બૃહદારણ્યકોપનિષદ્

अहर्वाअश्वं पुरस्तान्महिमान्वजायत, तस्य पूर्वे समुद्रेयोनी; रात्रिरेनं पश्चान्महिमान्वजायत, तस्यापरे समुद्रेयोनिः एतौवाअश्वं महिमानावभितः सम्बभूवतुः॥ हयो भूत्वादेवानवहद् वाजीगन्धर्वान् अर्वासुरान् अश्वो मनुष्यान्त्॥ समुद्रएवास्य बन्धुः, समुद्रोयोनिः॥ 2 = 10.6.5.1-3 =

नैवेहकिं चनाग्र आसीन्॥ मृत्युनैवेदमावृतमासीदशनाययाशनायाहिमृत्युः॥ तन्मनोऽकुरुतात्मन्वीस्यामिति॥ सोऽर्चन्नचरत्॥ तस्यार्चत आपोऽजायन्तार्चते वैमे कमभूदिति॥ तदेवार्क्यस्यार्कत्वं॥ कँ ह वाअस्मै भवति, यएवमेतदर्क्यस्यार्कत्वं वेद

આ શરૂઆતમાં અહીં કંઈ નહોતું. બધું મૃત્યુ, એટલે કે ભૂખથી ઢંકાયેલું હતું; ભૂખ જ મૃત્યુ છે. તેણે મનમાં વિચાર કર્યો: 'મારે પોતાનું સ્વરૂપ મેળવવું છે.' તેણે પૂજા કરી અને ચાલ્યો. તેની પૂજાથી પાણી જન્મ્યું. તેણે વિચાર્યું: 'આ આનંદ છે.' એ જ પૂજાનું સ્વરૂપ છે. જે આ પૂજાનું સ્વરૂપ જાણે છે, તે આનંદમય બને છે.

आपो वाअर्कः॥ तद्यदपाँ शर आसीत् तत्समहन्यत, सापृथिव्यभवत्॥ तस्यामश्राम्यत्॥ तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य तेजो रसो निरवर्तताग्निः

પાણી જ પૂજા છે. જે પાણી પર ફેન હતું, તે ઘન બન્યું અને પૃથ્વી બની. તેના પર તે થાક્યો. તેના થાક અને તાપથી તેજ અને રસ ઉત્પન્ન થયો—અગ્નિ.

सत्रेधात्मानं व्यकुरुतादित्यं तृतीयं, वायुं तृतीयँ॥ सएषप्राणस् त्रेधाविहितः॥ तस्य प्राची दिक्षिरोऽसौचासौचेर्माउ अथास्य प्रतीची दिक्पुच्छम् असौचासौच सक्थ्यौ; दक्षिणा चोदीची च पार्श्वे, द्यौष् पृष्ठम् अन्तरिक्षमुदरम् इयमुरः, सएषोऽप्सुप्रतिष्ठितो॥ यत्र क्वचैति, तदेवप्रतितिष्ठत्य् एवं विद्वान्

सोऽकामयतः द्वितीयो म आत्माजायेतेति॥ समनसा वाचं मिथुनँ समभवदशनायां मृत्युः॥ तद्यद्रेत आसीत् ससंवत्सरोऽभवन्॥ नह पुराततः संवत्सरआस॥ तमेतावन्तं कालमबिभर्यावान्त्संवत्सरः॥ तमेतावतः कालस्य परस्तादसृजत॥ तं जातमभिव्याददात्; सभाणकरोत् सैववागभवत्

તેણે ઇચ્છા કરી: 'મારામાંથી બીજું સ્વરૂપ જન્મે.' મન અને વાણીથી તે જોડાણમાં આવ્યો; ભૂખમાં મૃત્યુ. જે રેતો હતું, તે વર્ષ બન્યું. પહેલાં વર્ષ નહોતું. તેણે એ જેટલો સમય રાખ્યો, એટલો વર્ષ છે. એ સમય પછી, તેણે જન્મ આપ્યો. જન્મતાં જ તેને જકડી લીધું; તે બોલ્યું, અને એ વાણી બની.

