પૃથિવ્યૈચૈનમગ્નેશ્ચ દૈવી વાગાવિશતિ॥ સાવૈદૈવી વાગ્યયા, યદ્-યદેવવદતિ, તત્-તદ્ભવતિ
પૃથ્વી અને અગ્નિમાંથી દૈવી વાણી એમાં પ્રવેશે છે; એ જ દૈવી વાણી છે, અને જે કંઈ બોલે છે, એ થાય છે.
દિવશ્ચૈનમાદિત્યાચ્ચ દૈવં મન આવિશતિ॥ તદ્વૈદૈવં મનો યેનાનન્દ્ય્ એવભવતિ અથો નશોચતિ
આકાશ અને સૂર્યમાંથી દૈવી મન એમાં પ્રવેશે છે; એ જ દૈવી મન છે, અને એથી એ આનંદિત થાય છે અને દુઃખી થતો નથી.
અદ્ભ્યશ્ચૈનં ચન્દ્રમસશ્ચ દૈવઃ પ્રાણઆવિશતિ॥ સવૈદૈવઃ પ્રાણોયઃ સંચરઁશ્ચાસંચરઁશ્ચ નવ્યથતે, અથો નરિષ્યતિ॥ સએષએવંવિત્સર્વેષાં ભૂતાનામાત્માભવતિ॥ યથૈષાદેવતૈવઁ સ॥ યથૈતાં દેવતાઁ સર્વાણિ ભૂતાન્યવન્તિ એવઁ હૈવંવિદઁ સર્વાણિ ભૂતાન્યવન્તિ॥ યદુ કિઙ્ચેમાઃ પ્રજાઃ શોચન્તિ અમૈવાસાં તદ્ભવતિ, પુણ્યમેવામું ગચ્છતિ, નહ વૈદેવાન્પાપં ગચ્છતિ
પાણી અને ચંદ્રમાંથી દૈવી પ્રાણ એમાં પ્રવેશે છે; એ જ દૈવી પ્રાણ છે, જે ચાલે છે અને ન ચાલે, એ દુઃખી થતો નથી, અને નાશ પામતો નથી. જે આ રીતે જાણે છે, એ બધાં જીવનો આત્મા બને છે. જે રીતે આ દેવતા છે, એ જ એ છે. જે રીતે બધાં જીવ આ દેવતાને આધાર આપે છે, એ રીતે આ રીતે જાણનારને બધાં જીવ આધાર આપે છે. જો આ પ્રજાઓ દુઃખી થાય, તો એ એને અસર કરતી નથી; એ પુણ્ય લોકમાં જાય છે, કેમ કે પાપ દેવતાઓ સુધી પહોંચતું નથી.
અથાતો વ્રતમીમાઁસા॥ પ્રજાપતિર્હ કર્માણિ સસૃજે॥ તાનિ સૃષ્ટાન્યન્યોઽન્યેનાસ્પર્ધન્તઃ વદિષ્યામ્ય્ એવાહમિતિ વાગ્દધ્રે; દ્રક્ષ્યામ્યહમિતિ ચક્ષુઃ; શ્રોષ્યામ્યહમિતિ શ્રોત્રમ્; એવમન્યાનિ કર્માણિ યથાકર્મમ્
હવે વ્રતની વાત: પ્રજાપતિએ કર્મો રચ્યા. જ્યારે એ રચાયા, ત્યારે એકબીજાથી સ્પર્ધા કરી: 'હું બોલીશ,' વાણી બોલી; 'હું જોઈશ,' આંખ બોલી; 'હું સાંભળીશ,' કાન બોલી; અને બીજા કર્મો પણ એમ જ, દરેક પોતાના કર્મ પ્રમાણે.
તાનિ મૃત્યુઃ શ્રમો ભૂત્વોપયેમે, તાન્ય્ આપ્નોત્; તાન્ય્ આપ્ત્વામૃત્યુરવારુન્દ્ધ॥ તસ્માચ્છ્રામ્યત્ય્ એવવાક્ શ્રામ્યતિ ચક્ષુઃ, શ્રામ્યતિ શ્રોત્રમ્॥ અથેમમેવનાપ્નોદ્ યોઽયં મધ્યમઃ પ્રાણઃ
મૃત્યુએ થાક રૂપે એ બધાંને પકડી લીધાં; એ બધાંને જીત્યા. પકડીને, મૃત્યુએ એ બધાંને બાંધ્યા. તેથી, વાણી થાકી જાય છે, આંખ થાકી જાય છે, કાન થાકી જાય છે. પણ આ મધ્યમ પ્રાણને એ પકડી શક્યો નથી.
