પ્રાચીન કાળની એક પવિત્ર વાર્તા છે, જ્યાં જીવનની ઉત્પત્તિ, સંસાર અને વંશપરંપરાની ગાથા વિધાનપૂર્વક વર્ણવાયેલી છે. આ શાસ્ત્રોક્ત કથા અનુસાર, જીવનના પોષણ અને ઉત્પત્તિ માટે ધાન્યની અગત્યની ભૂમિકા છે. દસ પ્રકારના ખેડાતા અનાજ—જેમ કે ચોખા, જ્વાર, તલ, મગ, અનુપ્રિયંગુ, ઘઉં, મસૂર, ખલ્વા અને ખલકુલા—લઈને, દરેકનું અડધું ભાગ પીસી, દહીં, મધ અને ઘી સાથે ભેળવી, તેમાં શુદ્ધ ઘી અર્પણ કરવામાં આવે છે. આ જગતમાં, પૃથ્વીનું સાર તૃણમાં છે, તૃણનું સાર ફૂલોમાં, ફૂલોનું સાર ફળમાં, ફળનું સાર માનવમાં, અને માનવનું સાર વીર્યમાં છે. પ્રજાપતિએ વિચાર્યું કે, "હું અહીં આધાર સ્થાપુ." ત્યા તેણે કામના સાથે સ્ત્રીની રચના કરી અને તેની પૂજા કરી. તેથી, સ્ત્રીની પૂજા કરવી જોઈએ, કારણ કે તે ધન-સમૃદ્ધિનું સ્વરૂપ છે. પ્રજાપતિએ પૂર્વ દિશામાં પથ્થર ઊભો કરીને, તેની સાથે સ્ત્રીની ઉત્પત્તિ કરી. સ્ત્રીનું ગર્ભસ્થાન એ યજ્ઞવેદિ છે, તેના વાળ કુશ છે, ચામડી યજ્ઞપાત્રના ઢાંકણ સમાન છે, અને મધ્યભાગે અગ્નિ પ્રજ્વલિત થાય છે, જે યોનિનું રૂપ છે. જે પુરુષ આ જ્ઞાન સાથે, વાજપેય યજ્ઞની રીતથી સ્ત્રી સાથે મિલન કરે છે, તે વાજપેય સમાન લોકને પ્રાપ્ત કરે છે. પણ જેને આ જ્ઞાન નથી, તેની પુણ્યશક્તિ સ્ત્રી લઈ જાય છે. ઉદ્દાલક આરુણી, નખ મુદગલ્ય અને કુમાર હરિતે, જેઓ આ જ્ઞાન ધરાવે છે, એમ કહ્યું છે કે ઘણા બ્રાહ્મણો, આત્મસંયમ અને પુણ્ય વિના, અવિદ્યા પૂર્વક મિલન કરતાં, આ લોકમાંથી વિયોગ પામે છે. ઘણા લોકોનું વીર્ય સ્વપ્નમાં કે જાગૃત અવસ્થામાં પણ વિયત થાય છે. આવા સમયે, પુરુષે પોતાના વીર્યને સ્પર્શ કરીને, સંકલ્પપૂર્વક પ્રાર્થના કરવી—"મારું જે વીર્ય પૃથ્વી, તૃણ કે જળમાં પડ્યું છે, હું તેને પાછું લઉં છું. મારી શક્તિ, તેજસ્વિતા અને ધન-સંપત્તિ પાછી આવે; ઘરાગ્નિ યથાસ્થાને સ્થિર રહે." એ વીર્યને અનામિકા અને અંગૂઠા વડે લઈને, છાતી કે ભ્રૂમધ્ય પર સ્પર્શ કરવો. જો પુરુષ પાણીમાં પોતાને જુએ, તો તેને પ્રાર્થના કરવી—"મારી અંદર શક્તિ, બળ, યશ, સંપત્તિ અને પુણ્ય આવો." સ્ત્રીઓ માટે, માસિક ધર્મકાળનું વસ્ત્ર એ તેમની સમૃદ્ધિ છે. તેથી, જો સ્ત્રી એ વસ્ત્ર પહેરી હોય, તો પુરુષે તેને માન આપીને સંબોધવું જોઈએ. જો તે પોતે એ વસ્ત્ર આપે અને પુરુષ તેને ઇચ્છે, તો પુરુષે તેને સંતોષ આપવો; અને જો એ વસ્ત્ર આપે ત્યારે, "તમારી શક્તિ અને યશથી, હું તમારું યશ લઉં છું," એમ બોલે તો બંને યશસ્વી બને છે. જો પુરુષે આત્મસંયમ રાખવાનો ઈરાદો હોય, તો કહેવું—"હું તને ઇચ્છું છું," અને હૃદયથી સંકલ્પ સ્થાપી, મુખથી મુખ મિલાવી, યોનિ સ્પર્શી, પ્રાર્થના કરવી—"તારા અંગે અંગે જન્મે છે, હૃદયથી ઉદ્ભવે છે; તું અંગોનું સાર છે, મને આનંદ આપ." જો સંતાન ન ઇચ્છતું હોય, તો એ જ રીતે સંકલ્પ સ્થાપી, મુખથી મુખ મિલાવી, શ્વાસ લેતાં અને છોડી, "તમારા બીજથી હું બીજ પાછું લઉં છું," એમ બોલતાં, સ્ત્રી ગર્ભવતી થતી નથી. જો સંતાન ઈચ્છતા હોય, તો એ જ રીતે, "તમારા બીજથી હું બીજ મૂકું છું," એમ બોલતાં, ગર્ભ ધરે છે. જો પત્નીએ પરપુરુષ સાથે સંબંધ રાખ્યો હોય અને પતિને એ વાત મનમાં હોય, તો કાચા પાત્રમાં અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરી, કુશ વિરુદ્ધ દિશામાં પાથરી, ઘીમાં મંજવેલા શર ઘાસના ત્રણ ટુકડા અર્પણ કરીને, દરેક વખતે "તેનું દુર્ભાગ્ય, વંધ્યત્વ, સંતાનહીનતા અને નિર્જીવતા દૂર થાય," એમ બોલવું. જેણે એ જ્ઞાન ધરાવ્યું છે, તેવા બ્રાહ્મણની પત્નીને ઉપહાસ ન કરવો, કેમ કે તે જ્ઞાની શક્તિશાળી છે. માસિક ધર્મકાળે પત્ની મળી આવે, તો ત્રણ દિવસ સુધી ઘીમાં કુશ નાખીને પીવું, મેલાં વસ્ત્ર પહેરવા, અને પછી સ્નાન કરી, ચોખા પીસી, સંકલ્પપૂર્વક વિવિધ વિધિ કરવી. જો સુંદર પુત્ર ઈચ્છતા હોય, તો દૂધ અને ઘીમાં ચોખા રાંધી, બંને સાથે ખાવું; શ્યામ કે તાંબડાં પુત્ર માટે દહીં-ઘી સાથે ચોખા, લાલ આંખવાળા પુત્ર માટે પાણી-ઘી સાથે ચોખા, અને વિદ્વાન પુત્રી માટે તલ-ઘી સાથે ચોખા. વિદ્વાન પુત્ર માટે, જે સભામાં વિજયી બને, સર્વ વેદોનું પઠન કરી, માંસ-ઘી સાથે ચોખા બંને ખાય. પ્રભાતે, ઘીથી પાકનું હવન કરી, અગ્નિ, અનુમતિ અને સવિતા દેવને અર્પણ, પછી પોતે અને પત્ની ખાય. પત્નીને પાણી છાંટી, "ઉઠો, ભાગ્યવતી, બીજા ક્ષેત્રે જાઓ; પતિ સાથે સંતાન ઉત્પન્ન કરો," એમ આશીર્વાદ આપે. પછી, પતિ કહે—"હું પ્રાણશક્તિ, તું શરીર; તું પ્રાણશક્તિ, હું શરીર; હું સામન, તું ઋચ; હું સ્વર્ગ, તું પૃથ્વી; આવો, સંયુક્ત થઈ, પુત્ર માટે બીજ મૂકીયે." પછી પત્નીના પગ ફેલાવી, "હું આકાશ અને પૃથ્વી ખોલું છું," એમ બોલી, સંકલ્પ સ્થાપી, મુખ મિલાવી, ત્રણ વાર સ્પર્શ કરી, "વિષ્ણુ ગર્ભ તૈયાર કરે, ત્વષ્ટા આકાર આપે, પ્રજાપતિ પુરી પાડી, ધાતા ગર્ભ મૂકે," એમ બોલે. "શિનીવાલી, પૃથુષ્ટુકા, અને અશ્વિનીકુમારો ગર્ભ મૂકે," એમ પણ બોલે. "દેવી અશ્વિનીકુમારોના સુવર્ણ અરણીