અથ કર્મણામાત્મેત્ય્ એતદેષામુક્થમ્ અતો હિસર્વાણિ કર્માણ્ય્ ઉત્તિષ્ઠન્તિ॥ એતદેષાઁ સામૈતદ્ધિસર્વૈઃ કર્મભિઃ સમમ્॥ એતદેષાં બ્રહ્મૈતદ્ધિસર્વાણિ કર્માણિ બિભર્તિ॥ તદેતત્ત્રયઁ સદેકમયમાત્માત્મોએકઃ સન્નેતત્ત્રયં॥ તદેતદમૃતઁ સત્યેન છન્નં॥ પ્રાણોવાઅમૃતં, નામરૂપેસત્યં; તાભ્યામયં પ્રાણશ્છન્નઃ॥ 2 = 14.5.1-9=
હવે કર્મોનું મૂળ આત્મા છે, કેમ કે બધા કર્મો આત્મામાંથી જ આવે છે. આત્મા એ બધાં કર્મોનું ગીત છે, અને એ બધાં કર્મો સાથે સમાન છે. આત્મા એ બધાં કર્મોનું બ્રહ્મ છે, કેમ કે એ બધાં કર્મોને ધારણ કરે છે. આ ત્રણેય એક છે, આત્મા એક છે અને આ ત્રણેયમાં એકરૂપ છે. આ અમર છે, સત્યથી ઢંકાયેલ છે. શ્વાસ અમર છે; નામ અને રૂપ સત્ય છે; એ બંનેથી શ્વાસ ઢંકાય છે.
ડૃપ્તબાલાકિર્હાનૂચાનોગાર્ગ્ય આસ॥ સહોવાચાજાતશત્રું કાશ્યમ્ બ્રહ્મ તે બ્રવાણીતિ॥ સહોવાચાજાતશત્રુઃ સહસ્રમેતસ્યાં વાચિદદ્મોઃ જનકો, જનકઇતિ વૈજના ધાવન્તીતિ
દૃપ્ત બાલાકી અનુના પુત્ર, ગાર્ગ્ય વંશના, હાજર હતા. તેમણે કાશીના અજાતશત્રુને કહ્યું: 'હું તને બ્રહ્મ જણાવું.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'આ વાણી માટે અમે હજાર આપશું. જનક, જનક! લોકો એમના પાછળ દોડે છે.'
સહોવાચ ગાર્ગ્યોઃ યએવાસાવાદિત્યેપુરુષ, એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ॥ સહોવાચાજાતશત્રુઃ મામૈતસ્મિન્ત્સંવદિષ્ઠા॥ અતિષ્ઠાઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મૂર્ધારાજેતિ વાઅહમેતમુપાસ ઇતિ॥ સયએતમેવમુપાસ્તે, અતિષ્ઠાઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મૂર્ધારાજા ભવતિ
ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'સૂર્યમાં જે પુરુષ છે, હું એને બ્રહ્મ તરીકે પૂજું છું.' અજાતશત્રુએ જવાબ આપ્યો: 'મારે આ વિષયમાં વાત ન કર. એ સર્વ પ્રાણીઓનો શિર છે, રાજા છે; હું એને પૂજું છું.' જે આ રીતે પૂજે છે, એ સર્વ પ્રાણીઓનો શિર, રાજા બની જાય છે.
સહોવાચ ગાર્ગ્યોઃ યએવાસૌચન્દ્રેપુરુષ, એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ॥ સહોવાચાજાતશત્રુઃ મામૈતસ્મિન્ત્સંવદિષ્ઠા॥ બૃહન્પાણ્દરવાસાઃ સોમો રાજેતિ વાઅહમેતમુપાસ ઇતિ॥ સયએતમેવમુપાસ્તે, અહર્-અહર્હ સુતઃ પ્રસુતો ભવતિ, નાસ્યાન્નં ક્ષીયતે
ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'ચંદ્રમાં જે પુરુષ છે, હું એને બ્રહ્મ તરીકે પૂજું છું.' અજાતશત્રુએ જવાબ આપ્યો: 'મારે આ વિષયમાં વાત ન કર. સોમ, રાજા, મહાન છે અને સફેદ વસ્ત્ર પહેરે છે; હું એને પૂજું છું.' જે આ રીતે પૂજે છે, એ રોજ-રોજ નવેસરથી જન્મે છે; એનું અન્ન ક્યારેય ઓછું થતું નથી.
