અથ હૈનમૂષસ્તશ્ચાક્રાયણઃ પપ્રચ્છ॥ યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ, યત્સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ યઆત્માસર્વાન્તરઃ તં મે વ્યાચક્ષ્વેતિ॥ એષત આત્માસર્વાન્તરઃ॥ કતમો, યાજ્ઞવલ્ક્ય, સર્વાન્તરો॥ યઃ પ્રાણેન પ્રાણિતિ, સત આત્માસર્વાન્તરો; યોઽપાનેનાપાનિતિ, સત આત્માસર્વાન્તરો; યોવ્યાનેન વ્યનિતિ, સત આત્માસર્વાન્તરો; યઉદાનેનોદનિતિ, સત આત્માસર્વાન્તરો॥ યઃ સમાનેન સમનિતિ, સત આત્માસર્વન્તર। . ॥. એષત આત્માસર્વાન્તરઃ
પછી ઉષસ્ત ચાક્રાયણે પૂછ્યું: 'યાજ્ઞવલ્ક્ય, એ બ્રહ્મને મને સમજાવો, જે સીધું જ અનુભવાય છે, જે સર્વના અંતરમાં છે.' 'આ છે એ આત્મા, સર્વના અંતરમાં રહેનાર.' 'યાજ્ઞવલ્ક્ય, કયો સર્વના અંતરમાં છે?' 'જે શ્વાસથી શ્વાસે છે, એ સર્વના અંતરમાં છે; જે અપાનથી શ્વાસે છે, એ સર્વના અંતરમાં છે; જે વ્યાનથી શ્વાસે છે, એ સર્વના અંતરમાં છે; જે ઉદાનથી શ્વાસે છે, એ સર્વના અંતરમાં છે; જે સમાનથી શ્વાસે છે, એ સર્વના અંતરમાં છે.' 'આ છે એ આત્મા, સર્વના અંતરમાં રહેનાર.'
અથૈનમૂદ્દાલક આરુણિઃ પપ્રચ્છઃ યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ, મદ્રેષ્વવસામ પતઙ્ચલસ્ય કાપ્યસ્ય ગૃહેષુ, યજ્ઞમધીયાનાઃ॥ તસ્યાસીદ્ભાર્યાગન્ધર્વગૃહીતા॥ તમપૃચ્છામઃ કોઽસીતિ॥ સોઽબ્રવીત્ કબન્ધ અથર્વણઇતિ
પછી ઉદ્દાલક આરુણીએ પૂછ્યું: 'યાજ્ઞવલ્ક્ય.' અમે મદ્ર દેશમાં પતંચલ કાપ્યના ઘરમાં યજ્ઞ શીખતા હતા. તેની પત્ની ગંધર્વના વશમાં હતી. અમે પૂછ્યું, 'તમે કોણ છો?' તેણે કહ્યું, 'હું કબંધ અથર્વણ છું.'
સોઽબ્રવીત્પતઙ્ચલં કાપ્યં યાજ્ઞિકાઁશ્ચઃ વેત્થ નુત્વં, કાપ્ય, તત્સૂત્રં યસ્મિન્નયં ચ લોકઃ પરશ્ચ લોકઃ સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ સંદૃબ્ધાનિ ભવન્તીતિ॥ સોઽબ્રવીત્પતઙ્ચલઃ કાપ્યોઃ નાહં તદ્ ભગવન્ વેદેતિ
કબંધ અથર્વણે પતંચલ કાપ્ય અને યજ્ઞ કરનારાઓને પૂછ્યું: 'કાપ્ય, શું તમે એ સૂત્ર જાણો છો, જેમાં આ લોક, પરલોક અને સર્વ જીવો બંધાયેલા છે?' પતંચલ કાપ્યએ કહ્યું: 'મારે એ નથી wiadomo, મહારાજ.'