તાનિ જ્ઞાતું દધ્રિરેઃ અયં વૈનઃ શ્રેષ્ઠો યઃ સંચરંશ્ચાસંચરંશ્ચ નવ્યથતે, અથો નરિષ્યતિ॥ હન્તાસ્યૈવસર્વે રૂપં ભવામેતિ॥ તએતસ્યૈવસર્વે રૂપમભવનઃ॥ તસ્માદેતએતેનાખ્યાયન્તે પ્રાણાઇતિ॥ તેન હ વાવતત્કુલમાચક્ષતે, યસ્મિન્કુલે ભવતિ યએવં વેદ॥ યઉ હૈવંવિદા સ્પર્ધતે ॥ અનુશુષ્ય હૈવાન્તતોમ્રિયત॥ ઇત્યધ્યાત્મમ્
અથાધિદેવતમ્ જ્વલિષ્યામ્ય્ એવાહમિત્યગ્નિર્દધ્રે; તપ્સ્યામ્યહમિત્ય્ આદિત્યો; ભાસ્યામ્યહમિતિ ચન્દ્રમા; એવમન્યાદેવતા યથાદેવતઁ॥ સયથૈષાં પ્રાણાનાં મધ્યમઃ પ્રાણ, એવમેતાસાં દેવતાનાં વાયુઃ॥ મ્લોચન્તિ હ્યન્યાદેવતા, નવાયુઃ॥ સૈષાનસ્તમિતા દેવતા યદ્વાયુઃ
હવે દેવતાઓની વાત: 'હું જલવીશ,' અગ્નિ બોલી; 'હું તાપીશ,' સૂર્ય બોલી; 'હું ચમકીશ,' ચંદ્ર બોલી; અને બીજી દેવતાઓ પણ એમ જ, દરેક પોતાના કાર્ય પ્રમાણે. જેમ પ્રાણોમાં મધ્યમ પ્રાણ મુખ્ય છે, તેમ દેવતાઓમાં વાયુ મુખ્ય છે. બીજી દેવતાઓ ક્ષીણ થાય છે, પણ વાયુ નથી થતો. એ વાયુ જ અવિનાશી દેવતા છે.
અથૈષશ્લોકો ભવતિઃ યતશ્ચોદેતિ સૂર્યો, અસ્તં યત્ર ચ ગચ્છતીતિ પ્રાણાદ્વાએષઉદેતિ, પ્રાણેઽસ્તમેતિ તં દેવાશ્ચક્રિરે ધર્મઁ, સએવાદ્ય, સઉ શ્વઇતિ॥ યદ્વાએતેઽમુર્હ્યધ્રિયન્ત, તદેવાપ્યદ્યકુર્વન્તિ॥ તસ્માદેકમેવવ્રતં ચરેત્॥ પ્રાણ્યાચ્ચૈવાપાન્યાચ્ચઃ નેન્મા પાપ્મામૃત્યુરાપ્નવદિતિ॥ યદ્ય્ ઉ ચરેત્ સમાપિપયિષેત્॥ તેનો એતસ્યૈ દેવતાયૈ સાયુજ્યઁ સલોકતાં જયતિ, યએવં વેદ॥ 6 = 14.4.4.1-4=
ત્રયં વાઇદં, નામ રૂપં કર્મ॥ તેષાં નામ્નાં વાગિત્ય્ એતદેષામુક્થમ્ અતો હિસર્વાણિ નામાન્ય્ ઉત્તિષ્ઠન્તિ॥ એતદેષાઁ સામૈતદ્ધિસર્વૈર્નામભિઃ સમમ્॥ એતદેષાં બ્રહ્મૈતદ્ધિસર્વાણિ નામાનિ બિભર્તિ
ત્રણ વસ્તુઓ છે: નામ, રૂપ અને કર્મ. એમાં નામોનું મૂળ વાણી છે, કેમ કે બધા નામો વાણીમાંથી જ આવે છે. વાણી એ બધાં નામોનું ગીત છે, અને એ બધાં નામો સાથે સમાન છે. વાણી એ બધાં નામોનું બ્રહ્મ છે, કેમ કે એ બધાં નામોને ધારણ કરે છે.
