, જે ગધેડીની દૂધ પીધેલું હતું, મને કહ્યું: 'કાન એ બ્રહ્મ છે.' જેમ માતા, પિતા કે ગુરુની વાતમાં વિશ્વાસ રાખીએ, એમ ભારદ્વાજે સ્પષ્ટ કહ્યું: 'કાન એ બ્રહ્મ છે; કારણ કે કાન વગર માણસ સાંભળી શકે નહીં.' પછી એના નિવાસ અને આધાર વિષે પૂછાયું, પણ એણે જવાબ આપ્યો નહીં. રાજન, આ તો માત્ર એક જ ભાગ છે.
સવૈનો બ્રૂહિ, યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ શ્રોત્રમેવાયતનમ્ આકાશઃ પ્રતિષ્ઠાનન્તમિત્ય્ એનદુપાસીત॥ કાનન્તતા, યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ દિશ એવ, સમ્રાડ્, ઇતિ હોવાચ; તસ્માદ્વૈ, સમ્રાડ્, . \` યાં કાઙ્ચ દિશં ગચ્છતિ નૈવાસ્યા અન્તં ગચ્છતિ અનન્તાહિદિશઃ, શ્રોત્રઁ હિદિશઃ , સમ્રાટ્, . શ્રોત્રં વૈ, સમ્રાટ્, પરમં બ્રહ્મ॥ નૈનં શ્રોત્રં જહાતિ, સર્વાણ્ય્ એનં ભૂતાન્યભિક્ષરન્તિ
દેવોભૂત્વાદેવાનપ્યેતિ, યએવં વિદ્વાનેતદુપાસ્તે॥ હસ્ત્ય્\. સહસ્રં દદામીતિ, હોવાચ જનકોવૈદેહઃ॥ સહોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ પિતામેઽમન્યત, નાનનુશિષ્ય હરેતેતિ॥ કએવતે કિમબ્રવીદિતિ . \`॥.
જે આ રીતે જાણે અને ધ્યાન કરે, એ દેવ બની દેવોને પામે છે. જનક વૈદેહે કહ્યું: 'હું હજાર ગાય આપું છું.' યાજ્ઞવલ્ક્યએ જવાબ આપ્યો: 'મારા પિતાએ માન્યું હતું કે શીખવ્યા વગર કશું લેવું નહીં.' 'તો એણે તમને શું કહ્યું?'
. . \^. અબ્રવીન્મે ષત્યકામો જાબાલોઃ મનો વૈબ્રહ્મેતિ; યથા માતૃમાન્પિતૃમાનાચાર્યવાન્બ્રૂયાત્ તથા તત્ષત્યકામો અબ્રવીદ્ મનો વૈબ્રહ્મેતિ અમનસો હિકિઁ સ્યાદિતિ॥ અબ્રવીત્તુતે તસ્યાયતનં પ્રતિષ્ઠાં॥ નમેઽબ્રવીદિતિ॥ એકપાદ્વાએતત્ સમ્રાડ્, ઇતિ
શત્યકામ જાબાલે મને કહ્યું: 'મન એ બ્રહ્મ છે.' જેમ માતા, પિતા કે ગુરુની વાતમાં વિશ્વાસ રાખીએ, એમ શત્યકામે સ્પષ્ટ કહ્યું: 'મન એ બ્રહ્મ છે; કારણ કે મન વગર માણસ મનથી રહી શકતો નથી.' પછી એના નિવાસ અને આધાર વિષે પૂછાયું, પણ એણે જવાબ આપ્યો નહીં. રાજન, આ તો માત્ર એક જ ભાગ છે.
