યોવાએતદક્ષરમવિદિત્વા, ગાર્ગિ અસ્મિઁલ્ લોકેજુહોતિ, દદાતિ તપસ્યતિ~ અપિ \` \` બહૂનિ વર્ષસહસ્રાણિ~ અન્તવન્ એવ~ અસ્ય સલોકસ્~ ભવતિ યોવાએતદક્ષરમવિદિત્વા, ગાર્ગ્ય્ અસ્માલ્ લોકાત્પ્રૈતિ, સકૃપણો; અથ યએતદક્ષરં, ગાર્ગિ, વિદિત્વાસ્માલ્ લોકાત્પ્રૈતિ, સબ્રાહ્મણઃ॥ ==સંબંધિત કડ઼િયાઁ== #[[ઉપનિષદ્]] ##[[બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ્]] ###[[બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ્ 1]] ###[[બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ્ 2]] ###[[બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ્ 3]] ###[[બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ્ 4]] ###[[બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ્ 5]] ==બાહરી કડિયાઁ== [[વર્ગઃ:]]
ગાર્ગી, જે વ્યક્તિ આ અવિનાશી તત્વને જાણ્યા વિના યજ્ઞ કરે છે, દાન આપે છે કે તપ કરે છે—even જો તે હજારો વર્ષ સુધી કરે—તો પણ તેનો ફળ સીમિત જ છે. જે આ અવિનાશી તત્વને જાણ્યા વિના આ દુનિયાને છોડે છે, તે દયનીય છે. પણ જે આ અવિનાશી તત્વને જાણી ને આ દુનિયાને છોડે છે, તે બ્રાહ્મણ કહેવાય છે.
તદ્વાએતદક્ષરં, ગાર્ગિ અદૃષ્ટં દ્રષ્ટ્રશ્રુતં શ્રોત્રમતં મન્ત્રવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતૃ; નાન્યદ્ . અસ્તિ દ્રષ્ટૃ, નાન્યદ્ . અસ્તિ શ્રોતૃ, નાન્યદ્ . અસ્તિ મન્તૃ, નાન્યદ્ . અસ્તિ વિજ્ઞાત્રેતદ્વૈઅક્ષરં, ગાર્ગિ, યસ્મિન્ \` \`, ), આકાશઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચ
ગાર્ગી, એ અવિનાશી છે: જે દેખાતું નથી, પણ બધું જોવે છે; સાંભળાતું નથી, પણ બધું સાંભળે છે; વિચારાતું નથી, પણ બધું વિચારે છે; જાણી શકાયું નથી, પણ બધું જાણે છે. એ સિવાય બીજું કશું જોનાર, સાંભળનાર, વિચારનાર કે જાણનાર નથી. એમાં જ આકાશ ગૂંથાયેલું છે.
સાહોવાચઃ બ્રાહ્મણા ભગવન્તઃ તદેવબહુમન્યધ્વમ્~ યદસ્માન્નમસ્કારેણ મુચ્યાધ્વમ્~ નવૈજાતુ યુષ્માકમિમમ્~ કશ્ચિદ્બ્રહ્મોદ્યમ્~ જેતા~ ઇતિ તતો હ વાચક્નવ્ય્ ઉપરરામ॥ 9
ગાર્ગીએ કહ્યું: માન્ય બ્રાહ્મણો, તમારે એને સન્માન આપવું જોઈએ, કેમ કે એના જવાબથી તમે પ્રશ્નોથી મુક્ત થયા છો. તમારામાંથી કોઈ પણ બ્રહ્મવિચારની ચર્ચામાં એને હરાવી શકશે નહીં. ત્યારબાદ વાચકનવીએ પ્રશ્ન કરવાનું બંધ કર્યું.