અથ રૂપાણાં ચક્ષુરિત્ય્ એતદેષામુક્થમ્ અતો હિસર્વાણિ રૂપાણ્ય્ ઉત્તિષ્ઠન્તિ॥ એતદેષાઁ સામૈતદ્ધિસર્વૈ રૂપૈઃ સમમ્॥ એતદેષાં બ્રહ્મૈતદ્ધિસર્વાણિ રૂપાણિ બિભર્તિ
હવે રૂપોનું મૂળ આંખ છે, કેમ કે બધા રૂપો આંખમાંથી જ આવે છે. આંખ એ બધાં રૂપોનું ગીત છે, અને એ બધાં રૂપો સાથે સમાન છે. આંખ એ બધાં રૂપોનું બ્રહ્મ છે, કેમ કે એ બધાં રૂપોને ધારણ કરે છે.
અથ કર્મણામાત્મેત્ય્ એતદેષામુક્થમ્ અતો હિસર્વાણિ કર્માણ્ય્ ઉત્તિષ્ઠન્તિ॥ એતદેષાઁ સામૈતદ્ધિસર્વૈઃ કર્મભિઃ સમમ્॥ એતદેષાં બ્રહ્મૈતદ્ધિસર્વાણિ કર્માણિ બિભર્તિ॥ તદેતત્ત્રયઁ સદેકમયમાત્માત્મોએકઃ સન્નેતત્ત્રયં॥ તદેતદમૃતઁ સત્યેન છન્નં॥ પ્રાણોવાઅમૃતં, નામરૂપેસત્યં; તાભ્યામયં પ્રાણશ્છન્નઃ॥ 2 = 14.5.1-9=
ડૃપ્તબાલાકિર્હાનૂચાનોગાર્ગ્ય આસ॥ સહોવાચાજાતશત્રું કાશ્યમ્ બ્રહ્મ તે બ્રવાણીતિ॥ સહોવાચાજાતશત્રુઃ સહસ્રમેતસ્યાં વાચિદદ્મોઃ જનકો, જનકઇતિ વૈજના ધાવન્તીતિ
દૃપ્ત બાલાકી અનુના પુત્ર, ગાર્ગ્ય વંશના, હાજર હતા. તેમણે કાશીના અજાતશત્રુને કહ્યું: 'હું તને બ્રહ્મ જણાવું.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'આ વાણી માટે અમે હજાર આપશું. જનક, જનક! લોકો એમના પાછળ દોડે છે.'
સહોવાચ ગાર્ગ્યોઃ યએવાસાવાદિત્યેપુરુષ, એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ॥ સહોવાચાજાતશત્રુઃ મામૈતસ્મિન્ત્સંવદિષ્ઠા॥ અતિષ્ઠાઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મૂર્ધારાજેતિ વાઅહમેતમુપાસ ઇતિ॥ સયએતમેવમુપાસ્તે, અતિષ્ઠાઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મૂર્ધારાજા ભવતિ
ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'સૂર્યમાં જે પુરુષ છે, હું એને બ્રહ્મ તરીકે પૂજું છું.' અજાતશત્રુએ જવાબ આપ્યો: 'મારે આ વિષયમાં વાત ન કર. એ સર્વ પ્રાણીઓનો શિર છે, રાજા છે; હું એને પૂજું છું.' જે આ રીતે પૂજે છે, એ સર્વ પ્રાણીઓનો શિર, રાજા બની જાય છે.
સહોવાચ ગાર્ગ્યોઃ યએવાસૌચન્દ્રેપુરુષ, એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ॥ સહોવાચાજાતશત્રુઃ મામૈતસ્મિન્ત્સંવદિષ્ઠા॥ બૃહન્પાણ્દરવાસાઃ સોમો રાજેતિ વાઅહમેતમુપાસ ઇતિ॥ સયએતમેવમુપાસ્તે, અહર્-અહર્હ સુતઃ પ્રસુતો ભવતિ, નાસ્યાન્નં ક્ષીયતે
ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'ચંદ્રમાં જે પુરુષ છે, હું એને બ્રહ્મ તરીકે પૂજું છું.' અજાતશત્રુએ જવાબ આપ્યો: 'મારે આ વિષયમાં વાત ન કર. સોમ, રાજા, મહાન છે અને સફેદ વસ્ત્ર પહેરે છે; હું એને પૂજું છું.' જે આ રીતે પૂજે છે, એ રોજ-રોજ નવેસરથી જન્મે છે; એનું અન્ન ક્યારેય ઓછું થતું નથી.
સહોવાચ ગાર્ગ્યોઃ યએવાયં વિદ્યુતિ પુરુષ, એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ॥ સહોવાચાજાતશત્રુઃ મામૈતસ્મિન્ત્સંવદિષ્ઠાઃ॥ તેજસ્વીતિ વાઅહમેતમુપાસ ઇતિ॥ સયએતમેવમુપાસ્તે, તેજસ્વીહ ભવતિ, તેજસ્વિની હાસ્ય પ્રજાભવતિ
ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'વીજળીમાં જે પુરુષ છે, હું એને બ્રહ્મ તરીકે પૂજું છું.' અજાતશત્રુએ જવાબ આપ્યો: 'મારે આ વિષયમાં વાત ન કર. એ તેજસ્વી છે; હું એને પૂજું છું.' જે આ રીતે પૂજે છે, એ તેજસ્વી બને છે, અને એના સંતાન પણ તેજસ્વી થાય છે.
સહોવાચ ગાર્ગ્યોઃ યએવાયમાકાશેપુરુષ, એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ॥ સહોવાચાજાતશત્રુઃ મામૈતસ્મિન્ત્સંવદિષ્ઠાઃ॥ પૂર્ણમપ્રવર્તીતિ વાઅહમેતમુપાસ ઇતિ॥ સયએતમેવમુપાસ્તે, પૂર્યતે પ્રજયા પશુભિઃ નાસ્યાસ્માલ્ લોકાત્પ્રજોદ્વર્તતે
ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'આકાશમાં જે પુરુષ છે, હું એને બ્રહ્મ તરીકે પૂજું છું.' અજાતશત્રુએ જવાબ આપ્યો: 'મારે આ વિષયમાં વાત ન કર. એ પૂર્ણ અને અચળ છે; હું એને પૂજું છું.' જે આ રીતે પૂજે છે, એ સંતાન અને પશુઓથી ભરાઈ જાય છે; આ લોકમાંથી એના સંતાન ક્યારેય દૂર થતું નથી.
સહોવાચ ગાર્ગ્યોઃ યએવાયં વાયૌપુરુષ, એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ॥ સહોવાચાજાતશત્રુઃ મામૈતસ્મિન્ત્સંવદિષ્ઠા॥ ઇન્દ્રો વૈકુણ્ઠોઽપરાજિતા સેનેતિ વાઅહમેતમુપાસ ઇતિ॥ સયએતમેવમુપાસ્તે, જિષ્ણુર્હાપરાજિષ્ણુર્ભવત્યન્યતસ્ત્યજાયી
ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'પવનમાં જે પુરુષ છે, હું એને બ્રહ્મ તરીકે પૂજું છું.' અજાતશત્રુએ જવાબ આપ્યો: 'મારે આ વિષયમાં વાત ન કર. એ ઇન્દ્ર છે, અપરાજિત છે, સેનાનો નેતા છે; હું એને પૂજું છું.' જે આ રીતે પૂજે છે, એ વિજયી અને અપરાજિત બને છે, અને બીજાઓને પછાડી દે છે.
સહોવાચ ગાર્ગ્યોઃ યએવાયમગ્નૌપુરુષ, એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ॥ સહોવાચાજાતશત્રુઃ મામૈતસ્મિન્ત્સંવદિષ્ઠા॥ વિષાસહિરિતિ વાઅહમેતમુપાસ ઇતિ॥ સયએતમેવમુપાસ્તે, વિષાસહિર્હ ભવતિ, વિષાસહિર્હાસ્ય પ્રજાભવતિ
ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'અગ્નિમાં જે પુરુષ છે, હું એને બ્રહ્મ તરીકે પૂજું છું.' અજાતશત્રુએ જવાબ આપ્યો: 'મારે આ વિષયમાં વાત ન કર. એ શક્તિશાળી છે; હું એને પૂજું છું.' જે આ રીતે પૂજે છે, એ શક્તિશાળી બને છે, અને એના સંતાન પણ શક્તિશાળી થાય છે.