સવૈનો બ્રૂહિ, યાજ્ઞાવલ્ક્ય॥ મન એવાયતનમ્ આકાશઃ પ્રતિષ્ઠાનન્દઇત્ય્ એનદુપાસીત॥ કાનન્દતા, યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ મન એવ, સમ્રાડ્, ઇતિ હોવાચ; મનસા વૈ, સમ્રાટ્, સ્ત્રિયમભિહર્યતિ તસ્યાં પ્રતિરૂપઃ પુત્રોજાયતે; સઆનન્દો॥ મનો વૈ, સમ્રાટ્, પરમં બ્રહ્મ; નૈનં મનો જહાતિ, સર્વાણ્ય્ એનં ભૂતાન્યભિક્ષરન્તિ
દેવોભૂત્વાદેવાનપ્યેતિ, યએવં વિદ્વાનેતદુપાસ્તે॥ હસ્ત્ય્\. સહસ્રં દદામીતિ હોવાચ જનકોવૈદેહઃ॥ સહોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ પિતામેઽમન્યત, નાનનુશિષ્ય હરેતેતિ॥ કએવતે કિમબ્રવીદિતિ . \`॥.
જે આ રીતે જાણે અને ધ્યાન કરે, એ દેવ બની દેવોને પામે છે. જનક વૈદેહે કહ્યું: 'હું હજાર ગાય આપું છું.' યાજ્ઞવલ્ક્યએ જવાબ આપ્યો: 'મારા પિતાએ માન્યું હતું કે શીખવ્યા વગર કશું લેવું નહીં.' 'તો એણે તમને શું કહ્યું?'
. . \^. અબ્રવીન્મે વિદગ્ધઃ હાકલ્યોઃ હૃદયં વૈબ્રહ્મેતિ; યથા માતૃમાન્પિતૃમાનાચાર્યવાન્બ્રૂયાત્ તથા તચ્છાકલ્યોઽબ્રવીદ્ ધૃદયં વૈબ્રહ્મેતિ અહૃદયસ્ય હિકિઁ સ્યાદિતિ॥ અબ્રવીત્તુતે તસ્યાયતનં પ્રતિષ્ઠાં !॥ નમેઽબ્રવીદિતિ॥ એકપાદ્વાએતત્ સમ્રાડ્, ઇતિ
વિદગ્ધ શાકલ્યે મને કહ્યું: 'હૃદય એ બ્રહ્મ છે.' જેમ માતા, પિતા કે ગુરુની વાતમાં વિશ્વાસ રાખીએ, એમ શાકલ્યે સ્પષ્ટ કહ્યું: 'હૃદય એ બ્રહ્મ છે; કારણ કે હૃદય વગર માણસ જીવતો નથી.' પછી એના નિવાસ અને આધાર વિષે પૂછાયું, પણ એણે જવાબ આપ્યો નહીં. રાજન, આ તો માત્ર એક જ ભાગ છે.
દેવોભૂત્વાદેવાનપ્યેતિ, યએવં વિદ્વાનેતદુપાસ્તે॥ હસ્ત્ય્\. સહસ્રં દદામીતિ હોવાચ જનકોવૈદેહઃ॥ સહોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ પિતામેઽમન્યત નાનનુશિષ્ય હરેતેતિ॥ કએવતે કિમબ્રવીદિતિ . \`॥. 2 = 14.6.11?? =
જે આ રીતે જાણે અને ધ્યાન કરે, એ દેવ બની દેવોને પામે છે. જનક વૈદેહે કહ્યું: 'હું હજાર ગાય આપું છું.' યાજ્ઞવલ્ક્યએ જવાબ આપ્યો: 'મારા પિતાએ માન્યું હતું કે શીખવ્યા વગર કશું લેવું નહીં.' 'તો એણે તમને શું કહ્યું?'
સહોવાચ . ઇન્ધો હ વૈનામૈષયોઽયં દક્ષિણેઽક્ષન્પુરુષસ્; તં વાએતમિન્ધઁ સન્તમિન્દ્ર ઇત્ય્ આચક્ષતે પરોક્ષેણૈવ; પરોક્ષપ્રિયા ઇવ હિદેવાઃ પ્રત્યક્ષદ્વિષઃ
યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું: 'જમણા નેત્રમાં રહેલો પુરુષ 'ઇંધ' કહેવાય છે; એને ઇન્દ્ર પણ કહે છે, પણ પરોક્ષ રીતે જ. દેવતાઓને પરોક્ષ રીતે કહેવું ગમે છે અને સ્પષ્ટ રીતે કહેવું પસંદ નથી.'