સહોવાચ ગાર્ગ્યોઃ યએવાયં વિદ્યુતિ પુરુષ, એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ॥ સહોવાચાજાતશત્રુઃ મામૈતસ્મિન્ત્સંવદિષ્ઠાઃ॥ તેજસ્વીતિ વાઅહમેતમુપાસ ઇતિ॥ સયએતમેવમુપાસ્તે, તેજસ્વીહ ભવતિ, તેજસ્વિની હાસ્ય પ્રજાભવતિ
ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'વીજળીમાં જે પુરુષ છે, હું એને બ્રહ્મ તરીકે પૂજું છું.' અજાતશત્રુએ જવાબ આપ્યો: 'મારે આ વિષયમાં વાત ન કર. એ તેજસ્વી છે; હું એને પૂજું છું.' જે આ રીતે પૂજે છે, એ તેજસ્વી બને છે, અને એના સંતાન પણ તેજસ્વી થાય છે.
સહોવાચ ગાર્ગ્યોઃ યએવાયમાકાશેપુરુષ, એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ॥ સહોવાચાજાતશત્રુઃ મામૈતસ્મિન્ત્સંવદિષ્ઠાઃ॥ પૂર્ણમપ્રવર્તીતિ વાઅહમેતમુપાસ ઇતિ॥ સયએતમેવમુપાસ્તે, પૂર્યતે પ્રજયા પશુભિઃ નાસ્યાસ્માલ્ લોકાત્પ્રજોદ્વર્તતે
ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'આકાશમાં જે પુરુષ છે, હું એને બ્રહ્મ તરીકે પૂજું છું.' અજાતશત્રુએ જવાબ આપ્યો: 'મારે આ વિષયમાં વાત ન કર. એ પૂર્ણ અને અચળ છે; હું એને પૂજું છું.' જે આ રીતે પૂજે છે, એ સંતાન અને પશુઓથી ભરાઈ જાય છે; આ લોકમાંથી એના સંતાન ક્યારેય દૂર થતું નથી.
સહોવાચ ગાર્ગ્યોઃ યએવાયં વાયૌપુરુષ, એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ॥ સહોવાચાજાતશત્રુઃ મામૈતસ્મિન્ત્સંવદિષ્ઠા॥ ઇન્દ્રો વૈકુણ્ઠોઽપરાજિતા સેનેતિ વાઅહમેતમુપાસ ઇતિ॥ સયએતમેવમુપાસ્તે, જિષ્ણુર્હાપરાજિષ્ણુર્ભવત્યન્યતસ્ત્યજાયી
ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'પવનમાં જે પુરુષ છે, હું એને બ્રહ્મ તરીકે પૂજું છું.' અજાતશત્રુએ જવાબ આપ્યો: 'મારે આ વિષયમાં વાત ન કર. એ ઇન્દ્ર છે, અપરાજિત છે, સેનાનો નેતા છે; હું એને પૂજું છું.' જે આ રીતે પૂજે છે, એ વિજયી અને અપરાજિત બને છે, અને બીજાઓને પછાડી દે છે.
સહોવાચ ગાર્ગ્યોઃ યએવાયમગ્નૌપુરુષ, એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ॥ સહોવાચાજાતશત્રુઃ મામૈતસ્મિન્ત્સંવદિષ્ઠા॥ વિષાસહિરિતિ વાઅહમેતમુપાસ ઇતિ॥ સયએતમેવમુપાસ્તે, વિષાસહિર્હ ભવતિ, વિષાસહિર્હાસ્ય પ્રજાભવતિ
ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'અગ્નિમાં જે પુરુષ છે, હું એને બ્રહ્મ તરીકે પૂજું છું.' અજાતશત્રુએ જવાબ આપ્યો: 'મારે આ વિષયમાં વાત ન કર. એ શક્તિશાળી છે; હું એને પૂજું છું.' જે આ રીતે પૂજે છે, એ શક્તિશાળી બને છે, અને એના સંતાન પણ શક્તિશાળી થાય છે.
સહોવાચ ગાર્ગ્યોઃ યએવાયમપ્સુપુરુષ, એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ॥ સહોવાચાજાતશત્રુઃ મામૈતસ્મિન્ત્સંવદિષ્ઠાઃ॥ પ્રતિરૂપઇતિ વાઅહમેતમુપાસ ઇતિ॥ સયએતમેવમુપાસ્તે, પ્રતિરૂપઁ હૈવૈનમુપગચ્છતિ, નાપ્રતિરૂપમ્ અથો પ્રતિરુપોઽસ્માજ્ જાયતે
ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'પાણીમાં જે પુરુષ છે, હું એને બ્રહ્મ તરીકે પૂજું છું.' અજાતશત્રુએ જવાબ આપ્યો: 'મારે આ વિષયમાં વાત ન કર. એ સુંદર છે; હું એને પૂજું છું.' જે આ રીતે પૂજે છે, એના પાસે સૌંદર્ય આવે છે; કશું અસુંદર નથી આવે, અને એમાંથી સૌંદર્ય જન્મે છે.