સોઽબ્રવીત્પતઙ્ચલં કાપ્યં યાજ્ઞિકાઁશ્ચઃ વેત્થ નુત્વં, કાપ્ય, તમન્તર્યામિણં, યઇમં ચ લોકં પરં ચ લોકઁ સર્વાણિ ચ ભૂતાન્યન્તરો યમયતીતિ॥ સોઽબ્રવીત્પતઙ્ચલઃ કાપ્યોઃ નાહં તં, ભગવન્ વેદેતિ
કબંધ અથર્વણે પતંચલ કાપ્ય અને યજ્ઞ કરનારાઓને પૂછ્યું: 'કાપ્ય, શું તમે એ આંતર્યામી જાણો છો, જે આ લોક, પરલોક અને સર્વ જીવોને અંદરથી નિયંત્રિત કરે છે?' પતંચલ કાપ્યએ કહ્યું: 'મારે એ નથી wiadomo, મહારાજ.'
વેદ વાઅહં, ગૌતમ, તત્સૂત્રં તં ચાન્તર્યામિણમિતિ॥ યોવાઇદં કશ્ચ બ્રૂયાદ્ વેદ વેદેતિ॥ યથા વેત્થ, તથા બ્રૂહીતિ
યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું: 'ગૌતમ, હું એ સૂત્ર અને એ આંતર્યામી જાણું છું.' 'જો કોઈ કહે, “હું જાણું છું,” તો એ જેમ જાણે છે તેમ બોલે.' 'તમે જેમ જાણો છો તેમ કહો.'
વાયુર્વૈ, ગૌતમ, તત્સૂત્રં; વાયુના વૈ, ગૌતમ, સૂત્રેણાયં ચ લોકઃ પરશ્ચ લોકઃ સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ સંદૃબ્ધાનિ ભવન્તિ॥ તસ્માદ્વૈ, ગૌતમ, પુરુષં પ્રેતમાહુઃ વ્યસ્રઁસિષતાસ્યાઙ્ગાનીતિ; વાયુના હિ, ગૌતમ, સૂત્રેણ સમ્દૃબ્ધાનિ ભવન્તીતિ॥ એવમેવૈતદ્ . યાજ્ઞવલ્ક્યાન્તર્યામિણં બ્રૂહીતિ
યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું: 'ગૌતમ, વાયુ એ સૂત્ર છે; વાયુ રૂપે જ આ લોક, પરલોક અને સર્વ જીવો બંધાયેલા છે. તેથી, ગૌતમ, જ્યારે માણસ મરે છે ત્યારે કહે છે, “એના અંગો છૂટા પડી ગયા.” કારણ કે વાયુ રૂપે જ બધું બંધાયેલું છે. એમ જ છે. યાજ્ઞવલ્ક્ય, હવે આંતર્યામી વિશે કહો.'
યઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્પૃથિવ્યાઅન્તરો, યં પૃથિવીનવેદ, યસ્ય પૃથિવીશરીરં, યઃ પૃથિવીમન્તરો યમયતિ, સ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ
જે પૃથ્વી માં રહીને પણ પૃથ્વીથી જુદો છે, જેને પૃથ્વી જાણતી નથી, પૃથ્વી જેનું શરીર છે, જે પૃથ્વીને અંદરથી નિયંત્રિત કરે છે, એ તમારો આત્મા, આંતર્યામી, અમર છે.
યોઽપ્સુતિષ્ઠન્નદ્ભ્યોઽન્તરો, યમાપો નવિદુઃ યસ્યાપઃ શરીરં, યોઽપોઽન્તરો યમયતિ સ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ
જે પાણીમાં રહીને પણ પાણીથી જુદો છે, જેને પાણી જાણતું નથી, પાણી જેનું શરીર છે, જે પાણીને અંદરથી નિયંત્રિત કરે છે, એ તમારો આત્મા, આંતર્યામી, અમર છે.
યોઽગ્નૌતિષ્ઠન્નગ્નેરન્તરો, યમગ્નિર્નવેદ, યસ્યાગ્નિઃ શરીરં, યોઽગ્નિમન્તરો યમયતિ, સ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ
જે અગ્નિમાં રહીને પણ અગ્નિથી જુદો છે, જેને અગ્નિ જાણતો નથી, અગ્નિ જેનું શરીર છે, જે અગ્નિને અંદરથી નિયંત્રિત કરે છે, એ તમારો આત્મા, આંતર્યામી, અમર છે.