અથૈતદ્વામેઽક્ષિણિ . પુરુષરૂપમ્ એષાસ્ય પત્ની વિરાટ્, તયોરેષસઁસ્તાવોયએષોઽન્તર્હૃદય આકાશો॥ અથૈનયોરેતદન્નં યએષોઽન્તર્હૃદયે લોહિતપિણ્ડો॥ અથૈનયોરેતત્પ્રાવરણં યદેતદન્તર્હૃદયે જાલકમિવાથૈનયોરેષાસૃતિઃ સતી . સંચરણી યૈષાહૃદયાદૂર્ધ્વાનાડ્ય્ ઉચ્ચરતિ
હવે, ડાબા નેત્રમાં જે પુરુષનું રૂપ છે, એ એની પત્ની વિરાટ છે. આ બંને માટે હૃદયની અંદરનું આકાશ એનું મિલનસ્થાન છે. આ બંને માટે હૃદયની અંદર રહેલો લોહીનો ગાંઠ એનું ખોરાક છે. આ બંને માટે હૃદયની અંદરનું જાળ જેવું જાળ એનું આવરણ છે. અને આ બંને માટે હૃદયમાંથી ઉપર જતી નાડી એનો માર્ગ છે.
તાવાઅસ્યૈતાહિતાનામ નાડ્યોયથ કેશઃ સહસ્રધાભિન્ન .\^ એતાભિર્વાએતમ્ આસ્રવદાસ્રવતિ; તસ્માદેષપ્રવિવિક્તાહારતર ઇવ ભવત્યસ્માચ્છારીરાદાત્મનઃ
હૃદયમાંથી હજારો નાડીઓ જાય છે, જેમ વાળના તાર હજારો ભાગે વહેંચાય છે. એ નાડીઓથી એ આત્મા અંદર-બહાર ફરે છે. એટલે, જ્યારે આત્મા શરીર છોડે છે ત્યારે એ સુકાઈ જાય છે, જાણે ખોરાક વગરનો થઈ જાય.
તસ્ય વાએતસ્ય પુરુષસ્ય . ॥. પ્રાચી દિક્પ્રાઙ્ચઃ પ્રાણા, દક્ષિણા દિગ્દક્ષિણાઃ પ્રાણાઃ, પ્રતીચી દિક્પ્રત્યઙ્ચઃ પ્રાણા, ઉદીચી દિગુદઙ્ચઃ પ્રાણા, ઊર્ધ્વાદિગૂર્ધ્વાઃ પ્રાણા, અવાચી દિગવાઙ્ચઃ પ્રાણાઃ, સર્વા દિશઃ સર્વે પ્રાણાઃ
એ પુરુષ માટે પ્રાણો દિશાઓ પ્રમાણે છે: પૂર્વ દિશા માટે પૂર્વ પ્રાણો, દક્ષિણ માટે દક્ષિણ પ્રાણો, પશ્ચિમ માટે પશ્ચિમ પ્રાણો, ઉત્તર માટે ઉત્તર પ્રાણો, ઉપર માટે ઉપરના પ્રાણો, નીચે માટે નીચેના પ્રાણો; બધાં દિશાઓ બધાં પ્રાણો છે.
કેવળ બીજમાંથી થાય છે એવું ન કહો; જીવતાં સંતાન જન્મે છે, પણ મૃત્યુ પછી ફરી કોણ જન્માવશે? જેમ વૃક્ષ બીજું મૂળ પામે ત્યારે ફરી ઉગે છે, તેમ મૃત્યુ પછી પુનર્જન્મ થાય છે. જો વૃક્ષ મૂળથી ઉખડી જાય, તો ફરી ઉગતું નથી; તો મૃત્યુ પામેલા મનુષ્ય કયા મૂળમાંથી ફરી જન્મે છે? જ્ઞાન, આનંદ, બ્રહ્મ—બીજ આપનારનો આધાર, સ્થિર રહેનારનો અંતિમ આશ્રય—આ બધું જાણનારા જાણે છે.