અથ હૈનં વિદગ્ધઃ હાકલ્યઃ પપ્રચ્છઃ કતિ દેવા, યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ॥ સહૈતયૈવનિવિદા પ્રતિપેદે, યાવન્તસ્~ વૈશ્વદેવસ્ય નિવિદિ~ ઉચ્યન્તે ત્રયશ્ચ ત્રીચ શતાત્રયસ્~ ચ ત્રીચ સહસ્રા~ ઇતિ~ ઓમ્ ઇતિ હોવાચ;
પછી વિદગ્ધ શાકલ્યએ પુછ્યું: યાજ્ઞવલ્ક્ય, કેટલા દેવતાઓ છે? યાજ્ઞવલ્ક્યએ વૈશ્વદેવ સ્તોત્રમાં જે રીતે ગણતરી થાય છે, એ પ્રમાણે જવાબ આપ્યો: ત્રણ અને ત્રણસો, ત્રણ અને ત્રણ હજાર. 'હા,' એમ કહ્યું.
કત્ય્ એવદેવા, યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ॥ ત્રયસ્ત્રિઁશદિતિ॥ ઓમિતિ હોવાચ॥ કત્ય્ એવદેવા, યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ॥ ષડ્ ઇતિ॥ ઓમિતિ હોવાચ॥ કત્ય્ એવદેવા, યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ॥ ત્રય ઇતિ॥ ઓમિતિ હોવાચ॥ કત્ય્ એવદેવા, યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ॥ દ્વાવિતિ॥ ઓમિતિ હોવાચ॥ કત્ય્ એવદેવા, યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ॥ અધ્યર્ધ ઇતિ॥ ઓમિતિ હોવાચ॥ કત્ય્ એવદેવા, યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ॥ એક ઇતિ॥ ઓમિતિ હોવાચ॥ કતમેતેત્રયશ્ચ ત્રીચ શતાત્રયશ્ચ ત્રીચ સહસ્રેતિ
પછી પુછાયું: યાજ્ઞવલ્ક્ય, કેટલા દેવતાઓ છે? 'ત્રેત્રીસ.' 'હા.' 'કેટલા દેવતાઓ છે?' 'છ.' 'હા.' 'કેટલા દેવતાઓ છે?' 'ત્રણ.' 'હા.' 'કેટલા દેવતાઓ છે?' 'બે.' 'હા.' 'કેટલા દેવતાઓ છે?' 'એક અને અડધો.' 'હા.' 'કેટલા દેવતાઓ છે?' 'એક.' 'હા.' તો આ ત્રણ અને ત્રણસો, ત્રણ અને ત્રણ હજાર કોણ છે?
સહોવાચઃ મહિમાન એવૈષામેતે, ત્રયસ્ત્રિંશત્ત્વેવદેવાઇતિ॥ કતમેતેત્રયસ્ત્રિઁશદિતિ॥ અષ્ટૌવસવ, એકાદશ ર઼ુદ્રા, દ્વાદશાદિત્યાઃ તએકત્રિંશદ્ ૯ન્દ્રશ્ચૈવપ્રજાપતિશ્ચ ત્રયસ્ત્રિંશાવિતિ
યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું: આ તો મહિમાનું વિભાજન છે; વાસ્તવમાં તો માત્ર ત્રેત્રીસ દેવતાઓ છે. એ ત્રેત્રીસ કોણ છે? આઠ વસુ, અગિયાર રુદ્ર, બાર આદિત્ય—આ એકત્રીસ થાય છે—અને ઈન્દ્ર તથા પ્રજાપતિ, એમ ત્રેત્રીસ.
કતમેવસવ ઇતિ॥ આગ્નિશ્ચ પૃથિવીચ વાયુશ્ચાન્તરિક્ષં ચાદિત્યશ્ચ ડ્યૌઃ ચ ચન્દ્રમાશ્ચ ણક્ષત્રાણિ ચૈતેવસવ; એતેષુ હીદઁ સર્વઁ વસુ . હિતં . એતેહીદઁ સર્વં વસયન્તે॥ તદ્યદિદઁ સર્વં વસયન્તે . .॥. તસ્માદ્વસવ ઇતિ
વસુ કોણ છે? અગ્નિ, પૃથ્વી, વાયુ, અંતરિક્ષ, સૂર્ય, દ્યૌ, ચંદ્ર અને નક્ષત્રો—આ વસુ છે. એમાં જ બધું વસે છે; એટલે એ વસુ કહેવાય છે.