યોઽન્તરિક્ષે તિષ્ઠન્નન્તરિક્ષાદન્તરો, યમન્તરિક્ષં નવેદ, યસ્યાન્તરિક્ષઁ શરીરં, યોઽન્તરિક્ષમન્તરો યમયતિ, સ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ
જે અંતરિક્ષમાં રહીને પણ અંતરિક્ષથી જુદો છે, જેને અંતરિક્ષ જાણતું નથી, અંતરિક્ષ જેનું શરીર છે, જે અંતરિક્ષને અંદરથી નિયંત્રિત કરે છે, એ તમારો આત્મા, આંતર્યામી, અમર છે.
યોવાયૌતિષ્ઠન્વાયોરન્તરો, યં વાયુર્નવેદ, યસ્ય વાયુઃ શરીરં, યોવાયુમન્તરો યમયતિ, સ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ
જે વાયુમાં રહીને પણ વાયુથી જુદો છે, જેને વાયુ જાણતો નથી, વાયુ જેનું શરીર છે, જે વાયુને અંદરથી નિયંત્રિત કરે છે, એ તમારો આત્મા, આંતર્યામી, અમર છે.
. યો દિવિ તિષ્ઠન્દિવોઽન્તરો, યં દ્યૌર્ન વેદ, યસ્ય દ્યૌઃ શરીરં, યો દિવમન્તરો યમયતિ એષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ
જે આકાશમાં સ્થિત છે, આકાશની અંદર છે, જેને આકાશ ઓળખતું નથી, જેના માટે આકાશ જ શરીર છે, અને જે અંદરથી આકાશને ચલાવે છે—એ તમારો આત્મા છે, અંતર્યામી, અમર છે.
યઆદિત્યેતિષ્ઠન્નાદિત્યાદન્તરો, યમાદિત્યોનવેદ, યસ્યાદિત્યઃ શરીરં, યઆદિત્યમન્તરો યમયતિ, સ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ
જે સૂર્યમાં સ્થિત છે, સૂર્યની અંદર છે, જેને સૂર્ય ઓળખતો નથી, જેના માટે સૂર્ય જ શરીર છે, અને જે અંદરથી સૂર્યને ચલાવે છે—એ તમારો આત્મા છે, અંતર્યામી, અમર છે.
યશ્ચન્દ્રતારકેતિષ્ઠઙ્ચન્દ્રતારકાદન્તરો, યં ચન્દ્રતારકં નવેદ, યસ્ય ચન્દ્રતારકઁ શરીરં, યશ્ચન્દ્રતારકમન્તરો યમયતિ, સ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ
જે ચંદ્ર અને તારાઓમાં સ્થિત છે, ચંદ્ર અને તારાઓની અંદર છે, જેને ચંદ્ર અને તારાઓ ઓળખતા નથી, જેના માટે ચંદ્ર અને તારાઓ જ શરીર છે, અને જે અંદરથી ચંદ્ર અને તારાઓને ચલાવે છે—એ તમારો આત્મા છે, અંતર્યામી, અમર છે.
. ય આકાશે તિષ્ઠન્નાકાશાદન્તરો, યમાકાશો ન વેદ, યસ્યાકાશઃ શરીરં, ય આકાશમન્તરો યમયતિ એષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ
જે અવકાશમાં સ્થિત છે, અવકાશની અંદર છે, જેને અવકાશ ઓળખતું નથી, જેના માટે અવકાશ જ શરીર છે, અને જે અંદરથી અવકાશને ચલાવે છે—એ તમારો આત્મા છે, અંતર્યામી, અમર છે.
યઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ તિષ્ઠન્ત્સર્વેભ્યો ભૂતેભ્યોઽન્તરો, યઁ સર્વાણિ ભૂતાનિ નવિદુઃ યસ્ય સર્વાણિ ભુતાનિ શરીરં, યઃ સર્વાણિ ભૂતાન્યન્તરો યમયતિ, સ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃત॥ ઇત્ય્ ઉ એવાધિભૂતમ્ . અથાધ્યાત્મમ્
જે બધા જીવોમાં સ્થિત છે, બધા જીવોની અંદર છે, જેને બધા જીવો ઓળખતા નથી, જેના માટે બધા જીવો જ શરીર છે, અને જે અંદરથી બધા જીવોને ચલાવે છે—એ તમારો આત્મા છે, અંતર્યામી, અમર છે. અહીં સુધી પૃથ્વી વિષેનું ઉપદેશ થયું. હવે આત્મા વિષે.
યઃ પ્રાણેતિષ્ઠન્પ્રાણાદન્તરો, યં પ્રાણોનવેદ, યસ્ય પ્રાણઃ શરીરં, યઃ પ્રાણમન્તરો યમયતિ, સ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ
જે શ્વાસમાં સ્થિત છે, શ્વાસની અંદર છે, જેને શ્વાસ ઓળખતો નથી, જેના માટે શ્વાસ જ શરીર છે, અને જે અંદરથી શ્વાસને ચલાવે છે—એ તમારો આત્મા છે, અંતર્યામી, અમર છે.
યોવાચિતિષ્ઠન્વાચોઽન્તરો, યં વાઙ્ નવેદ, યસ્ય વાક્ષરીરં, યોવાચમન્તરો યમયતિ, સ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ
જે વાણીમાં સ્થિત છે, વાણીની અંદર છે, જેને વાણી ઓળખતી નથી, જેના માટે વાણી જ શરીર છે, અને જે અંદરથી વાણીને ચલાવે છે—એ તમારો આત્મા છે, અંતર્યામી, અમર છે.
યશ્ચક્ષુષિ તિષ્ઠઙ્ચક્ષુષોઽન્તરો, યં ચક્ષુર્નવેદ, યસ્ય ચક્ષુઃ શરીરં, યશ્ચક્ષુરન્તરો યમયતિ, સ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ
જે આંખમાં સ્થિત છે, આંખની અંદર છે, જેને આંખ ઓળખતી નથી, જેના માટે આંખ જ શરીર છે, અને જે અંદરથી આંખને ચલાવે છે—એ તમારો આત્મા છે, અંતર્યામી, અમર છે.
યઃ શ્રોત્રે તિષ્ઠઙ્છ્રોત્રાદન્તરો, યઁ શ્રોત્રં નવેદ, યસ્ય શ્રોત્રઁ શરીરં, યઃ શ્રોત્રમન્તરો યમયતિ, સ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ
જે કાનમાં સ્થિત છે, કાનની અંદર છે, જેને કાન ઓળખતું નથી, જેના માટે કાન જ શરીર છે, અને જે અંદરથી કાનને ચલાવે છે—એ તમારો આત્મા છે, અંતર્યામી, અમર છે.
યોમનસિ તિષ્ઠન્મનસોઽન્તરો, યં મનો નવેદ, યસ્ય મનઃ શરીરં, યોમનોઽન્તરો યમયતિ, સ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ
જે મનમાં સ્થિત છે, મનની અંદર છે, જેને મન ઓળખતું નથી, જેના માટે મન જ શરીર છે, અને જે અંદરથી મનને ચલાવે છે—એ તમારો આત્મા છે, અંતર્યામી, અમર છે.
યસ્ ત્વચિ તિષ્ઠઁસ્ ત્વચોઽન્તરો, યં ત્વઙ્ નવેદ, યસ્ય ત્વક્ષરીરં, યસ્ ત્વચમન્તરો યમયતિ, સ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ
જે ચામડીમાં સ્થિત છે, ચામડીની અંદર છે, જેને ચામડી ઓળખતી નથી, જેના માટે ચામડી જ શરીર છે, અને જે અંદરથી ચામડીને ચલાવે છે—એ તમારો આત્મા છે, અંતર્યામી, અમર છે.