સહોવાચ ગાર્ગ્યોઃ યએવાયમપ્સુપુરુષ, એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ॥ સહોવાચાજાતશત્રુઃ મામૈતસ્મિન્ત્સંવદિષ્ઠાઃ॥ પ્રતિરૂપઇતિ વાઅહમેતમુપાસ ઇતિ॥ સયએતમેવમુપાસ્તે, પ્રતિરૂપઁ હૈવૈનમુપગચ્છતિ, નાપ્રતિરૂપમ્ અથો પ્રતિરુપોઽસ્માજ્ જાયતે
ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'પાણીમાં જે પુરુષ છે, હું એને બ્રહ્મ તરીકે પૂજું છું.' અજાતશત્રુએ જવાબ આપ્યો: 'મારે આ વિષયમાં વાત ન કર. એ સુંદર છે; હું એને પૂજું છું.' જે આ રીતે પૂજે છે, એના પાસે સૌંદર્ય આવે છે; કશું અસુંદર નથી આવે, અને એમાંથી સૌંદર્ય જન્મે છે.
સહોવાચ ગાર્ગ્યોઃ યએવાયમાદર્શેપુરુષ, એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ॥ સહોવાચાજાતશત્રુઃ મામૈતસ્મિન્ત્સંવદિષ્ઠા॥ રોચિષ્ણુરિતિ વાઅહમેતમુપાસ ઇતિ॥ સયએતમેવમુપાસ્તે, રોચિષ્ણુર્હ ભવતિ, રોચિષ્ણુર્હાસ્ય પ્રજાભવતિ અથો યૈઃ સંનિગચ્છતિ, સર્વાઁસ્ તાનતિરોચતે
ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'દર્પણમાં જે પુરુષ છે, હું એને બ્રહ્મ તરીકે પૂજું છું.' અજાતશત્રુએ જવાબ આપ્યો: 'મારે આ વિષયમાં વાત ન કર. એ ચમકતો છે; હું એને પૂજું છું.' જે આ રીતે પૂજે છે, એ ચમકતો બને છે, એના સંતાન પણ ચમકતા થાય છે; અને જ્યાં જાય છે, ત્યાં બધાને પછાડી ચમકે છે.
સહોવાચ ગાર્ગ્યોઃ યએવાયં દિક્ષુપુરુષ, એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ॥ સહોવાચાજાતશત્રુઃ મામૈતસ્મિન્ત્સંવદિષ્ઠા॥ દ્વિતીયોઽનપગઇતિ વાઅહમેતમુપાસ ઇતિ॥ સયએતમેવમુપાસ્તે, દ્વિતીયવાન્હ ભવતિ, નાસ્માદ્ગણશ્છિદ્યતે
ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'દિશાઓમાં જે પુરુષ છે, હું એને બ્રહ્મ તરીકે પૂજું છું.' અજાતશત્રુએ જવાબ આપ્યો: 'મારે આ વિષયમાં વાત ન કર. એ બીજું છે, અચળ છે; હું એને પૂજું છું.' જે આ રીતે પૂજે છે, એ બીજું ધરાવે છે, અને એનો સમૂહ ક્યારેય તૂટતો નથી.
સહોવાચ ગાર્ગ્યોઃ યએવાયં યન્તં પશ્ચાચ્શબ્દોઽનૂદેતિ એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ॥ સહોવાચાજાતશત્રુઃ મામૈતસ્મિન્ત્સંવદિષ્ઠા॥ અસુરિતિ વાઅહમેતમુપાસ ઇતિ॥ સયએતમેવમુપાસ્તે, સર્વઁ હૈવાસ્મિઁલ્ લોકઆયુરેતિ, નૈનં પુરાકાલાત્પ્રાણોજહાતિ
ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'પાછળથી અવાજ જેમાંથી આવે છે, હું એને બ્રહ્મ તરીકે પૂજું છું.' અજાતશત્રુએ જવાબ આપ્યો: 'મારે આ વિષયમાં વાત ન કર. એ અસુર છે; હું એને પૂજું છું.' જે આ રીતે પૂજે છે, એ આ લોકમાં લાંબી આયુ મેળવવે છે; એનો શ્વાસ સમય પહેલાં છોડતો નથી.
સહોવાચ ગાર્ગ્યોઃ યએવાયં છાયામયઃ પુરુષ, એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ॥ સહોવાચાજાતશત્રુઃ મામૈતસ્મિન્ત્સંવદિષ્ઠા॥ મૃત્યુરિતિ વાઅહમેતમુપાસ ઇતિ॥ સયએતમેવમુપાસ્તે, સર્વઁ હૈવાસ્મિઁલ્ લોકઆયુરેતિ, નૈનં પુરાકાલાન્મૃત્યુરાગચ્છતિ
ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'છાંયાથી બનેલો જે પુરુષ છે, હું એને બ્રહ્મ તરીકે પૂજું છું.' અજાતશત્રુએ જવાબ આપ્યો: 'મારે આ વિષયમાં વાત ન કર. એ મૃત્યુ છે; હું એને પૂજું છું.' જે આ રીતે પૂજે છે, એ આ લોકમાં લાંબી આયુ મેળવે છે; મૃત્યુ એના પાસે સમય પહેલાં આવતું નથી.
સહોવાચ ગાર્ગ્યોઃ યએવાયમાત્મનિ પુરુષો, એતમેવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ॥ સહ ઉવાચાજાતશત્રુઃ મામૈતસ્મિન્ત્સંવદિષ્ઠા॥ અત્મન્વીતિ વાઅહમેતમુપાસ ઇતિ॥ સયએતમેવમુપાસ્ત, આત્મન્વીહ ભવતિ આત્મન્વિની હાસ્ય પ્રજાભવતિ॥ સહ તૂષ્ણીમાસ ગાર્ગ્યઃ
ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'આત્મામાં જે પુરુષ છે, હું એને બ્રહ્મ તરીકે પૂજું છું.' અજાતશત્રુએ જવાબ આપ્યો: 'મારે આ વિષયમાં વાત ન કર. એ આત્મા છે; હું એને પૂજું છું.' જે આ રીતે પૂજે છે, એ આત્માવાન બને છે, અને એના સંતાન પણ આત્માવાન થાય છે. ત્યારબાદ ગાર્ગ્યે મૌન ધારણ કર્યું.
સ! હોવાચાજાતશત્રુઃ એતાવન્ન્વ્૩ ઇતિ॥ એતાવદ્ધીતિ॥ નૈતાવતા વિદિતં ભવતીતિ॥ સહોવાચ ગાર્ગ્યઃ ઉપ ત્વાયાનીતિ
અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'અતલ સુધી છે.' 'અતલ સુધી છે.' 'આથી જ જાણવું શક્ય નથી.' ગાર્ગ્યએ કહ્યું: 'હું તારી પાસે આવું છું.'
સહોવાચાજાતશત્રુઃ પ્રતિલોમં વૈતદ્યદ્બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયમુપેયાદ્ બ્રહ્મ મે વક્ષ્યતીતિ॥ વ્ય્ એવત્વા જ્ઞપયિષ્યામીતિ॥ તં પાણાવાદાયોત્તસ્થૌ॥ તૌહ પુરુષઁ સુપ્તમાજગ્મતુઃ॥ તમેતૈર્નામભિરામન્ત્રયાં ચક્રેઃ બૃહન્પાણ્દરવાસઃ, સોમ રાજન્નિતિ॥ સનોત્તસ્થૌ॥ તં પાણિનાપેષં બોધયાં ચકાર॥ સહોત્તસ્થૌ
અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'આ વિરુદ્ધ છે; જ્યારે બ્રાહ્મણ ક્ષત્રિય પાસે બ્રહ્મ માટે આવે છે, ત્યારે એ મને શીખવશે.' 'હું તને ચોક્કસ શીખવાડીશ.' તેણે એને હાથ પકડી ઊભા કર્યા. બંને સૂતા માણસ પાસે ગયા. એણે એને નામથી બોલાવ્યો: 'મહાન, સફેદ વસ્ત્રધારી, સોમ રાજા.' એ ઊભો થયો. પછી એણે એને હાથથી જગાડવા માટે ધક્કો માર્યો. એ ઊભો થયો.
સહોવાચાજાતશત્રુઃ યત્રૈષએતત્સુપ્તોઽભૂદ્ યએષવિજ્ઞાનમયઃ પુરુષઃ, ક્વૈષતદાભૂત્ કુત એતદાગાદિતિ॥ તદુ હ નમેને ગાર્ગ્યઃ
અજાતશત્રુએ પૂછ્યું: જ્યારે આ જ્ઞાનથી બનેલો પુરુષ ઊંઘતો હતો, ત્યારે એ ક્યાં હતો? એ ક્યાંથી પાછો આવ્યો? એ પ્રશ્નનો ગાર્ગ્યએ જવાબ આપ્યો નહીં.
સહોવાચાજાતશત્રુઃ યત્રૈષએતત્સુપ્તોઽભૂદ્ યએષવિજ્ઞાનમયઃ પુરુષઃ તદેષાં પ્રાણાનાં વિજ્ઞાનેન વિજ્નાનમાદાય, યએષોઽન્તર્હૃદય આકાશઃ તસ્મિઙ્છેતે
અજાતશત્રુએ કહ્યું: જ્યારે આ જ્ઞાનમય પુરુષ ઊંઘતો હોય છે, ત્યારે એ પોતાના જ્ઞાનથી ઇન્દ્રિયોના જ્ઞાનને એકત્ર કરે છે; હૃદયમાં જે જગ્યા છે, એમાં એ આરામ કરે છે.
તાનિ યદાગૃહ્ણાતિ અથ હૈતત્પુરુષઃ સ્વપિતિ નામ॥ તદ્ગૃહીતએવપ્રાણોભવતિ, ગૃહીતાવાગ્ ગૃહીતં ચક્ષુઃ ગૃહીતઁ શ્રોત્રં, ગૃહીતં મનઃ
જ્યારે એ ઇન્દ્રિયોને પકડી લે છે, ત્યારે એ પુરુષ સ્વપ્નમાં છે એવું કહેવાય છે. શ્વાસ રોકાયેલો છે, વાણી રોકાયેલી છે, આંખ રોકાયેલી છે, કાન રોકાયેલું છે, અને મન પણ રોકાયેલું છે.
સયત્રૈતત્સ્વપ્ન્યયા ચરતિ, તેહાસ્ય લોકાઃ॥ તદુતેવ મહારાજોભવતિ ઉતેવ મહાબ્રાહ્મણ, ઉતેવોચ્ચાવચં નિગચ્છતિ
જ્યારે એ સ્વપ્નમાં ફરતો હોય છે, ત્યારે એના માટે એ જ દુનિયાઓ છે. ત્યાં એ મહારાજ જેવો, મહાબ્રાહ્મણ જેવો બને છે, અને પોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે ઉપર-નીચે જાય છે.
એ બધાંએ જાણવાનો નિશ્ચય કર્યો: 'આ જ શ્રેષ્ઠ છે, જે ચાલે છે અને ન ચાલે, દુઃખી થતો નથી, અને નાશ પામતો નથી. ચાલો, આપણે બધા એનું સ્વરૂપ બનીએ.' તો એ બધાં એનું સ્વરૂપ બની ગયા. તેથી, એને 'પ્રાણ' કહે છે. એ કુળમાં જ્યાં એ હોય છે, કહે છે: 'જે આ રીતે જાણે છે, એ ઉત્તમ કુળનો છે.' જો આ રીતે જાણનાર સ્પર્ધા કરે, તો થાકી ગયા પછી અંતે મૃત્યુ પામે છે. આ આત્માની વાત છે.
હવે આ શ્લોક છે: 'જ્યાંથી સૂર્ય ઊગે છે, અને જ્યાં અસ્ત થાય છે'—પ્રાણમાંથી એ ઊગે છે, અને પ્રાણમાં અસ્ત થાય છે. દેવોએ એને ધર્મ બનાવ્યો; એ આજ છે, એ કાલ છે. જે પહેલાં કર્યું, એ હવે પણ કરે છે. તેથી, એક જ વ્રત રાખવું: 'પ્રાણ અને પાણીમાંથી, મને દુઃખ કે મૃત્યુ ન મળે.' જો આ વ્રત રાખે, તો આ દેવતામાં સહયોગ અને સાથ પ્રાપ્ત કરે છે, જે આ રીતે જાણે છે.
હવે કર્મોનું મૂળ આત્મા છે, કેમ કે બધા કર્મો આત્મામાંથી જ આવે છે. આત્મા એ બધાં કર્મોનું ગીત છે, અને એ બધાં કર્મો સાથે સમાન છે. આત્મા એ બધાં કર્મોનું બ્રહ્મ છે, કેમ કે એ બધાં કર્મોને ધારણ કરે છે. આ ત્રણેય એક છે, આત્મા એક છે અને આ ત્રણેયમાં એકરૂપ છે. આ અમર છે, સત્યથી ઢંકાયેલ છે. શ્વાસ અમર છે; નામ અને રૂપ સત્ય છે; એ બંનેથી શ્વાસ ઢંકાય છે.