કતમેર઼ુદ્રાઇતિ॥ દશેમેપુરુષે પ્રાણા, આત્મૈકાદશસ્; તેયદાસ્માન્મર્ત્યાચ્છરીરાદ્ ઉત્ક્રામન્તિ અથ રોદયન્તિઃ તદ્યદ્રોદયન્તિ, તસ્માદ્ર઼ુદ્રાઇતિ
રુદ્ર કોણ છે? મનુષ્યના દસ પ્રાણ અને આત્મા એ અગિયારમો. જ્યારે એ મૃત્યુશીલ શરીર છોડે છે ત્યારે રડાવા લાગે છે. એટલે એ રુદ્ર કહેવાય છે.
કતમઅદિત્યાઇતિ॥ દ્વાદશ . માસાઃ સંવત્સરસ્યૈતઅદિત્યા; એતેહીદઁ સર્વમાદદાના યન્તિ; તદ્ યદિદઁ સર્વમાદદાના યન્તિ, તસ્માદદિત્યાઇતિ
આદિત્ય કોણ છે? વર્ષના બાર મહિના—એ જ આદિત્ય છે. કેમ કે એ બધું લઈ જાય છે, એટલે એને આદિત્ય કહે છે.
કતમ૯ન્દ્રઃ, કતમઃ પ્રજાપતિરિતિ॥ સ્તનયિત્નુરેવેન્દ્રો, યજ્ઞઃ પ્રજાપતિરિતિ॥ કતમઃ સ્તનયિત્નુરિતિ॥ અશનિરિતિ॥ કતમોયજ્ઞઇતિ॥ પશવ ઇતિ
ઈન્દ્ર કોણ છે, પ્રજાપતિ કોણ છે? વીજળીનો ગડગડાટ એ ઈન્દ્ર છે, અને યજ્ઞ એ પ્રજાપતિ છે. વીજળીનો ગડગડાટ કોણ છે? વીજળી. યજ્ઞ કોણ છે? પશુઓ.
કતમેષડ્ ઇતિ॥ આગ્નિશ્ચ પૃથિવીચ વાયુશ્ચાન્તરિક્ષશ્ચાદિત્યશ્ચ ડ્યૌશ્ચૈતેષડ્ ઇત્ય્ . એતેહ્ય્ એવેદઁ . સર્વં ષડ્ ઇતિ
આ છ કયા છે? અગ્નિ અને પૃથ્વી, વાયુ અને આકાશ, સુર્ય અને આકાશ – આ છ છે. અહીં બધું જ આ છથી બનેલું છે.
કતમેતેત્રયો દેવાઇતી- -મએવત્રયો લોકા, એષુહીમેસર્વે દેવાઇતિ॥ કતમૌ . દ્વૌદેવાવિતિ॥ અન્નં ચૈવપ્રાણશ્ચેતિ॥ કતમોઽધ્યર્ધ ઇતિ॥ યોઽયં પવત ઇતિ
આ ત્રણ દેવતાઓ કયા છે? આ ત્રણ લોક છે, કેમ કે તેમાં બધા દેવતાઓ વસે છે. બે દેવતાઓ કયા છે? અન્ન અને શ્વાસ. એક અડધો કયો છે? જે પવન છે, એ.
તદાહુઃ યદયમેક એવ પવતે, અથ કથમધ્યર્ધ ઇતિ॥ યદસ્મિન્નિદઁ સર્વમધ્યાર્ધ્નોત્ તેનાધ્યર્ધ ઇતિ॥ કતમએકો દેવઇતિ॥ ; સબ્રહ્મ ત્યદિત્ય્ આચક્ષતે
કહે છે: જો પવન એક જ છે, તો તેને અડધો કેમ કહે છે? કેમ કે તેમાં બધું પૂર્ણતા પામે છે, એટલે તેને અડધો કહેવાય છે. એક દેવતા કયો છે? તેઓ કહે છે: એ બ્રહ્મ છે.