. યો વિજ્ઞાને તિષ્ઠન્વિજ્ઞાનાદન્તરો, યં વિજ્ઞાનં ન વેદ, યસ્ય વિજ્ઞાનઁ શરીરં, યો વિજ્ઞાનમન્તરો યમયતિ એષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ
જે જ્ઞાનમાં સ્થિત છે, જ્ઞાનની અંદર છે, જેને જ્ઞાન ઓળખતું નથી, જેના માટે જ્ઞાન જ શરીર છે, અને જે અંદરથી જ્ઞાનને ચલાવે છે—એ તમારો આત્મા છે, અંતર્યામી, અમર છે.
યસ્ તેજસિ તિષ્ઠઁસ્ તેજસોઽન્તરો, યં તેજો નવેદ, યસ્ય તેજઃ શરીરં, યસ્ તેજોઽન્તરો યમયતિ, સ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ
જે પ્રકાશમાં સ્થિત છે, પ્રકાશની અંદર છે, જેને પ્રકાશ ઓળખતો નથી, જેના માટે પ્રકાશ જ શરીર છે, અને જે અંદરથી પ્રકાશને ચલાવે છે—એ તમારો આત્મા છે, અંતર્યામી, અમર છે.
યસ્ તમસિ તિષ્ઠઁસ્ તમસોઽન્તરો, યં તમો નવેદ, યસ્ય તમઃ શરીરં, યસ્ તમોઽન્તરો યમયતિ, સ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ
જે અંધકારમાં સ્થિત છે, અંધકારની અંદર છે, જેને અંધકાર ઓળખતો નથી, જેના માટે અંધકાર જ શરીર છે, અને જે અંદરથી અંધકારને ચલાવે છે—એ તમારો આત્મા છે, અંતર્યામી, અમર છે.
યોરેતસિ તિષ્ઠઁ રેતસોઽન્તરો, યં રેતો નવેદ, યસ્ય રેતઃ શરીરં, યોરેતોઽન્તરો યમયતિ, સ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ॥ 30/ ॥ યઆત્મનિ તિષ્ઠન્નાત્મનોઽન્તરો, યમાત્માનવેદ, યસ્યાત્માશરીરં, યઆત્માન્તરો યમયતિ, સત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ
જે બીજમાં સ્થિત છે, બીજની અંદર છે, જેને બીજ ઓળખતું નથી, જેના માટે બીજ જ શરીર છે, અને જે અંદરથી બીજને ચલાવે છે—એ તમારો આત્મા છે, અંતર્યામી, અમર છે. જે આત્મામાં સ્થિત છે, આત્માની અંદર છે, જેને આત્મા ઓળખતો નથી, જેના માટે આત્મા જ શરીર છે, અને જે અંદરથી આત્માને ચલાવે છે—એ તમારો આત્મા છે, અંતર્યામી, અમર છે.
સહોવાચોષસ્તશ્ચાક્રાયણોઃ યથા વૈબ્રૂયાદસૌગૌઃ અસાવશ્વ ઇતિ એવમેવૈતદ્વ્યપદિષ્ટં ભવતિ॥ યદેવસાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ યઆત્માસર્વાન્તરઃ તં મે વ્યાચક્ષ્વેતિ॥ એષત આત્માસર્વાન્તરઃ॥ કતમો, યાજ્ઞવલ્ક્ય, સર્વાન્તરો॥ નદૃષ્ટેર્દ્રષ્ટારં પશ્યેઃ નશ્રુતેઃ શ્રોતારઁ શૃણુયા; નમતેર્મન્તારં મન્વીથા, નવિજ્ઞાતેર્વિજ્ઞાતારં વિજાનીયા॥ એષત આત્માસર્વાન્તરો॥ અતોઽન્યદાર્તં॥ તતો હોષસ્તશ્ચાક્રાયણ ઉપરરામ॥ 6
ઉષસ્ત ચાક્રાયણે કહ્યું: 'જેમ કોઈ કહે, “આ ગાય છે, આ ઘોડો છે,” એમ જ આનું નિર્દેશ થાય છે. પણ એ બ્રહ્મને મને સમજાવો, જે સીધું જ અનુભવાય છે, જે સર્વના અંતરમાં છે.' 'આ છે એ આત્મા, સર્વના અંતરમાં રહેનાર.' 'યાજ્ઞવલ્ક્ય, કયો સર્વના અંતરમાં છે?' 'તમે જોનારના જોનારને જોઈ શકતા નથી; સાંભળનારના સાંભળનારને સાંભળી શકતા નથી; વિચારોના વિચારનારને વિચારવી શકતા નથી; જાણનારના જાણનારને જાણી શકતા નથી. આ છે એ આત્મા, સર્વના અંતરમાં રહેનાર. બાકી બધું દુઃખદાયક છે.' પછી ઉષસ્ત ચાક્રાયણે વધુ પ્રશ્ન કરવાનું બંધ કર્યું.
