કતમેષડ્ ઇતિ॥ આગ્નિશ્ચ પૃથિવીચ વાયુશ્ચાન્તરિક્ષશ્ચાદિત્યશ્ચ ડ્યૌશ્ચૈતેષડ્ ઇત્ય્ . એતેહ્ય્ એવેદઁ . સર્વં ષડ્ ઇતિ
આ છ કયા છે? અગ્નિ અને પૃથ્વી, વાયુ અને આકાશ, સુર્ય અને આકાશ – આ છ છે. અહીં બધું જ આ છથી બનેલું છે.
કતમેતેત્રયો દેવાઇતી- -મએવત્રયો લોકા, એષુહીમેસર્વે દેવાઇતિ॥ કતમૌ . દ્વૌદેવાવિતિ॥ અન્નં ચૈવપ્રાણશ્ચેતિ॥ કતમોઽધ્યર્ધ ઇતિ॥ યોઽયં પવત ઇતિ
આ ત્રણ દેવતાઓ કયા છે? આ ત્રણ લોક છે, કેમ કે તેમાં બધા દેવતાઓ વસે છે. બે દેવતાઓ કયા છે? અન્ન અને શ્વાસ. એક અડધો કયો છે? જે પવન છે, એ.
તદાહુઃ યદયમેક એવ પવતે, અથ કથમધ્યર્ધ ઇતિ॥ યદસ્મિન્નિદઁ સર્વમધ્યાર્ધ્નોત્ તેનાધ્યર્ધ ઇતિ॥ કતમએકો દેવઇતિ॥ ; સબ્રહ્મ ત્યદિત્ય્ આચક્ષતે
કહે છે: જો પવન એક જ છે, તો તેને અડધો કેમ કહે છે? કેમ કે તેમાં બધું પૂર્ણતા પામે છે, એટલે તેને અડધો કહેવાય છે. એક દેવતા કયો છે? તેઓ કહે છે: એ બ્રહ્મ છે.
પૃથિવ્ય્ એવયસ્યાયતનં, ચક્ષુર્ લોકો, મનો જ્યોતિઃ યોવૈતં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણઁ, સવૈવેદિતાસ્યાદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ વેદ વાઅહં તં પુરુષઁ સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં, યમાત્થ; યએવાયઁ શારીરઃ પુરુષઃ, સએષ॥ વદૈવ, હાકલ્ય, તસ્ય કાદેવતેતિ॥ સ્ત્રિય \^ ઇતિ હોવાચ
પૃથ્વી એનું આધાર છે, આંખ એનો લોક છે, મન એનું પ્રકાશ છે. જે આ પુરુષને જાણે છે, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, એ બધું જાણનારો બને છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય. હું એ પુરુષને જાણું છું, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, જેમ તમે કહ્યો; જે શરીરમાં છે, એ જ આ છે. બોલો, હાકલ્ય, એની દેવતા કોણ છે? 'સ્ત્રી,' એમ તેણે કહ્યું.
કામ એવયસ્યાયતનં, ચક્ષુર્ \^ લોકો, મનો જ્યોતિઃ યોવૈતં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણઁ, સવૈવેદિતાસ્યાદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ વેદ વાઅહં તં પુરુષઁ સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં, યમાત્થ; યએવાસૌચન્દ્રે પુરુષઃ, સએષ॥ વદૈવ, હાકલ્ય, તસ્ય કાદેવતેતિ॥ મન ઇતિ હોવાચ
ઇચ્છા એનું આધાર છે, આંખ એનો લોક છે, મન એનું પ્રકાશ છે. જે આ પુરુષને જાણે છે, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, એ બધું જાણનારો બને છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય. હું એ પુરુષને જાણું છું, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, જેમ તમે કહ્યો; જે ચંદ્રમાં છે, એ જ આ છે. બોલો, હાકલ્ય, એની દેવતા કોણ છે? 'મન,' એમ તેણે કહ્યું.