પૃથિવ્ય્ એવયસ્યાયતનં, ચક્ષુર્ લોકો, મનો જ્યોતિઃ યોવૈતં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણઁ, સવૈવેદિતાસ્યાદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ વેદ વાઅહં તં પુરુષઁ સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં, યમાત્થ; યએવાયઁ શારીરઃ પુરુષઃ, સએષ॥ વદૈવ, હાકલ્ય, તસ્ય કાદેવતેતિ॥ સ્ત્રિય \^ ઇતિ હોવાચ
પૃથ્વી એનું આધાર છે, આંખ એનો લોક છે, મન એનું પ્રકાશ છે. જે આ પુરુષને જાણે છે, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, એ બધું જાણનારો બને છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય. હું એ પુરુષને જાણું છું, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, જેમ તમે કહ્યો; જે શરીરમાં છે, એ જ આ છે. બોલો, હાકલ્ય, એની દેવતા કોણ છે? 'સ્ત્રી,' એમ તેણે કહ્યું.
કામ એવયસ્યાયતનં, ચક્ષુર્ \^ લોકો, મનો જ્યોતિઃ યોવૈતં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણઁ, સવૈવેદિતાસ્યાદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ વેદ વાઅહં તં પુરુષઁ સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં, યમાત્થ; યએવાસૌચન્દ્રે પુરુષઃ, સએષ॥ વદૈવ, હાકલ્ય, તસ્ય કાદેવતેતિ॥ મન ઇતિ હોવાચ
ઇચ્છા એનું આધાર છે, આંખ એનો લોક છે, મન એનું પ્રકાશ છે. જે આ પુરુષને જાણે છે, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, એ બધું જાણનારો બને છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય. હું એ પુરુષને જાણું છું, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, જેમ તમે કહ્યો; જે ચંદ્રમાં છે, એ જ આ છે. બોલો, હાકલ્ય, એની દેવતા કોણ છે? 'મન,' એમ તેણે કહ્યું.
રૂપાણ્ય્ એવયસ્યાયતનં, ચક્ષુર્લોકો, મનો જ્યોતિઃ યોવૈતં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણઁ, સવૈવેદિતાસ્યાદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ વેદ વાઅહં તં પુરુષઁ સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં, યમાત્થ; યએવાસાવાદિત્યેપુરુષઃ, સએષ॥ વદૈવ, હાકલ્ય, તસ્ય કાદેવતેતિ॥ ચક્ષુર્ ઇતિ હોવાચ
રૂપો એનું આધાર છે, આંખ એનો લોક છે, મન એનું પ્રકાશ છે. જે આ પુરુષને જાણે છે, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, એ બધું જાણનારો બને છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય. હું એ પુરુષને જાણું છું, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, જેમ તમે કહ્યો; જે સુર્યમાં છે, એ જ આ છે. બોલો, હાકલ્ય, એની દેવતા કોણ છે? 'આંખ,' એમ તેણે કહ્યું.
તમ એવયસ્યાયતનં, ચક્ષુર્ \^ લોકો, મનો જ્યોતિઃ યોવૈતં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણઁ, સવૈવેદિતાસ્યાદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ વેદ વાઅહં તં પુરુષઁ સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં, યમાત્થ; યએવાયં છાયામયઃ પુરુષઃ, સએષ॥ વદૈવ, હાકલ્ય, તસ્ય કાદેવતેતિ॥ મૃત્યુઇતિ હોવાચ
અંધકાર એનું આધાર છે, આંખ એનો લોક છે, મન એનું પ્રકાશ છે. જે આ પુરુષને જાણે છે, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, એ બધું જાણનારો બને છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય. હું એ પુરુષને જાણું છું, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, જેમ તમે કહ્યો; જે છાયામાં છે, એ જ આ છે. બોલો, હાકલ્ય, એની દેવતા કોણ છે? 'મૃત્યુ,' એમ તેણે કહ્યું.