અથ હૈનં ગાર્ગી વાચક્નવી પપ્રચ્છઃ યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ, યદિદઁ સર્વમપ્સ્વોતં ચ પ્રોતં ચ, કસ્મિન્નુ આપ ઓતાશ્ચ પ્રોતાશ્ચેતિ॥ વાયૌ, ગાર્ગીતિ॥ કસ્મિન્નુ વાયુરોતશ્ચ પ્રોતશ્ચેતિ॥ આકાશએવ ગાર્ગીતિ॥ કસ્મિન્ન્વાકાશ \` ઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચેતિ॥ અન્તરિક્ષલોકેષુ ગાર્ગીતિ॥ કસ્મિન્નુખલ્વન્તરિક્ષલોકા ઓતાશ્ચ પ્રોતાશ્ચેતિ॥ દ્યૌર્લોકેષુ, ગાર્ગીતિ॥ કસ્મિન્નુખલુ દ્યૌર્લોકાઓતાશ્ચ પ્રોતાશ્ચેત્ય્ . ॥. અદિત્યલોકેષુ, ગાર્ગીતિ॥ કસ્મિન્નુખલ્વાદિત્યલોકાઓતાશ્ચ પ્રોતાશ્ચેતિ॥ ચન્દ્રલોકેષુ, ગાર્ગીતિ॥ કસ્મિન્નુખલુ ચન્દ્રલોકાઓતાશ્ચ પ્રોતાશ્ચેતિ॥ નક્ષત્રલોકેષુ, ગાર્ગીતિ॥ કસ્મિન્નુખલુ નક્ષત્રલોકાઓતાશ્ચ પ્રોતાશ્ચેતિ॥ દેવલોકેષુ, ગાર્ગીતિ॥ કસ્મિન્નુખલુ દેવલોકાઓતાશ્ચ પ્રોતાશ્ચેતિ॥ ગન્ધર્વલોકેષુ ગાર્ગીતિ॥ કસ્મિન્નુખલ્વ્ ગન્ધર્વલોકા ઓતાશ્ચ પ્રોતાશ્ચેતિ॥ પ્રજાપતિલોકેષુ, ગાર્ગીતિ॥ કસ્મિન્નુખલુ પ્રજાપતિલોકાઓતાશ્ચ પ્રોતાશ્ચેતિ॥ બ્રહ્મલોકેષુ, ગાર્ગીતિ॥ કસ્મિન્નુખલુ બ્રહ્મલોકાઓતાશ્ચ પ્રોતાશ્ચેતિ॥ સહોવાચઃ ગાર્ગિ, માતિપ્રાક્ષીઃ માતે મૂર્ધાવ્યપપ્તદ્ અનતિપ્રશ્ન્યાં વૈદેવતામતિપૃચ્છસિ॥ ગાર્ગિ, માતિપ્રાક્ષીરિતિ॥ તતો હ ગાર્ગી વાચક્નવ્ય્ ઉપરરામ॥ 7
પછી ગાર્ગી વાચકનવીએ પૂછ્યું: 'યાજ્ઞવલ્ક્ય, આ બધું જેમાં ઓતપ્રોત છે, એ પાણી કિસમાં ઓતપ્રોત છે?' 'વાયુમાં, ગાર્ગી.' 'વાયુ કિસમાં ઓતપ્રોત છે?' 'આકાશમાં, ગાર્ગી.' 'આકાશ કિસમાં ઓતપ્રોત છે?' 'અંતરિક્ષ લોકોમાં, ગાર્ગી.' 'અંતરિક્ષ લોકો કિસમાં ઓતપ્રોત છે?' 'દિવ્ય લોકોમાં, ગાર્ગી.' 