રૂપાણ્ય્ એવયસ્યાયતનં, ચક્ષુર્લોકો, મનો જ્યોતિઃ યોવૈતં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણઁ, સવૈવેદિતાસ્યાદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ વેદ વાઅહં તં પુરુષઁ સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં, યમાત્થ; યએવાસાવાદિત્યેપુરુષઃ, સએષ॥ વદૈવ, હાકલ્ય, તસ્ય કાદેવતેતિ॥ ચક્ષુર્ ઇતિ હોવાચ
રૂપો એનું આધાર છે, આંખ એનો લોક છે, મન એનું પ્રકાશ છે. જે આ પુરુષને જાણે છે, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, એ બધું જાણનારો બને છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય. હું એ પુરુષને જાણું છું, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, જેમ તમે કહ્યો; જે સુર્યમાં છે, એ જ આ છે. બોલો, હાકલ્ય, એની દેવતા કોણ છે? 'આંખ,' એમ તેણે કહ્યું.
તમ એવયસ્યાયતનં, ચક્ષુર્ \^ લોકો, મનો જ્યોતિઃ યોવૈતં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણઁ, સવૈવેદિતાસ્યાદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ વેદ વાઅહં તં પુરુષઁ સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં, યમાત્થ; યએવાયં છાયામયઃ પુરુષઃ, સએષ॥ વદૈવ, હાકલ્ય, તસ્ય કાદેવતેતિ॥ મૃત્યુઇતિ હોવાચ
અંધકાર એનું આધાર છે, આંખ એનો લોક છે, મન એનું પ્રકાશ છે. જે આ પુરુષને જાણે છે, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, એ બધું જાણનારો બને છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય. હું એ પુરુષને જાણું છું, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, જેમ તમે કહ્યો; જે છાયામાં છે, એ જ આ છે. બોલો, હાકલ્ય, એની દેવતા કોણ છે? 'મૃત્યુ,' એમ તેણે કહ્યું.
આપએવયસ્યાયતનં, ચક્ષુર્ \^ લોકો, મનો જ્યોતિઃ યોવૈતં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણઁ, સવૈવેદિતાસ્યાદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ વેદ વાઅહં તં પુરુષઁ સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં, યમાત્થ; યએવાયં અપ્સુપુરુષઃ, સએષ॥ વદૈવ, હાકલ્ય, તસ્ય કાદેવતેતિ॥ વરુણ ઇતિ હોવાચ
પાણી એનું આધાર છે, આંખ એનો લોક છે, મન એનું પ્રકાશ છે. જે આ પુરુષને જાણે છે, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, એ બધું જાણનારો બને છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય. હું એ પુરુષને જાણું છું, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, જેમ તમે કહ્યો; જે પાણીમાં છે, એ જ આ છે. બોલો, હાકલ્ય, એની દેવતા કોણ છે? 'વરुण,' એમ તેણે કહ્યું.
રેત એવયસ્યાયતનં, ચક્ષુર્ \^ લોકો, મનો જ્યોતિઃ યોવૈતં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણઁ, સવૈવેદિતાસ્યાદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ વેદ વાઅહં તં પુરુષઁ સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં, યમાત્થ; યએવાયં પુત્રમયઃ પુરુષઃ, સએષ॥ વદૈવ, હાકલ્ય, તસ્ય કાદેવતેતિ॥ પ્રજાપતિરિતિ હોવાચ
વીર્ય એનું આધાર છે, આંખ એનો લોક છે, મન એનું પ્રકાશ છે. જે આ પુરુષને જાણે છે, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, એ બધું જાણનારો બને છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય. હું એ પુરુષને જાણું છું, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, જેમ તમે કહ્યો; જે સંતાનમાં છે, એ જ આ છે. બોલો, હાકલ્ય, એની દેવતા કોણ છે? 'પ્રજાપતિ,' એમ તેણે કહ્યું.
હાકલ્યેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ત્વાઁ સ્વિદિમેબ્રાહ્મણાઅઙ્ગારાવક્ષયણમક્રતા૩ ઇતિ
હાકલ્ય, યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું, અહીં બ્રાહ્મણોએ તને મારા માટે અગ્નિની રાશી બનાવી છે.
યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ હાકલ્યો, યદિદં કુરુપઙ્ચાલાનાં બ્રાહ્મનાનત્યવાદીઃ, કિં બ્રહ્મ વિદ્વાનિતિ॥ દિશો વેદ સદેવાઃ સપ્રતિષ્ઠા ઇતિ॥ યદ્દિશો વેત્થ સદેવાઃ સપ્રતિષ્ઠાઃ,
યાજ્ઞવલ્ક્ય, હાકલ્યએ કહ્યું, કેમ કે તું કુરુ અને પંચાલ દેશના બ્રાહ્મણોને જીત્યો છે, શું છે એ બ્રહ્મ, જેને જાણવાથી...? દિશાઓને જાણે છે, તેની દેવતાઓ અને આધાર સાથે. જો તું દિશાઓને જાણે છે, તેની દેવતાઓ અને આધાર સાથે—
કિંદેવતોઽસ્યાં પ્રાચ્યાં દિશ્યસીતિ॥ આદિત્યદેવત ઇતિ॥ સઆદિત્યઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ॥ ચક્ષુષીતિ॥ કસ્મિન્નુચક્ષુઃ પ્રતિષ્ઠિતં ભવતીતિ . રૂપેષ્વિતિ; ચક્ષુષા હિરૂપાણિ પશ્યતિ॥ કસ્મિન્નુરૂપાણિ પ્રતિષ્ઠિતાનિ ભવન્તીતિ . હૃદય ઇતિ હોવાચ; હૃદયેન હિરૂપાણિ જાનાતિ, હૃદયે હ્ય્ એવરૂપાણિ પ્રતિષ્ઠિતાનિ ભવન્તીતિ॥ એવમેવૈતદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય
પૂર્વ દિશાની દેવતા કોણ છે? દેવતા સુર્ય છે. સુર્ય કામાં સ્થિર છે? આંખમાં. આંખ કામાં સ્થિર છે? રૂપોમાં; કેમ કે આંખથી જ રૂપો જોવામાં આવે છે. રૂપો કામાં સ્થિર છે? હૃદયમાં, એમ તેણે કહ્યું; હૃદયથી જ રૂપો જાણવામાં આવે છે, અને હૃદયમાં જ રૂપો સ્થિર છે. એ જ રીતે છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય.
કિંદેવતોઽસ્યાં દક્ષિણાયાં દિશ્યસીતિ॥ યમદેવત ઇતિ॥ સયમઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ॥ . . દક્ષિણાયામિતિ॥ કસ્મિન્નુદક્ષિણા પ્રતિષ્ઠિતા ભવતીતિ . શ્રદ્ધાયામિતિ; યદાહ્ય્ એવશ્રદ્ધત્તે, અથ દક્ષિણાં દદાતિ; શ્રદ્ધાયાઁ હ્ય્ એવદક્ષિણા પ્રતિષ્ઠિતા ભવતીતિ . કસ્મિન્નુશ્રદ્ધાપ્રતિષ્ઠિતા ભવતીતિ . હૃદય ઇતિ હોવાચ; હૃદયેન હિશ્રદ્ધત્તે હૃદયે હ્ય્ એવશ્રદ્ધાપ્રતિષ્ઠિતા ! ભવતીતિ॥ એવમેવૈતદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય
કિંદેવતોઽસ્યાં પ્રતીચ્યાં દિશ્યસીતિ॥ વરુણદેવત ઇતિ॥ સવરુણઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ॥ અપ્સ્વિતિ॥ કસ્મિન્ન્વાપઃ પ્રતિષ્ઠિતા ભવન્તીતિ . રેતસીતિ॥ કસ્મિન્નુરેતઃ પ્રતિષ્ઠિતં ભવતીતિ . હૃદય, ઇતિ . તસ્માદપિ પ્રતિરૂપં જાતમાહુઃ હૃદયાદિવ સૃપ્તો, હૃદયાદિવ નિર્મિત ઇતિ; હૃદયે હ્ય્ એવરેતઃ પ્રતિષ્ઠિતં ભવતીતિ॥ એવમેવૈતદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય
પશ્ચિમ દિશાની દેવતા કોણ છે? દેવતા વરुण છે. વરुण કામાં સ્થિર છે? પાણીમાં. પાણી કામાં સ્થિર છે? વીર્યમાં. વીર્ય કામાં સ્થિર છે? હૃદયમાં. તેથી, બાળક જન્મે ત્યારે કહે છે, 'હૃદયમાંથી સર્જાયું છે, હૃદયથી બનાવાયું છે'; કેમ કે હૃદયમાં જ વીર્ય સ્થિર છે. એ જ રીતે છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય.
કિંદેવતોઽસ્યામુદીચ્યાં દિશ્યસીતિ॥ સોમદેવત ઇતિ॥ સસોમઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ॥ દીક્ષાયામિતિ॥ કસ્મિન્નુદિક્ષાપ્રતિષ્ઠિતા ભવતીતિ . સત્યઇતિ; તસ્માદપિ દીક્ષિતમાહુઃ સત્યં વદેતિ; સત્યેહ્ય્ એવદીક્ષાપ્રતિષ્ઠિતા ભવતીતિ . કસ્મિન્નુસત્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્ભવતીતિ . હૃદયે ઇતિ . હૃદયેન હિસત્યં જાનાતિ; હૃદયે હ્ય્ એવસત્યં પ્રતિષ્ઠિતં ભવતીતિ॥ એવમેવૈતદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય
ઉત્તર દિશાની દેવતા કોણ છે? દેવતા સોમ છે. સોમ કામાં સ્થિર છે? દીક્ષામાં. દીક્ષા કામાં સ્થિર છે? સત્યમાં; તેથી, દીક્ષા લીધેલા વિશે કહે છે, 'એ સત્ય બોલે છે'; સત્યમાં જ દીક્ષા સ્થિર છે. સત્ય કામાં સ્થિર છે? હૃદયમાં. હૃદયથી જ સત્ય જાણવામાં આવે છે, અને હૃદયમાં જ સત્ય સ્થિર છે. એ જ રીતે છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય.
કિંદેવતોઽસ્યાં ધ્રુવાયાં દિશ્યસીતિ॥ અગ્નિદેવત ઇતિ॥ સોઽગ્નિઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતો ભવતીતિ . વાચીતિ॥ કસ્મિન્નુવાક્પ્રતિષ્ઠિતા ભવતીતિ . મનસીતિ \^ કસ્મિન્નુમનસ્ \^ પ્રતિષ્ઠિતં ભવતીતિ .
ઉપરની દિશાની દેવતા કોણ છે? દેવતા અગ્નિ છે. અગ્નિ કામાં સ્થિર છે? વાણીમાં. વાણી કામાં સ્થિર છે? મનમાં. મન કામાં સ્થિર છે?
અહલ્લિકેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યો, યત્રૈતદન્યત્રાસ્મન્મન્યાસૈ॥ યત્રૈતદ્ અન્યત્રાસ્મત્સ્યાચ્, છ્વાનો વૈનદદ્યુઃ વયાઁસિ વૈનદ્વિમથ્નીરન્નિતિ
અહલ્લિક, યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું, જો આ આપણા સિવાય બીજે ક્યાંય હોય, તો કૂતરાઓએ સ્વર્ગ પામ્યો હોત અને પક્ષીઓએ પણ સ્વર્ગ પામ્યો હોત.
કસ્મિન્નુત્વં ચાત્માચ પ્રતિષ્ઠિતૌ ! સ્થ ઇતિ॥ પ્રાણઇતિ॥ કસ્મિન્નુપ્રાણઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ॥ અપાનઇતિ॥ કસ્મિન્ન્વપાનઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ॥ વ્યાનઇતિ॥ કસ્મિન્નુવ્યાનઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ॥ ઉદાનઇતિ॥ કસ્મિન્નૂદાનઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ॥ સમાનઇતિ
તમે અને આત્મા કિસ પર આધાર રાખો છો? શ્વાસ પર. શ્વાસ કિસ પર આધાર રાખે છે? અપાન પર. અપાન કિસ પર આધાર રાખે છે? વ્યાન પર. વ્યાન કિસ પર આધાર રાખે છે? ઉદાન પર. ઉદાન કિસ પર આધાર રાખે છે? સમાન પર.
અથ યાજ્ઞવલ્ક્યો હોવાચ બ્રાહ્મણા ભગવન્તો, યોવઃ કામયતે, સમા પૃચ્છતુ, સર્વે વા મા પૃચ્છત; યોવઃ કામયતે, તં વઃ પૃચ્છામિ, સર્વાન્વા વઃ પૃચ્છામીતિ॥ તેહ બ્રાહ્મણાનદધૃષુઃ
પછી યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું: પવિત્ર બ્રાહ્મણો, તમે પૈકી જેને પૂછવું હોય એ પૂછે, અથવા બધા મળીને પૂછો; જેને પૂછવું હોય, એને હું પૂછું, અથવા બધાને પૂછું. પણ બ્રાહ્મણોએ હિંમત ન કરી.
તાન્હૈતૈઃ શ્લોકૈઃ પપ્રચ્છઃ યથા વૃક્ષોવનસ્પતિઃ તથૈવપુરુષોઽમૃષાઃ તસ્ય પર્ણાનિ લોમાનિ ત્વગસ્યોત્પાટિકા બહિઃ
તેમણે આ શ્લોકો દ્વારા તેમને પૂછ્યું: જેમ વૃક્ષ વનના વૃક્ષ સમાન છે, તેમ મનુષ્ય પણ ખોટો નથી; તેના વાળ એ વૃક્ષના પાંદડા છે, અને બહારની ત્વચા એ છાલ છે.
ત્વચએવાસ્ય રુધિરં પ્રસ્યન્દિ ત્વચઉત્પટસ્; તસ્માત્તદાતુન્નાત્ \^ પ્રૈતિ, રસો વૃક્ષાદિવાહતાત્
તેના શરીરમાંથી લોહી ત્વચામાંથી રસની જેમ વહે છે; તેથી જ્યારે ત્વચા કાપી નાખવામાં આવે, ત્યારે તે બહાર વહી જાય છે, જેમ વૃક્ષને ઇજા થાય ત્યારે રસ વહે છે.
માઁસાન્યસ્ય શકરાણિ, કિનાટઁ સ્નાવ, તત્સ્થિરમ્; અસ્થીન્યન્તરતો દારુણિ, મજ્જામજ્જોપમાકૃતા
તેનું માંસ એ ગૂદાની જેમ છે, તેની નસો એ તંતુઓ જેવી છે, જે તેને મજબૂત બનાવે છે; તેની હાડકીઓ અંદરથી લાકડાની જેમ છે, અને મજ્જા એ અંદરની ગૂદાની આકારની છે.
યદ્વૃક્ષોવૃક્ણોરોહતિ મૂલાન્નવતરઃ પુનઃ મર્ત્યઃ સ્વિન્મૃત્યુના વૃક્ણઃ કસ્માન્મૂલાત્પ્રરોહતિ
જેમ વૃક્ષ કાપી નાખ્યા પછી પણ તેની મૂળમાંથી ફરી ઉગે છે, તેમ મૃત્યુ પામેલા મનુષ્ય પણ કયા મૂળમાંથી ફરી જન્મે છે?
3-4 9-10 રેતસ ઇતિ માવોચતઃ જીવતસ્ તત્પ્રજાયતે; જાતએવનજાયતે, કોન્વેનં જનયેત્પુનઃ ધાનારુહ . વૈવૃક્ષો અન્યતઃ ~ પ્રેત્ય સમ્ભવો॥ યત્સમૂલમુદ્વૃહેયુર્ \^ વૃક્ષં, નપુનરાભવેદ્; મર્ત્યઃ સ્વિન્મૃત્યુના વૃક્ણઃ કસ્માન્મૂલાત્પ્રરોહતિ॥ વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મ, રાતેર્ દાતુઃ, પરાયણં તિષ્ઠમાનસ્ય તદ્વિદ ઇતિ॥ 4 1 = 14.6.10?? =
જનકોહ વૈદેહ આસાં ચક્રે॥ અથ હ યાજ્ઞવલ્ક્ય આવવ્રાજ॥ સહોવાચ જનકોવૈદેહો . યાજ્ઞવલ્ક્ય, કિમર્થમચારીઃ, પશૂનિચ્છનણ્વન્તાનીતિ॥ ઉભયમેવ, સઁરાડ્, ઇતિ હોવાચ
પછી જનક વૈદેહે આ બધું ગોઠવ્યું. ત્યારબાદ યાજ્ઞવલ્ક્ય આવ્યા. જનક વૈદેહે પૂછ્યું: યાજ્ઞવલ્ક્ય, તમે શેના માટે આવ્યા છો—પશુઓ માટે કે જ્ઞાન માટે? બંને માટે, રાજા, એમ યાજ્ઞવલ્ક્યએ જવાબ આપ્યો.
. . \^. અબ્રવીન્મ ઊદઙ્કઃ હૌલ્વાયનઃ પ્રાણોવૈબ્રહ્મેતિ॥ યથા માતૃમાન્પિતૃમાનાચાર્યવાન્બ્રૂયાત્ તથા તચ્છૌલ્વાયનો અબ્રવીત્ પ્રાણોવૈબ્રહ્મેતિ, અપ્રાણતો હિકિઁ સ્યાદિતિ॥ અબ્રવીત્તુતે તસ્યાયતનં પ્રતિષ્ઠાં॥ નમેઽબ્રવીદિતિ॥ એકપાદ્વાએતત્ સમ્રાડ્, ઇતિ
ઉદઙ્ક હૌલ્વાયનએ મને કહ્યું: શ્વાસ જ બ્રહ્મ છે. જેમ માતા, પિતા અને ગુરુ હોય એવો માણસ કહેશે તેમ હૌલ્વાયનએ કહ્યું: શ્વાસ જ બ્રહ્મ છે; શ્વાસ વગર કશું રહેતું નથી. પણ તેણે તેનું નિવાસ અને આધાર શું છે, એ કહ્યું નહીં. તેણે કહ્યું, મને ખબર નથી. રાજા, આ તો માત્ર એક ભાગ છે.
સવૈનો બ્રૂહિ, યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ સ એવાયતનમ્ આકાશઃ પ્રતિષ્ઠા, પ્રિયમિત્ય્ એનદુપાસીત॥ કાપ્રિયતા, યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ પ્રાણએવ, સમ્રાડ્, ઇતિ હોવાચ; પ્રાણસ્ય વૈ, સમ્રાટ્, કામાયાયાજ્યં યાજયતિ અપ્રતિગૃહ્યસ્ય પ્રતિગૃહ્ણાતિ અપિ તત્ર વધાશઙ્ગા \^ ભવતિ, યાં દિશમેતિ પ્રાણસ્યૈવ, સમ્રાટ્, કામાય; પ્રાણોવૈ, સમ્રાટ્, પરમં બ્રહ્મ॥ નૈનં પ્રાણોજહાતિ, સર્વાણ્ય્ એનં ભૂતાન્યભિક્ષરન્તિ
દેવોભૂત્વાદેવાનપ્યેતિ, યએવં વિદ્વાનેતદુપાસ્તે॥ હસ્ત્ય્\. સહસ્રં દદામીતિ હોવાચ જનકોવૈદેહહ્॥ સહોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ પિતામેઽમન્યત, નાનનુશિષ્ય હરેતેતિ॥ કએવતે કિમબ્રવીદિતિ . \`॥.
જે આ રીતે જાણે અને ધ્યાન કરે છે, તે દેવ બનીને દેવોને પ્રાપ્ત કરે છે. હું હજાર ગાય આપું છું, એમ જનક વૈદેહે કહ્યું. યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું: મારા પિતાએ વિચાર્યું હતું કે, શિક્ષણ આપ્યા વિના લેવું નહીં જોઈએ. તેણે તમને શું કહ્યું હતું?
આકશએવયસ્યાયતનં, ચક્ષુર્ લોકો, મનો જ્યોતિઃ યોવૈતં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણઁ, સવૈવેદિતાસ્યાદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ વેદ વાઅહં તં પુરુષઁ સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં, યમાત્થ; યએવાયમ્વાયૌ પુરુષઃ, સએષ॥ વદૈવ, હાકલ્ય, તસ્ય કાદેવતેતિ॥ પ્રાણ ઇતિ હોવચ॥ 15/ ॥ તેજ એવયસ્યાયતનં, ચક્ષુર્લોકો, મનો જ્યોતિઃ યોવૈતં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણઁ, સવૈવેદિતાસ્યાદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ વેદ વાઅહં તં પુરુષઁ સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં, યમાત્થ; યએવાયમગ્નૌપુરુષઃ, સએષ॥ વદૈવ, હાકલ્ય, તસ્ય કાદેવતેતિ॥ વાગિતિ હોવાચ
આકાશ એનું આધાર છે, આંખ એનો લોક છે, મન એનું પ્રકાશ છે. જે આ પુરુષને જાણે છે, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, એ બધું જાણનારો બને છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય. હું એ પુરુષને જાણું છું, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, જેમ તમે કહ્યો; જે વાયુમાં છે, એ જ આ છે. બોલો, હાકલ્ય, એની દેવતા કોણ છે? 'પ્રાણ,' એમ તેણે કહ્યું. તેજ એનું આધાર છે, આંખ એનો લોક છે, મન એનું પ્રકાશ છે. જે આ પુરુષને જાણે છે, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, એ બધું જાણનારો બને છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય. હું એ પુરુષને જાણું છું, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, જેમ તમે કહ્યો; જે અગ્નિમાં છે, એ જ આ છે. બોલો, હાકલ્ય, એની દેવતા કોણ છે? 'વાણી,' એમ તેણે કહ્યું.