સહોવાચ ગાર્ગ્યોઃ યએવાયમાદર્શેપુરુષ, એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ॥ સહોવાચાજાતશત્રુઃ મામૈતસ્મિન્ત્સંવદિષ્ઠા॥ રોચિષ્ણુરિતિ વાઅહમેતમુપાસ ઇતિ॥ સયએતમેવમુપાસ્તે, રોચિષ્ણુર્હ ભવતિ, રોચિષ્ણુર્હાસ્ય પ્રજાભવતિ અથો યૈઃ સંનિગચ્છતિ, સર્વાઁસ્ તાનતિરોચતે
ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'દર્પણમાં જે પુરુષ છે, હું એને બ્રહ્મ તરીકે પૂજું છું.' અજાતશત્રુએ જવાબ આપ્યો: 'મારે આ વિષયમાં વાત ન કર. એ ચમકતો છે; હું એને પૂજું છું.' જે આ રીતે પૂજે છે, એ ચમકતો બને છે, એના સંતાન પણ ચમકતા થાય છે; અને જ્યાં જાય છે, ત્યાં બધાને પછાડી ચમકે છે.
સહોવાચ ગાર્ગ્યોઃ યએવાયં દિક્ષુપુરુષ, એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ॥ સહોવાચાજાતશત્રુઃ મામૈતસ્મિન્ત્સંવદિષ્ઠા॥ દ્વિતીયોઽનપગઇતિ વાઅહમેતમુપાસ ઇતિ॥ સયએતમેવમુપાસ્તે, દ્વિતીયવાન્હ ભવતિ, નાસ્માદ્ગણશ્છિદ્યતે
ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'દિશાઓમાં જે પુરુષ છે, હું એને બ્રહ્મ તરીકે પૂજું છું.' અજાતશત્રુએ જવાબ આપ્યો: 'મારે આ વિષયમાં વાત ન કર. એ બીજું છે, અચળ છે; હું એને પૂજું છું.' જે આ રીતે પૂજે છે, એ બીજું ધરાવે છે, અને એનો સમૂહ ક્યારેય તૂટતો નથી.
સહોવાચ ગાર્ગ્યોઃ યએવાયં યન્તં પશ્ચાચ્શબ્દોઽનૂદેતિ એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ॥ સહોવાચાજાતશત્રુઃ મામૈતસ્મિન્ત્સંવદિષ્ઠા॥ અસુરિતિ વાઅહમેતમુપાસ ઇતિ॥ સયએતમેવમુપાસ્તે, સર્વઁ હૈવાસ્મિઁલ્ લોકઆયુરેતિ, નૈનં પુરાકાલાત્પ્રાણોજહાતિ
ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'પાછળથી અવાજ જેમાંથી આવે છે, હું એને બ્રહ્મ તરીકે પૂજું છું.' અજાતશત્રુએ જવાબ આપ્યો: 'મારે આ વિષયમાં વાત ન કર. એ અસુર છે; હું એને પૂજું છું.' જે આ રીતે પૂજે છે, એ આ લોકમાં લાંબી આયુ મેળવવે છે; એનો શ્વાસ સમય પહેલાં છોડતો નથી.
સહોવાચ ગાર્ગ્યોઃ યએવાયં છાયામયઃ પુરુષ, એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ॥ સહોવાચાજાતશત્રુઃ મામૈતસ્મિન્ત્સંવદિષ્ઠા॥ મૃત્યુરિતિ વાઅહમેતમુપાસ ઇતિ॥ સયએતમેવમુપાસ્તે, સર્વઁ હૈવાસ્મિઁલ્ લોકઆયુરેતિ, નૈનં પુરાકાલાન્મૃત્યુરાગચ્છતિ
ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'છાંયાથી બનેલો જે પુરુષ છે, હું એને બ્રહ્મ તરીકે પૂજું છું.' અજાતશત્રુએ જવાબ આપ્યો: 'મારે આ વિષયમાં વાત ન કર. એ મૃત્યુ છે; હું એને પૂજું છું.' જે આ રીતે પૂજે છે, એ આ લોકમાં લાંબી આયુ મેળવે છે; મૃત્યુ એના પાસે સમય પહેલાં આવતું નથી.
સહોવાચ ગાર્ગ્યોઃ યએવાયમાત્મનિ પુરુષો, એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ॥ સહ ઉવાચાજાતશત્રુઃ મામૈતસ્મિન્ત્સંવદિષ્ઠા॥ અત્મન્વીતિ વાઅહમેતમુપાસ ઇતિ॥ સયએતમેવમુપાસ્ત, આત્મન્વીહ ભવતિ આત્મન્વિની હાસ્ય પ્રજાભવતિ॥ સહ તૂષ્ણીમાસ ગાર્ગ્યઃ
ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'આત્મામાં જે પુરુષ છે, હું એને બ્રહ્મ તરીકે પૂજું છું.' અજાતશત્રુએ જવાબ આપ્યો: 'મારે આ વિષયમાં વાત ન કર. એ આત્મા છે; હું એને પૂજું છું.' જે આ રીતે પૂજે છે, એ આત્માવાન બને છે, અને એના સંતાન પણ આત્માવાન થાય છે. ત્યારબાદ ગાર્ગ્યે મૌન ધારણ કર્યું.
સ! હોવાચાજાતશત્રુઃ એતાવન્ન્વ્૩ ઇતિ॥ એતાવદ્ધીતિ॥ નૈતાવતા વિદિતં ભવતીતિ॥ સહોવાચ ગાર્ગ્યઃ ઉપ ત્વાયાનીતિ
અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'અતલ સુધી છે.' 'અતલ સુધી છે.' 'આથી જ જાણવું શક્ય નથી.' ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'હું તારી પાસે આવું છું.'
સહોવાચાજાતશત્રુઃ પ્રતિલોમં વૈતદ્યદ્બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયમુપેયાદ્ બ્રહ્મ મે વક્ષ્યતીતિ॥ વ્ય્ એવત્વા જ્ઞપયિષ્યામીતિ॥ તં પાણાવાદાયોત્તસ્થૌ॥ તૌહ પુરુષઁ સુપ્તમાજગ્મતુઃ॥ તમેતૈર્નામભિરામન્ત્રયાં ચક્રેઃ બૃહન્પાણ્દરવાસઃ, સોમ રાજન્નિતિ॥ સનોત્તસ્થૌ॥ તં પાણિનાપેષં બોધયાં ચકાર॥ સહોત્તસ્થૌ
અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'આ વિરુદ્ધ છે; જ્યારે બ્રાહ્મણ ક્ષત્રિય પાસે બ્રહ્મ માટે આવે છે, ત્યારે એ મને શીખવશે.' 'હું તને ચોક્કસ શીખવાડીશ.' તેણે એને હાથ પકડી ઊભા કર્યા. બંને સૂતા માણસ પાસે ગયા. એણે એને નામથી બોલાવ્યો: 'મહાન, સફેદ વસ્ત્રધારી, સોમ રાજા.' એ ઊભો થયો. પછી એણે એને હાથથી જગાડવા માટે ધક્કો માર્યો. એ ઊભો થયો.
સહોવાચાજાતશત્રુઃ યત્રૈષએતત્સુપ્તોઽભૂદ્ યએષવિજ્ઞાનમયઃ પુરુષઃ, ક્વૈષતદાભૂત્ કુત એતદાગાદિતિ॥ તદુ હ નમેને ગાર્ગ્યઃ
અજાતશત્રુએ પૂછ્યું: જ્યારે આ જ્ઞાનથી બનેલો પુરુષ ઊંઘતો હતો, ત્યારે એ ક્યાં હતો? એ ક્યાંથી પાછો આવ્યો? એ પ્રશ્નનો ગાર્ગ્યએ જવાબ આપ્યો નહીં.
સહોવાચાજાતશત્રુઃ યત્રૈષએતત્સુપ્તોઽભૂદ્ યએષવિજ્ઞાનમયઃ પુરુષઃ તદેષાં પ્રાણાનાં વિજ્ઞાનેન વિજ્નાનમાદાય, યએષોઽન્તર્હૃદય આકાશઃ તસ્મિઙ્છેતે
અજાતશત્રુએ કહ્યું: જ્યારે આ જ્ઞાનમય પુરુષ ઊંઘતો હોય છે, ત્યારે એ પોતાના જ્ઞાનથી ઇન્દ્રિયોના જ્ઞાનને એકત્ર કરે છે; હૃદયમાં જે જગ્યા છે, એમાં એ આરામ કરે છે.
તાનિ યદાગૃહ્ણાતિ અથ હૈતત્પુરુષઃ સ્વપિતિ નામ॥ તદ્ગૃહીતએવપ્રાણોભવતિ, ગૃહીતાવાગ્ ગૃહીતં ચક્ષુઃ ગૃહીતઁ શ્રોત્રં, ગૃહીતં મનઃ
જ્યારે એ ઇન્દ્રિયોને પકડી લે છે, ત્યારે એ પુરુષ સ્વપ્નમાં છે એવું કહેવાય છે. શ્વાસ રોકાયેલો છે, વાણી રોકાયેલી છે, આંખ રોકાયેલી છે, કાન રોકાયેલું છે, અને મન પણ રોકાયેલું છે.
સયત્રૈતત્સ્વપ્ન્યયા ચરતિ, તેહાસ્ય લોકાઃ॥ તદુતેવ મહારાજોભવતિ ઉતેવ મહાબ્રાહ્મણ, ઉતેવોચ્ચાવચં નિગચ્છતિ
જ્યારે એ સ્વપ્નમાં ફરતો હોય છે, ત્યારે એના માટે એ જ દુનિયાઓ છે. ત્યાં એ મહારાજ જેવો, મહાબ્રાહ્મણ જેવો બને છે, અને પોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે ઉપર-નીચે જાય છે.
સયથા મહારાજોજાનપદાન્ગૃહીત્વાસ્વેજનપદેયથાકામં પરિવર્તેતૈવમેવૈષએતત્પ્રાણાન્ગૃહીત્વાસ્વેશરીરે યથાકામં પરિવર્તતે
જેમ મહારાજ પોતાના રાજ્યના લોકોને પકડીને, પોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે પોતાના રાજ્યમાં ફરતો હોય છે, એ જ રીતે આ પુરુષ પણ ઇન્દ્રિયોને પકડીને, પોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે પોતાના શરીરમાં ફરતો હોય છે.
અથ યદાસુષુપ્તો ભવતિ, યદાનકસ્ય ચનવેદ, હિતાનામ નાદ્યોદ્વાસપ્તતિઃ સહસ્રાણિ હૃદયાત્પુરીતતમભિપ્રતિષ્ઠન્તે !॥ તાભિઃ પ્રત્યવસૃપ્ય પુરીતતિ શેતે
પણ જ્યારે એ ગાઢ ઊંઘમાં હોય છે, અને કંઈ જાણતો નથી, ત્યારે હૃદયમાંથી બહેતર-બહેતર ચેનલો, એટલે કે બાહેતર હજાર ચેનલો, ભરાઈને સ્થિર થાય છે; એ ચેનલોથી પાછો ખેંચાઈને એ શરીરમાં આરામ કરે છે.
સ . યથા કુમારો . વા મહાબ્રાહ્મણોવાતિઘ્નીમાનન્દસ્ય ગત્વાશયીતૈવમેવૈષએતચ્છેતે
જેમ બાળક, મહાબ્રાહ્મણ, કે જે ઇચ્છિત આનંદને પામ્યો હોય, એ આરામથી સૂઈ જાય છે, એ જ રીતે આ પુરુષ પણ આરામથી શેતો છે.
સયથોર્ણવાભિસ્ તન્તુનોચ્ચરેદ્ યથા અગ્નેઃ ક્ષુદ્રાવિષ્ફુલિઙ્ગા વ્યુચ્ચરન્તિ એવમેવાસ્માદાત્મનઃ સર્વે પ્રાણાઃ સર્વે લોકાઃ સર્વે દેવાઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ સર્વ એતઆત્મનો . ॥. વ્યુચ્ચરન્તિ॥ તસ્યોપનિષત્સત્યસ્ય સત્યમિતિઃ પ્રાણાવૈસત્યં, તેષામેષસત્યમ્॥ 2
જેમ જાળરું પોતાના તંતુઓ બહાર કાઢે છે, જેમ અગ્નિમાંથી નાના ચીલા બહાર આવે છે, એ જ રીતે આ આત્માથી બધા શ્વાસ, બધા લોક, બધા દેવ, બધા જીવ, બધું જ આત્મામાંથી બહાર આવે છે. આ સત્યનું ઉપદેશ એ છે: શ્વાસ એ સત્ય છે, અને એનું સત્ય પણ એ જ છે.
યોહ વૈશિશુઁ સાધાનઁ સપ્રત્યાધાનઁ સસ્થૂણઁ સદામં વેદ, સપ્તહ દ્વિષતોભ્રાતૃવ્યાનવરુણદ્ધિ
જે વ્યક્તિ બાળક, આધાર, પ્રતિઆધાર, થંભા અને દોર જાણે છે, એ સાત પેઢી સુધી પોતાના દુશ્મનોને જીતે છે.
અયં વાવશિશુર્યોઽયં મધ્યમઃ પ્રાણસ્; તસ્યેદમેવાધાનમ્ ઇદં પ્રત્યાધાનં, પ્રાણઃ સ્થૂણાન્નં દામ
આ બાળક એ મધ્યમ શ્વાસ છે; એ માટે આ આધાર છે, આ પ્રતિઆધાર છે, શ્વાસ એ થંભો છે, અને અન્ન એ દોર છે.
તમેતાઃ સપ્તાક્ષિતય ઉપતિષ્ઠન્તેઃ
એના પર આ સાત આંખના દ્વાર હાજરી આપે છે.
તદ્યાઇમાઅક્ષઁલ્ લોહિન્યો રાજયઃ તાભિરેનઁ ર઼ુદ્રોઽન્વાયત્તો; અથ યાઅક્ષન્નાપઃ તાભિઃ પર્જન્યો; યાકનીનકા, તયાદિત્યો; યચ્છુક્લં \^ તેનાગ્નિઃ યચ્કૃષ્ણં તેનેન્દ્રો॥ અધરયૈનં વર્તન્યાપૃથિવ્યન્વાયત્તા, દ્યૌરુત્તરયા॥ નાસ્યાન્નં ક્ષીયતે, યએવં વેદ
આ આંખમાં જે લાલ નસો છે, એ રુદ્ર સાથે જોડાયેલી છે; જે પાણી જેવી છે, એ પરજન્ય સાથે; જે પીળી છે, એ સૂર્ય સાથે; જે સફેદ છે, એ અગ્નિ સાથે; જે કાળી છે, એ ઇન્દ્ર સાથે. નીચેની પાંપણ પૃથ્વી સાથે, ઉપરની દ્યૌ સાથે જોડાયેલી છે. જે આ જાણે છે, એનું અન્ન ક્યારેય ઓછું પડતું નથી.
તદેષશ્લોકો ભવતિ અર્વાગ્બિલશ્ચમસઊર્ધ્વબુધ્નસ્; તસ્મિન્યશો નિહિતં વિશ્વરૂપં॥ તસ્યાસત ઋષયઃ સપ્તતીરે; વાગષ્ટમીબ્રહ્મણા સંવિદાનેતિ
આ શ્લોક છે: નીચે ખોલવાવાળું અને ઉપર આધારવાળું પાત્ર, એમાં સર્વ રૂપની યશ રાખવામાં આવી છે. એના સાત કિનારા ઋષિ છે; વાણી એ અઠ્ઠમ છે, જે બ્રહ્મજ્ઞાન સાથે જોડાયેલી છે.
અર્વાગ્બિલશ્ચમસઊર્ધ્વબુધ્ન ઇતીદં તચ્છરીર, એષહ્યર્વાગ્બિલશ્ચમસઊર્ધ્વબુધ્નઃ॥ તસ્મિન્યશો નિહિતં વિશ્વરૂપમિતિ, પ્રાણાવૈયશો નિહિતં વિશ્વરૂપં, પ્રાણાનેતદાહ॥ તસ્યાસત ઋષયઃ સપ્તતીર ઇતિ, પ્રાણાવાઋષયઃ, પ્રાણાણેતદાહ॥ વાગષ્ટમીબ્રહ્મણા સંવિદાનેતિ, વાગ્ઘ્યષ્ટમીબ્રહ્મણા સંવિત્તે
નીચે ખોલવાવાળું અને ઉપર આધારવાળું પાત્ર એટલે આ શરીર છે, ખરેખર આ શરીર એ જ છે. એમાં સર્વ રૂપની યશ રાખવામાં આવી છે, એટલે શ્વાસમાં સર્વ રૂપની યશ છે, એ જ કહેવાય છે. એના સાત કિનારા ઋષિ છે, એટલે શ્વાસ એ ઋષિ છે, એ જ કહેવાય છે. વાણી એ અઠ્ઠમ છે, જે બ્રહ્મજ્ઞાન સાથે જોડાયેલી છે, વાણી ખરેખર અઠ્ઠમ છે, બ્રહ્મજ્ઞાન સાથે જોડાયેલી છે.