કૃપા કરીને કહો, યાજ્ઞવલ્ક્ય. તેનું નિવાસ આકાશ છે, આધાર પ્રેમ છે; તેને પ્રેમરૂપે ધ્યાન કરો. પ્રેમ શું છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય? શ્વાસ જ, રાજા, એમ યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું. શ્વાસ માટે જ, રાજા, યજ્ઞ કરવામાં આવે છે અને દાન લેવાય છે; મૃત્યુનો ભય હોય ત્યારે પણ શ્વાસ માટે જ બધું થાય છે. શ્વાસ, રાજા, સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ છે; શ્વાસ તેને ક્યારેય છોડતો નથી, બધા જીવો તેની પાસે આવે છે.
સવૈનો બ્રૂહિ, યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ વાગેવાયતનમ્ આકાશઃ પ્રતિષ્ઠા, પ્રજ્ઞેત્ય્ એનદુપાસીત॥ કાપ્રજ્ઞતા, યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ વાગેવ, સમ્રાડ્, ઇતિ હોવાચ; વાચાવૈ, સમ્રાડ્, બન્ધુઃ પ્રજ્ઞાયત; ઋગ્વેદોયજુર્વેદઃ સામવેદોઽથર્વાઙ્ગિરસ ઇતિહાસઃ પુરાણં વિદ્યાઉપનિષદઃ શ્લોકાઃ સૂત્રાણ્યનુવ્યાખ્યાનાનિ વ્યાખ્યાનાનિ . . વાચૈવ, સંરાટ્, પ્રજ્ઞાયન્તે; વાગ્વૈ, સમ્રાટ્, પરમં બ્રહ્મ; નૈનં વાગ્જહાતિ, સર્વાણ્ય્ એનં ભૂતાન્યભિક્ષરન્તિ
કૃપા કરીને કહો, યાજ્ઞવલ્ક્ય. તેનું નિવાસ વાણી છે, આધાર આકાશ છે; તેને જ્ઞાનરૂપે ધ્યાન કરો. જ્ઞાન શું છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય? વાણી જ, રાજા, એમ યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું. વાણી દ્વારા જ, રાજા, સંબંધ ઓળખાય છે; ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ, અથર્વાંગિરસ, ઇતિહાસ, પુરાણ, વિદ્યા, ઉપનિષદ, શ્લોકો, સૂત્રો, અનુવ્યાખ્યાન અને વ્યાખ્યાન—આ બધું વાણીથી જ જાણી શકાય છે. વાણી, રાજા, સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ છે; વાણી તેને ક્યારેય છોડતી નથી, બધા જીવો તેની પાસે આવે છે.
કૃપા કરીને કહો, યાજ્ઞવલ્ક્ય. તેનું નિવાસ આંખ છે, આધાર આકાશ છે; તેને સત્યરૂપે ધ્યાન કરો. સત્ય શું છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય? આંખ જ, રાજા, એમ યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું. આંખથી જ, રાજા, જોવાનું કહેવાય છે; 'હું જોયું' એવું કહે છે ત્યારે એ જ સત્ય છે. આંખ, રાજા, સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ છે; આંખ તેને ક્યારેય છોડતી નથી, બધા જીવો તેની પાસે આવે છે.
હવે, યાજ્ઞવલ્ક્ય, તમે કહો. 'કાન એનું નિવાસ છે અને આકાશ એનો આધાર છે—આ રીતે તેને અનંત માની ધ્યાન કરવું.' આ અનંતપણું શું છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય? 'રાજન, દિશાઓ જ અનંત છે,' એમ યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું. એટલે, રાજન, માણસ જે દિશામાં જાય, એનો અંત આવતો નથી; દિશાઓ અનંત છે, અને કાન પણ એ જ રીતે અનંત છે, રાજન. કાન એ પરમ બ્રહ્મ છે; કાન ક્યારેય એને છોડતું નથી, અને બધાં જીવો એની પાસે આવે છે.