દક્ષિણ દિશાની દેવતા કોણ છે? દેવતા યમ છે. યમ કામાં સ્થિર છે? દાનમાં. દાન કામાં સ્થિર છે? શ્રદ્ધામાં; કેમ કે જ્યારે શ્રદ્ધા હોય ત્યારે જ દાન આપવામાં આવે છે; શ્રદ્ધામાં જ દાન સ્થિર છે. શ્રદ્ધા કામાં સ્થિર છે? હૃદયમાં, એમ તેણે કહ્યું; હૃદયથી જ શ્રદ્ધા થાય છે, અને હૃદયમાં જ શ્રદ્ધા સ્થિર છે. એ જ રીતે છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય.
સએષઃ નેતિ, નેત્ય્ આત્માગૃહ્યો, નહિગૃહ્યતે; અશીર્યો, નહિશીર્યતે; અસઙ્ગોઽસિતો નસજ્યતે, નવ્યથત ઇત્ય્ અસિતો ન વ્યથતે, એતાન્યષ્ટાવાયતનાનિ અષ્ટૌલોકા, . અષ્ટૌપુરુષાઃ॥ સયસ્ તાન્પુરુષાન્વ્યુદુહ્ય પ્રત્યુહ્યાત્યક્રામીત્ તં ત્વૌપનિષદં પુરુષં પૃચ્છામિ॥ તં ચેન્મે નવિવક્ષ્યસિ, મૂર્ધાતે વિપતિષ્યતીતિ॥ તઁ હ હાકલ્યસ્ નમેને . તસ્ય હ મૂર્ધાવિપપાત; તસ્ય હાપ્યન્યન્મન્યમાનાઃ પરિમોષિણોઽસ્થિન્યપજહ્રુઃ .\`
આ આત્મા 'આ નથી, આ નથી' એવો છે; તેને પકડવામાં આવતો નથી, કારણ કે તે પકડાતો નથી; તે કદી નાશ પામતો નથી, કારણ કે તેનો નાશ થતો નથી; તે કોઈ સાથે જોડાતો નથી, કારણ કે તે જોડાતો નથી; તેને દુઃખ થતું નથી, કારણ કે તે દુઃખી થતો નથી. આ આઠ નિવાસસ્થાનો, આઠ લોકો, આઠ પુરુષો છે. એ પુરુષોને છોડી, એ આગળ વધ્યો. હું ઉપનિષદમાં જણાવેલા એ પુરુષ વિષે પૂછું છું. જો તમે મને એનું વર્ણન નહીં કરો, તો તમારું માથું પડી જશે. ત્યારે હાકલ્ય મૌન રહ્યો અને તેનું માથું પડી ગયું. બીજાઓએ પણ એ જ ભયથી ત્યાંથી દૂર જવું પસંદ કર્યું.
કેવળ બીજમાંથી થાય છે એવું ન કહો; જીવતાં સંતાન જન્મે છે, પણ મૃત્યુ પછી ફરી કોણ જન્માવશે? જેમ વૃક્ષ બીજું મૂળ પામે ત્યારે ફરી ઉગે છે, તેમ મૃત્યુ પછી પુનર્જન્મ થાય છે. જો વૃક્ષ મૂળથી ઉખડી જાય, તો ફરી ઉગતું નથી; તો મૃત્યુ પામેલા મનુષ્ય કયા મૂળમાંથી ફરી જન્મે છે? જ્ઞાન, આનંદ, બ્રહ્મ—બીજ આપનારનો આધાર, સ્થિર રહેનારનો અંતિમ આશ્રય—આ બધું જાણનારા જાણે છે.
કૃપા કરીને કહો, યાજ્ઞવલ્ક્ય. તેનું નિવાસ આકાશ છે, આધાર પ્રેમ છે; તેને પ્રેમરૂપે ધ્યાન કરો. પ્રેમ શું છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય? શ્વાસ જ, રાજા, એમ યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું. શ્વાસ માટે જ, રાજા, યજ્ઞ કરવામાં આવે છે અને દાન લેવાય છે; મૃત્યુનો ભય હોય ત્યારે પણ શ્વાસ માટે જ બધું થાય છે. શ્વાસ, રાજા, સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ છે; શ્વાસ તેને ક્યારેય છોડતો નથી, બધા જીવો તેની પાસે આવે છે.