सऐक्षतः यदि वाइममभिमँस्ये, कनीयोऽन्नं करिष्य इति॥ सतया वाचातेनात्मनेदँ सर्वमसृजत, यदिदं किङ्चर्चो यजूँषि सामानि छन्दाँसि यज्ञान्प्रजां पशून्त्॥ सयद्-यदेवासृजत, तत्-तदत्तुमध्रियत॥ सर्वं वाअत्तीति, तददितेरदितित्वँ॥ सर्वस्यात्ताभवति, सर्वमस्यान्नं भवति, यएवमेतददितेरदितित्वं वेद

सोऽकामयतः भूयसा यज्ञेन भूयो यजेयेति॥ सोऽश्राम्यत् सतपोऽतप्यत॥ तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य यशो वीर्यमुदक्रामत्॥ प्राणावैयशो वीर्यं॥ तत्प्राणेषूत्क्रान्तेषु शरीरँ श्वयितुमध्रियत; तस्य शरीर एवमन आसीत्

તેણે ઇચ્છા કરી: 'મોટા યજ્ઞથી હું વધુ મોટો બની જાઉં.' તે થાક્યો અને તપ કર્યું. તેના થાક અને તાપથી યશ અને વીર્ય ઉત્પન્ન થયું. શ્વાસ જ યશ અને વીર્ય છે. જ્યારે શ્વાસ બહાર ગયો, ત્યારે શરીર ફૂલી ગયું; શરીરમાં જ મન હતું.

सोऽकामयतः मेध्यं म इदँ स्याद् आत्मन्व्यनेन स्यामिति॥ ततोऽश्वः समभवद्॥ यदश्वत् तन्मेध्यमभूदिति॥ तदेवाश्वमेधस्याश्वमेधत्वम्॥ एषह वाअश्वमेधं वेद, यएनमेवं वेद

તેણે ઇચ્છા કરી: 'મારે યજ્ઞ માટે ઘોડો મળે; એના દ્વારા હું પોતે સ્થિર થાઉં.' પછી ઘોડો જન્મ્યો. ઘોડો હોવાથી, એ યજ્ઞ માટે ઘોડો બન્યો. એ જ ઘોડા યજ્ઞનું સાચું સ્વરૂપ છે. જે એ રીતે જાણે છે, એ ઘોડા યજ્ઞ જાણે છે.

द्वयाह प्राजापत्या, देवाश्चासुराश्च॥ ततः कानीयसाएवदेवा, ज्यायसाअसुराः॥ तएषुलोकेष्वस्पर्धन्त

પ્રજાપતિના બે પ્રકારના સંતાન હતા: દેવો અને અસુરો. એમાં દેવો નાના હતા, અસુરો મોટા હતા. તેઓ આ લોકોમાં સ્પર્ધા કરતા.

तेह देवाऊचुः हन्तासुरान्यज्ञउद्गीथेनात्ययामेति

પછી દેવોએ કહ્યું: 'ચાલો, યજ્ઞના ઉદગીત દ્વારા અસુરોને પાર કરી જઈએ.'

तेह वाचमूचुः त्वं न उद्गायेति॥ तथेति॥ तेभ्यो वागुदगायद्॥ योवाचिभोगस् तं देवेभ्य आगायद् यत्कल्याणं वदति तदात्मने॥ तेऽविदुः अनेन वैन उद्गात्रात्येष्यन्तीति॥ तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्त्॥ सयः सपाप्मायदेवेदमप्रतिरूपं वदति, सएवसपाप्मा

તેઓએ વાણીને કહ્યું: 'તુ ઉદગીત ગા.' તેણે સંમતિ આપી. વાણી દેવો માટે ઉદગીત ગાઈ. વાણીમાં જે આનંદ છે, એ દેવો માટે ગાઈ; જે શુભ બોલે છે, એ પોતે માટે છે. અસુરોએ જાણ્યું: 'આ ગાયક દ્વારા તેઓ અમને પાર કરી જશે.' તેમણે તેને દુષ્કર્મથી ઘાયલ કરી. જે અયોગ્ય બોલે છે, એ દુષ્કર્મથી પીડાય છે.

अथ ह प्राणमूचुः त्वं न उद्गायेति॥ तथेति॥ तेभ्यः प्राणउदगायद्॥ यः प्राणेभोगस् तं देवेभ्य आगायद् यत्कल्याणं जिघ्रति तदात्मने॥ तेऽविदुः अनेन वैन उद्गात्रात्येष्यन्तीति॥ तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्त्॥ सयः सपाप्मायदेवेदमप्रतिरूपं जिघ्रति, सएवसपाप्मा

પછી તેમણે શ્વાસને કહ્યું: 'તુ ઉદગીત ગા.' તેણે સંમતિ આપી. શ્વાસ દેવો માટે ઉદગીત ગાઈ. શ્વાસમાં જે આનંદ છે, એ દેવો માટે ગાઈ; જે શુભ સુગંધ લે છે, એ પોતે માટે છે. અસુરોએ જાણ્યું: 'આ ગાયક દ્વારા તેઓ અમને પાર કરી જશે.' તેમણે તેને દુષ્કર્મથી ઘાયલ કરી. જે અયોગ્ય સુગંધ લે છે, એ દુષ્કર્મથી પીડાય છે.