આપએવયસ્યાયતનં, ચક્ષુર્ \^ લોકો, મનો જ્યોતિઃ યોવૈતં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણઁ, સવૈવેદિતાસ્યાદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ વેદ વાઅહં તં પુરુષઁ સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં, યમાત્થ; યએવાયં અપ્સુપુરુષઃ, સએષ॥ વદૈવ, હાકલ્ય, તસ્ય કાદેવતેતિ॥ વરુણ ઇતિ હોવાચ
પાણી એનું આધાર છે, આંખ એનો લોક છે, મન એનું પ્રકાશ છે. જે આ પુરુષને જાણે છે, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, એ બધું જાણનારો બને છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય. હું એ પુરુષને જાણું છું, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, જેમ તમે કહ્યો; જે પાણીમાં છે, એ જ આ છે. બોલો, હાકલ્ય, એની દેવતા કોણ છે? 'વરुण,' એમ તેણે કહ્યું.
રેત એવયસ્યાયતનં, ચક્ષુર્ \^ લોકો, મનો જ્યોતિઃ યોવૈતં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણઁ, સવૈવેદિતાસ્યાદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ વેદ વાઅહં તં પુરુષઁ સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં, યમાત્થ; યએવાયં પુત્રમયઃ પુરુષઃ, સએષ॥ વદૈવ, હાકલ્ય, તસ્ય કાદેવતેતિ॥ પ્રજાપતિરિતિ હોવાચ
વીર્ય એનું આધાર છે, આંખ એનો લોક છે, મન એનું પ્રકાશ છે. જે આ પુરુષને જાણે છે, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, એ બધું જાણનારો બને છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય. હું એ પુરુષને જાણું છું, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, જેમ તમે કહ્યો; જે સંતાનમાં છે, એ જ આ છે. બોલો, હાકલ્ય, એની દેવતા કોણ છે? 'પ્રજાપતિ,' એમ તેણે કહ્યું.
હાકલ્યેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ત્વાઁ સ્વિદિમેબ્રાહ્મણાઅઙ્ગારાવક્ષયણમક્રતા૩ ઇતિ
હાકલ્ય, યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું, અહીં બ્રાહ્મણોએ તને મારા માટે અગ્નિની રાશી બનાવી છે.
યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ હાકલ્યો, યદિદં કુરુપઙ્ચાલાનાં બ્રાહ્મનાનત્યવાદીઃ, કિં બ્રહ્મ વિદ્વાનિતિ॥ દિશો વેદ સદેવાઃ સપ્રતિષ્ઠા ઇતિ॥ યદ્દિશો વેત્થ સદેવાઃ સપ્રતિષ્ઠાઃ,
યાજ્ઞવલ્ક્ય, હાકલ્યએ કહ્યું, કેમ કે તું કુરુ અને પંચાલ દેશના બ્રાહ્મણોને જીત્યો છે, શું છે એ બ્રહ્મ, જેને જાણવાથી...? દિશાઓને જાણે છે, તેની દેવતાઓ અને આધાર સાથે. જો તું દિશાઓને જાણે છે, તેની દેવતાઓ અને આધાર સાથે—
કિંદેવતોઽસ્યાં પ્રાચ્યાં દિશ્યસીતિ॥ આદિત્યદેવત ઇતિ॥ સઆદિત્યઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ॥ ચક્ષુષીતિ॥ કસ્મિન્નુચક્ષુઃ પ્રતિષ્ઠિતં ભવતીતિ . રૂપેષ્વિતિ; ચક્ષુષા હિરૂપાણિ પશ્યતિ॥ કસ્મિન્નુરૂપાણિ પ્રતિષ્ઠિતાનિ ભવન્તીતિ . હૃદય ઇતિ હોવાચ; હૃદયેન હિરૂપાણિ જાનાતિ, હૃદયે હ્ય્ એવરૂપાણિ પ્રતિષ્ઠિતાનિ ભવન્તીતિ॥ એવમેવૈતદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય
પૂર્વ દિશાની દેવતા કોણ છે? દેવતા સુર્ય છે. સુર્ય કામાં સ્થિર છે? આંખમાં. આંખ કામાં સ્થિર છે? રૂપોમાં; કેમ કે આંખથી જ રૂપો જોવામાં આવે છે. રૂપો કામાં સ્થિર છે? હૃદયમાં, એમ તેણે કહ્યું; હૃદયથી જ રૂપો જાણવામાં આવે છે, અને હૃદયમાં જ રૂપો સ્થિર છે. એ જ રીતે છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય.