હવે, યાજ્ઞવલ્ક્ય, તમે કહો. 'મન એનું નિવાસ છે અને આકાશ એનો આધાર છે—આ રીતે તેને આનંદરૂપ માની ધ્યાન કરવું.' આ આનંદ શું છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય? 'મન જ એ આનંદ છે, રાજન,' એમ યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું. 'મનથી માણસ સ્ત્રી પાસે જાય છે અને એમાંથી પોતાને જેવું સંતાન થાય છે; એ જ આનંદ છે. મન એ પરમ બ્રહ્મ છે, રાજન; મન ક્યારેય એને છોડતું નથી, અને બધાં જીવો એની પાસે આવે છે.'
સવૈનો બ્રૂહિ, યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ હૃદયમેવાયતનમ્ આકાશઃ પ્રતિષ્ઠા; સ્થિતિરિત્ય્ એનદુપાસીત॥ કાસ્થિતિતા, યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ હૃદયમેવ, સમ્રાડ્, ઇતિ હોવાચ; હૃદયં વૈ, સમ્રાટ્, સર્વેષાં ભૂતાનામાયતનઁ; હૃદયં વૈ, સમ્રાટ્, સર્વેષાં ભૂતાનાં પ્રતિષ્ઠા, હૃદયે હ્ય્ એવ, સમ્રાટ્, સર્વાણિ ભૂતાનિ પ્રતિષ્ઠિતાનિ ભવન્તિ; હૃદયં વૈ, સમ્રાટ્, પરમં બ્રહ્મ; નૈનઁ હૃદયં જહાતિ, સર્વાણ્ય્ એનં ભૂતાન્યભિક્ષરન્તિ
હવે, યાજ્ઞવલ્ક્ય, તમે કહો. 'હૃદય એનું નિવાસ છે અને આકાશ એનો આધાર છે—આ રીતે તેને સ્થિરતા માની ધ્યાન કરવું.' આ સ્થિરતા શું છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય? 'હૃદય જ એ સ્થિરતા છે, રાજન,' એમ યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું. 'હૃદય બધા જીવોનુ નિવાસ છે, રાજન; હૃદય બધા જીવોનુ આધાર છે; ખરેખર, બધા જીવો હૃદયમાં જ સ્થિત છે, રાજન. હૃદય એ પરમ બ્રહ્મ છે; હૃદય ક્યારેય એને છોડતું નથી, અને બધાં જીવો એની પાસે આવે છે.'
અથ હ જનકો વૈદેહઃ કૂર્ચાદુપાવસર્પન્નુવાચઃ નમસ્ તે ॥ યાજ્ઞવલ્ક્યાનુ મા શાધીતિ॥ સહોવાચઃ યથા વૈ, સમ્રાડ્, મહાન્તમધ્વાનમેષ્યન્રથં વા નાવં વા સમાદદીતૈવમેવૈતાભિરુપનિષદ્ભિઃ સમાહિતાત્માસિ એવં વૃન્દારક આઢ્યઃ સન્નધીતવેદ ઉક્તોપનિષત્ક ઇતોવિમુચ્યમાનઃ ક્વગમિષ્યસીતિ॥ નાહં તદ્ ભગવન્ વેદ યત્ર ગમિષ્યામીતિ॥ અથ વૈતેઽહં તદ્વક્ષ્યામિ યત્ર ગમિષ્યસીતિ॥ બ્રવીતુ ભગવાનિતિ
પછી જનક વૈદેહ પોતાનાં આસનેથી ઊઠીને આવ્યો અને કહ્યું: 'તમને વંદન, યાજ્ઞવલ્ક્ય, મને હરાવશો નહીં.' યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું: 'રાજન, જેમ મોટો પ્રવાસ કરવો હોય ત્યારે રથ કે નૌકાની તૈયારી કરીએ, એમ તમે આ ઉપનિષદો દ્વારા મનને એકાગ્ર કર્યું છે. હે ધનવાન વૃંદારક, તમે વેદ શીખ્યા, ઉપનિષદ કહી, હવે અહીંથી મુક્ત થશો ત્યારે કયાં જશો?' 'મને ખબર નથી, ભગવાન, હું કયાં જઇશ.' 'તો હું તમને કહું કે તમે કયાં જશો.' 'કૃપા કરીને કહો, ભગવાન.'