अथ ह चक्षुरूचुः त्वं न उद्गायेति॥ तथेति॥ तेभ्यश्चक्षुरुदगायद्॥ यश्चक्षुषि भोगस् तं देवेभ्य आगायद् यत्कल्याणं पश्यति तदात्मने॥ तेऽविदुः अनेन वैन उद्गात्रात्येष्यन्तीति॥ तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्त्॥ सयः सपाप्मायदेवेदमप्रतिरूपं पश्यति, सएवसपाप्मा

પછી તેમણે આંખને કહ્યું: 'તુ ઉદગીત ગા.' તેણે સંમતિ આપી. આંખ દેવો માટે ઉદગીત ગાઈ. આંખમાં જે આનંદ છે, એ દેવો માટે ગાઈ; જે શુભ જુએ છે, એ પોતે માટે છે. અસુરોએ જાણ્યું: 'આ ગાયક દ્વારા તેઓ અમને પાર કરી જશે.' તેમણે તેને દુષ્કર્મથી ઘાયલ કરી. જે અયોગ્ય જુએ છે, એ દુષ્કર્મથી પીડાય છે.

अथ ह श्रोत्रमूचुः त्वं न उद्गायेति॥ तथेति॥ तेभ्यः श्रोत्रमुदगायद्॥ यः श्रोत्रे भोगस् तं देवेभ्य आगायद् यत्कल्याणँ शृणोति तदात्मने॥ तेऽविदुः अनेन वैन उद्गात्रात्येष्यन्तीति॥ तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्त्॥ सयः सपाप्मायदेवेदमप्रतिरूपँ शृणोति, सएवसपाप्मा

પછી તેમણે કાનને કહ્યું: 'તુ ઉદગીત ગા.' તેણે સંમતિ આપી. કાન દેવો માટે ઉદગીત ગાઈ. કાનમાં જે આનંદ છે, એ દેવો માટે ગાઈ; જે શુભ સાંભળે છે, એ પોતે માટે છે. અસુરોએ જાણ્યું: 'આ ગાયક દ્વારા તેઓ અમને પાર કરી જશે.' તેમણે તેને દુષ્કર્મથી ઘાયલ કરી. જે અયોગ્ય સાંભળે છે, એ દુષ્કર્મથી પીડાય છે.

अथ ह मन ऊचुः त्वं न उद्गायेति॥ तथेति॥ तेभ्यो मन उदगायद्॥ योमनसि भोगस् तं देवेभ्य आगायद् यत्कल्याणँ सङ्कल्पयति तदात्मने॥ तेऽविदुः अनेन वैन उद्गात्रात्येष्यन्तीति॥ तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्त्॥ सयः सपाप्मायदेवेदमप्रतिरूपँ सङ्कल्पयति, सएवसपाप्मैवमु खल्वेतादेवताः पाप्मभिरुपासृजन्न् एवमेनाः पाप्मनाविध्यन्

तेहोचुः क्वनु सोऽभूद् योन इत्थमसक्तेति॥ अयमास्येऽन्तरिति, सोऽयास्य; आङ्गिरसो, अङ्गानाँ हिरसः

તેઓએ પૂછ્યું: જે આ રીતે બંધાયો હતો, એ પછી ક્યાં ગયો? તેઓએ કહ્યું: એ મોઢાની અંદર છે; એ અંગોનો સાર છે, અંગોમાં જીવતત્વ છે.

सावाएषादेवता दूर्नाम, दूरँ ह्यस्या मृत्युः॥ दूरँ ह वाअस्मान्मृत्युर्भवति, यएवं वेद

આzelfde દેવતાનું નામ 'દૂર' છે, કેમ કે મૃત્યુ એના થી દૂર છે. જે આ રીતે જાણે છે, એથી મૃત્યુ ખરેખર દૂર રહે છે.

सावाएषादेवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्य, यत्रासां दिशामन्तः तद्गमयां चकार, तदासां पाप्मनो विन्यदधात्॥ तस्मान्नजनमियान् नान्तमियान् नेत्पाप्मानं मृत्युमन्ववायानीति

આzelfde દેવતાએ, આ દેવતાઓના પાપ અને મૃત્યુને દૂર કરીને, તેમને દિશાઓના અંત સુધી લઈ ગઈ; ત્યાં એ પાપ મૂકી દીધું. તેથી, માણસથી નીચી જગ્યાએ, અંત સુધી, કે પાપ અને મૃત્યુ પાછળ જવું જોઈએ નહીં.

सावाएषादेवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्याथैना मृत्युमत्यवहत्

આzelfde દેવતાએ, આ દેવતાઓના પાપ અને મૃત્યુને દૂર કરીને, પછી તેમને મૃત્યુની પાર લઈ ગઈ.

सावैवाचमेवप्रथमामत्यवहत्॥ सायदामृत्युमत्यमुच्यत, सोऽग्निरभवत्; सोऽयमग्निः परेण मृत्युमतिक्रान्तो दीप्यते

એ પહેલા વાણીને મૃત્યુની પાર લઈ ગઈ. જ્યારે વાણીને મૃત્યુમાંથી મુક્ત કરી, ત્યારે એ અગ્નિ બની; આzelfde અગ્નિ, મૃત્યુની પાર જઈને, આજે તેજથી પ્રગટે છે.

अथ प्राणमत्यवहत्॥ सयदामृत्युमत्यमुच्यत, सवायुरभवत्; सोऽयं वायुः परेण मृत्युमतिक्रान्तः पवते

પછી એ શ્વાસને મૃત્યુની પાર લઈ ગઈ. જ્યારે શ્વાસને મૃત્યુમાંથી મુક્ત કરી, ત્યારે એ પવન બની; આzelfde પવન, મૃત્યુની પાર જઈને, આજે ફૂંકાય છે.

अथ चक्षुरत्यवहत्॥ तद्यदामृत्युमत्यमुच्यत, सआदित्योऽभवत्; सोऽसावादित्यः परेण मृत्युमतिक्रान्तस् तपति

પછી એ આંખને મૃત્યુની પાર લઈ ગઈ. જ્યારે આંખને મૃત્યુમાંથી મુક્ત કરી, ત્યારે એ સૂર્ય બની; આzelfde સૂર્ય, મૃત્યુની પાર જઈને, આજે પ્રકાશે છે.

अथ श्रोत्रमत्यवहत्॥ तद्यदामृत्युमत्यमुच्यत, तादिशोऽभवन्; ताइमादिशः परेण मृत्युमतिक्रान्ताः

પછી એ કાનને મૃત્યુની પાર લઈ ગઈ. જ્યારે કાનને મૃત્યુમાંથી મુક્ત કરી, ત્યારે એ દિશાઓ બની; આzelfde દિશાઓ, મૃત્યુની પાર જઈને, આજે સ્થિત છે.

अथ मनोऽत्यवहत्॥ तद्यदामृत्युमत्यमुच्यत, सचन्द्रमा अभवत्; सोऽसौचन्द्रः परेण मृत्युमतिक्रान्तो भाति॥ एवँ ह वाएनमेषादेवता मृत्युमतिवहति, यएवं वेद

પછી એ મનને મૃત્યુની પાર લઈ ગઈ. જ્યારે મનને મૃત્યુમાંથી મુક્ત કરી, ત્યારે એ ચંદ્ર બની; આzelfde ચંદ્ર, મૃત્યુની પાર જઈને, આજે પ્રકાશે છે. આ રીતે, જે આ જાણે છે, એ દેવતા તેને મૃત્યુની પાર લઈ જાય છે.

अथात्मनेऽन्नाद्यमागायद्॥ यद्धिकिङ्चान्नमद्यते, अनेनैवतदद्यत; इहप्रतितिष्ठति

પછી આત્મા માટે અન્ન લાવવામાં આવ્યું. જે પણ અન્ન ખવાય છે, એ માત્ર આ જ ખાય છે; એ અહીં સ્થિર છે.

तेदेवाअब्रुवन्न् एतावद्वाइदँ सर्वं यदन्नं, तदात्मन आगासीः अनु नोऽस्मिन्नन्न आभजस्वेति॥ तेवैमाभिसंविशतेति॥ तथेति॥ तँ समन्तं परिण्यविशन्त॥ तस्माद्यदनेनान्नमत्ति, तेनैतास् तृप्यन्ति॥ एवँ ह वाएनँ स्वाअभिसंविशन्ति, भर्ता स्वानाँ श्रेष्ठः पुरएताभवत्यन्नादोऽधिपतिः यएवं वेद

यउ हैवंविदँ स्वेषु प्रतिप्रतिर्बुभूषति, नहैवालं भार्येभ्यो भवति अथ यएवैतमनुभवति, योवैतमनु भार्यान्बुभूर्षति, सहैवालं भार्येभ्यो भवति

જે આ રીતે જાણે છે અને પોતાના માં સંતાનની ઈચ્છા કરે છે, એ પોતાની પત્નીઓ માટે અપૂરતો નથી. પણ જે જાણતો નથી અને પત્નીઓમાં સંતાનની ઈચ્છા કરે છે, એ ખરેખર અપૂરતો રહે છે.