કિંદેવતોઽસ્યાં દક્ષિણાયાં દિશ્યસીતિ॥ યમદેવત ઇતિ॥ સયમઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ॥ . . દક્ષિણાયામિતિ॥ કસ્મિન્નુદક્ષિણા પ્રતિષ્ઠિતા ભવતીતિ . શ્રદ્ધાયામિતિ; યદાહ્ય્ એવશ્રદ્ધત્તે, અથ દક્ષિણાં દદાતિ; શ્રદ્ધાયાઁ હ્ય્ એવદક્ષિણા પ્રતિષ્ઠિતા ભવતીતિ . કસ્મિન્નુશ્રદ્ધાપ્રતિષ્ઠિતા ભવતીતિ . હૃદય ઇતિ હોવાચ; હૃદયેન હિશ્રદ્ધત્તે હૃદયે હ્ય્ એવશ્રદ્ધાપ્રતિષ્ઠિતા ! ભવતીતિ॥ એવમેવૈતદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય
કિંદેવતોઽસ્યાં પ્રતીચ્યાં દિશ્યસીતિ॥ વરુણદેવત ઇતિ॥ સવરુણઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ॥ અપ્સ્વિતિ॥ કસ્મિન્ન્વાપઃ પ્રતિષ્ઠિતા ભવન્તીતિ . રેતસીતિ॥ કસ્મિન્નુરેતઃ પ્રતિષ્ઠિતં ભવતીતિ . હૃદય, ઇતિ . તસ્માદપિ પ્રતિરૂપં જાતમાહુઃ હૃદયાદિવ સૃપ્તો, હૃદયાદિવ નિર્મિત ઇતિ; હૃદયે હ્ય્ એવરેતઃ પ્રતિષ્ઠિતં ભવતીતિ॥ એવમેવૈતદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય
પશ્ચિમ દિશાની દેવતા કોણ છે? દેવતા વરुण છે. વરुण કામાં સ્થિર છે? પાણીમાં. પાણી કામાં સ્થિર છે? વીર્યમાં. વીર્ય કામાં સ્થિર છે? હૃદયમાં. તેથી, બાળક જન્મે ત્યારે કહે છે, 'હૃદયમાંથી સર્જાયું છે, હૃદયથી બનાવાયું છે'; કેમ કે હૃદયમાં જ વીર્ય સ્થિર છે. એ જ રીતે છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય.
કિંદેવતોઽસ્યામુદીચ્યાં દિશ્યસીતિ॥ સોમદેવત ઇતિ॥ સસોમઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ॥ દીક્ષાયામિતિ॥ કસ્મિન્નુદિક્ષાપ્રતિષ્ઠિતા ભવતીતિ . સત્યઇતિ; તસ્માદપિ દીક્ષિતમાહુઃ સત્યં વદેતિ; સત્યેહ્ય્ એવદીક્ષાપ્રતિષ્ઠિતા ભવતીતિ . કસ્મિન્નુસત્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્ભવતીતિ . હૃદયે ઇતિ . હૃદયેન હિસત્યં જાનાતિ; હૃદયે હ્ય્ એવસત્યં પ્રતિષ્ઠિતં ભવતીતિ॥ એવમેવૈતદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય
ઉત્તર દિશાની દેવતા કોણ છે? દેવતા સોમ છે. સોમ કામાં સ્થિર છે? દીક્ષામાં. દીક્ષા કામાં સ્થિર છે? સત્યમાં; તેથી, દીક્ષા લીધેલા વિશે કહે છે, 'એ સત્ય બોલે છે'; સત્યમાં જ દીક્ષા સ્થિર છે. સત્ય કામાં સ્થિર છે? હૃદયમાં. હૃદયથી જ સત્ય જાણવામાં આવે છે, અને હૃદયમાં જ સત્ય સ્થિર છે. એ જ રીતે છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય.
કિંદેવતોઽસ્યાં ધ્રુવાયાં દિશ્યસીતિ॥ અગ્નિદેવત ઇતિ॥ સોઽગ્નિઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતો ભવતીતિ . વાચીતિ॥ કસ્મિન્નુવાક્પ્રતિષ્ઠિતા ભવતીતિ . મનસીતિ \^ કસ્મિન્નુમનસ્ \^ પ્રતિષ્ઠિતં ભવતીતિ .
ઉપરની દિશાની દેવતા કોણ છે? દેવતા અગ્નિ છે. અગ્નિ કામાં સ્થિર છે? વાણીમાં. વાણી કામાં સ્થિર છે? મનમાં. મન કામાં સ્થિર છે?
અહલ્લિકેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યો, યત્રૈતદન્યત્રાસ્મન્મન્યાસૈ॥ યત્રૈતદ્ અન્યત્રાસ્મત્સ્યાચ્, છ્વાનો વૈનદદ્યુઃ વયાઁસિ વૈનદ્વિમથ્નીરન્નિતિ
અહલ્લિક, યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું, જો આ આપણા સિવાય બીજે ક્યાંય હોય, તો કૂતરાઓએ સ્વર્ગ પામ્યો હોત અને પક્ષીઓએ પણ સ્વર્ગ પામ્યો હોત.
કસ્મિન્નુત્વં ચાત્માચ પ્રતિષ્ઠિતૌ ! સ્થ ઇતિ॥ પ્રાણઇતિ॥ કસ્મિન્નુપ્રાણઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ॥ અપાનઇતિ॥ કસ્મિન્ન્વપાનઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ॥ વ્યાનઇતિ॥ કસ્મિન્નુવ્યાનઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ॥ ઉદાનઇતિ॥ કસ્મિન્નૂદાનઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ॥ સમાનઇતિ
તમે અને આત્મા કિસ પર આધાર રાખો છો? શ્વાસ પર. શ્વાસ કિસ પર આધાર રાખે છે? અપાન પર. અપાન કિસ પર આધાર રાખે છે? વ્યાન પર. વ્યાન કિસ પર આધાર રાખે છે? ઉદાન પર. ઉદાન કિસ પર આધાર રાખે છે? સમાન પર.
આકશએવયસ્યાયતનં, ચક્ષુર્ લોકો, મનો જ્યોતિઃ યોવૈતં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણઁ, સવૈવેદિતાસ્યાદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ વેદ વાઅહં તં પુરુષઁ સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં, યમાત્થ; યએવાયમ્વાયૌ પુરુષઃ, સએષ॥ વદૈવ, હાકલ્ય, તસ્ય કાદેવતેતિ॥ પ્રાણ ઇતિ હોવચ॥ 15/ ॥ તેજ એવયસ્યાયતનં, ચક્ષુર્લોકો, મનો જ્યોતિઃ યોવૈતં પુરુષં વિદ્યાત્સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણઁ, સવૈવેદિતાસ્યાદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય॥ વેદ વાઅહં તં પુરુષઁ સર્વસ્યાત્મનઃ પરાયણં, યમાત્થ; યએવાયમગ્નૌપુરુષઃ, સએષ॥ વદૈવ, હાકલ્ય, તસ્ય કાદેવતેતિ॥ વાગિતિ હોવાચ
આકાશ એનું આધાર છે, આંખ એનો લોક છે, મન એનું પ્રકાશ છે. જે આ પુરુષને જાણે છે, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, એ બધું જાણનારો બને છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય. હું એ પુરુષને જાણું છું, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, જેમ તમે કહ્યો; જે વાયુમાં છે, એ જ આ છે. બોલો, હાકલ્ય, એની દેવતા કોણ છે? 'પ્રાણ,' એમ તેણે કહ્યું. તેજ એનું આધાર છે, આંખ એનો લોક છે, મન એનું પ્રકાશ છે. જે આ પુરુષને જાણે છે, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, એ બધું જાણનારો બને છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય. હું એ પુરુષને જાણું છું, જે સર્વના આત્માનું આશ્રય છે, જેમ તમે કહ્યો; જે અગ્નિમાં છે, એ જ આ છે. બોલો, હાકલ્ય, એની દેવતા કોણ છે? 'વાણી,' એમ તેણે કહ્યું.
દક્ષિણ દિશાની દેવતા કોણ છે? દેવતા યમ છે. યમ કામાં સ્થિર છે? દાનમાં. દાન કામાં સ્થિર છે? શ્રદ્ધામાં; કેમ કે જ્યારે શ્રદ્ધા હોય ત્યારે જ દાન આપવામાં આવે છે; શ્રદ્ધામાં જ દાન સ્થિર છે. શ્રદ્ધા કામાં સ્થિર છે? હૃદયમાં, એમ તેણે કહ્યું; હૃદયથી જ શ્રદ્ધા થાય છે, અને હૃદયમાં જ શ્રદ્ધા સ્થિર છે. એ જ રીતે છે, યાજ્ઞવલ્ક્ય.
સએષઃ નેતિ, નેત્ય્ આત્માગૃહ્યો, નહિગૃહ્યતે; અશીર્યો, નહિશીર્યતે; અસઙ્ગોઽસિતો નસજ્યતે, નવ્યથત ઇત્ય્ અસિતો ન વ્યથતે, એતાન્યષ્ટાવાયતનાનિ અષ્ટૌલોકા, . અષ્ટૌપુરુષાઃ॥ સયસ્ તાન્પુરુષાન્વ્યુદુહ્ય પ્રત્યુહ્યાત્યક્રામીત્ તં ત્વૌપનિષદં પુરુષં પૃચ્છામિ॥ તં ચેન્મે નવિવક્ષ્યસિ, મૂર્ધાતે વિપતિષ્યતીતિ॥ તઁ હ હાકલ્યસ્ નમેને . તસ્ય હ મૂર્ધાવિપપાત; તસ્ય હાપ્યન્યન્મન્યમાનાઃ પરિમોષિણોઽસ્થિન્યપજહ્રુઃ .\`
આ આત્મા 'આ નથી, આ નથી' એવો છે; તેને પકડવામાં આવતો નથી, કારણ કે તે પકડાતો નથી; તે કદી નાશ પામતો નથી, કારણ કે તેનો નાશ થતો નથી; તે કોઈ સાથે જોડાતો નથી, કારણ કે તે જોડાતો નથી; તેને દુઃખ થતું નથી, કારણ કે તે દુઃખી થતો નથી. આ આઠ નિવાસસ્થાનો, આઠ લોકો, આઠ પુરુષો છે. એ પુરુષોને છોડી, એ આગળ વધ્યો. હું ઉપનિષદમાં જણાવેલા એ પુરુષ વિષે પૂછું છું. જો તમે મને એનું વર્ણન નહીં કરો, તો તમારું માથું પડી જશે. ત્યારે હાકલ્ય મૌન રહ્યો અને તેનું માથું પડી ગયું. બીજાઓએ પણ એ જ ભયથી ત્યાંથી દૂર જવું પસંદ કર્યું.