'દિવ્ય લોકો કિસમાં ઓતપ્રોત છે?' 'સૂર્ય લોકોમાં, ગાર્ગી.' 'સૂર્ય લોકો કિસમાં ઓતપ્રોત છે?' 'ચંદ્ર લોકોમાં, ગાર્ગી.' 'ચંદ્ર લોકો કિસમાં ઓતપ્રોત છે?' 'નક્ષત્ર લોકોમાં, ગાર્ગી.' 'નક્ષત્ર લોકો કિસમાં ઓતપ્રોત છે?' 'દેવ લોકોમાં, ગાર્ગી.' 'દેવ લોકો કિસમાં ઓતપ્રોત છે?' 'ગંધર્વ લોકોમાં, ગાર્ગી.' 'ગંધર્વ લોકો કિસમાં ઓતપ્રોત છે?' 'પ્રજાપતિ લોકોમાં, ગાર્ગી.' 'પ્રજાપતિ લોકો કિસમાં ઓતપ્રોત છે?' 'બ્રહ્મ લોકોમાં, ગાર્ગી.' 'બ્રહ્મ લોકો કિસમાં ઓતપ્રોત છે?' ત્યારે યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું: 'ગાર્ગી, વધુ પૂછશો નહીં, નહિંતર તમારું માથું પડી જશે. તમે દેવતાઓના વિષયમાં હદથી વધુ પ્રશ્નો કરી રહી છો. ગાર્ગી, વધુ પૂછશો નહીં.' પછી ગાર્ગી વાચકનવીએ વધુ પ્રશ્ન કરવાનું બંધ કર્યું.
સોઽબ્રવીત્પતઙ્ચલં કાપ્યં યાજ્ઞિકાઁશ્ચઃ યોવૈતત્ કાપ્ય, સૂત્રં વિદ્યાત્તં ચાન્તર્યામિણઁ, સબ્રહ્મવિત્ સલોકવિત્ સદેવવિત્ સવેદવિત્ સયજ્ઞવિત્ . સભૂતવિત્ સઆત્મવિત્ સસર્વવિદિતિ તેભ્યોઽબ્રવીત્॥ તદહં વેદ॥ તચ્ચેત્ત્વં, યાજ્ઞવલ્ક્ય, સૂત્રમવિદ્વાઁસ્ તં ચાન્તર્યામિણં બ્રહ્મગવીરુદજસે, મૂર્ધાતે વિપતિષ્યતીતિ
કબંધ અથર્વણે પતંચલ કાપ્ય અને યજ્ઞ કરનારાઓને કહ્યું: 'કાપ્ય, જે એ સૂત્ર અને એ આંતર્યામી જાણે છે, એ બ્રહ્મજ્ઞાની છે, લોકજ્ઞાની છે, દેવજ્ઞાની છે, વેદજ્ઞાની છે, યજ્ઞજ્ઞાની છે, ભૂતજ્ઞાની છે, આત્મજ્ઞાની છે, સર્વજ્ઞાની છે.' તેણે તેમને કહ્યું: 'હું એ જાણું છું.' 'યાજ્ઞવલ્ક્ય, જો તમે એ સૂત્ર અને એ આંતર્યામી જાણતા નથી અને બ્રહ્મજ્ઞાની હોવાનો દાવો કરો છો, તો તમારું માથું પડી જશે.'
યોદિક્ષુતિષ્ઠન્દિગ્ભ્યોઽન્તરો, યં દિશો નવિદુઃ યસ્ય દિશઃ શરીરં, યોદિશોઽન્તરો યમયતિ, સ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ॥ 15/ ॥ યોવિદ્યુતિ તિષ્ઠન્વિદ્યુતોઽન્તરો, યં વિદ્યુન્નવેદ, યસ્ય વિદ્યુચ્છરીરં, યોવિદ્યુતોઽન્તરો યમયતિ, સત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ॥ 16/ ॥ યોસ્તનયિત્નૌતિષ્ઠન્સ્તનયિત્નોરન્તરો, યઁ સ્તનયિત્નુર્નવેદ, યસ્ય સ્તનયિત્નુઃ શરીરં, યોસ્તનયિત્નોરન્તરો યમયતિ, સત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ॥ 17/ ॥ યોસર્વેષુ લોકેષુ તિષ્ઠન્સર્વેભ્યો લોકેભ્યોઽન્તરો, યઁ સર્વે લોકાનવિદુઃ યસ્ય સર્વે લોકાઃ શરીરં, યોસર્વેભ્યો લોકેભ્યોઽન્તરો યમયતિ, સત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ॥ 18/ ॥ યોસર્વેષુ વેદેષુ તિષ્ઠન્સર્વેભ્યો વેદેષ્વન્તરો, યઁ સર્વે વેદા નવિદુઃ યસ્ય સર્વે વેદાઃ શરીરં, યોસર્વેભ્યો વેદેભ્યોઽન્તરો યમયતિ, સત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ॥ 19/ ॥ યોસર્વેષુ યજ્ઞેષુ તિષ્ઠન્સર્વેભ્યો યજ્ઞેભ્યોઽન્તરો, યઁ સર્વે યજ્ઞાનવિદુઃ યસ્ય સર્વે યજ્ઞાઃ શરીરં, યોસર્વેભ્યો યજ્ઞેભ્યોઽન્તરો યમયતિ, સત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃ
જે દિશાઓમાં સ્થિત છે, દિશાઓની અંદર છે, જેને દિશાઓ ઓળખતી નથી, જેના માટે દિશાઓ જ શરીર છે, અને જે અંદરથી દિશાઓને ચલાવે છે—એ તમારો આત્મા છે, અંતર્યામી, અમર છે. જે વીજળીમાં સ્થિત છે, વીજળીની અંદર છે, જેને વીજળી ઓળખતી નથી, જેના માટે વીજળી જ શરીર છે, અને જે અંદરથી વીજળીને ચલાવે છે—એ તમારો આત્મા છે, અંતર્યામી, અમર છે. જે ગર્જનામાં સ્થિત છે, ગર્જનાની અંદર છે, જેને ગર્જના ઓળખતી નથી, જેના માટે ગર્જના જ શરીર છે, અને જે અંદરથી ગર્જનાને ચલાવે છે—એ તમારો આત્મા છે, અંતર્યામી, અમર છે. જે બધા લોકોમાં સ્થિત છે, બધા લોકોની અંદર છે, જેને બધા લોકો ઓળખતા નથી, જેના માટે બધા લોકો જ શરીર છે, અને જે અંદરથી બધા લોકોને ચલાવે છે—એ તમારો આત્મા છે, અંતર્યામી, અમર છે. જે બધા વેદોમાં સ્થિત છે, બધા વેદોની અંદર છે, જેને બધા વેદો ઓળખતા નથી, જેના માટે બધા વેદો જ શરીર છે, અને જે અંદરથી બધા વેદોને ચલાવે છે—એ તમારો આત્મા છે, અંતર્યામી, અમર છે. જે બધા યજ્ઞોમાં સ્થિત છે, બધા યજ્ઞોની અંદર છે, જેને બધા યજ્ઞો ઓળખતા નથી, જેના માટે બધા યજ્ઞો જ શરીર છે, અને જે અંદરથી બધા યજ્ઞોને ચલાવે છે—એ તમારો આત્મા છે, અંતર્યામી, અમર છે.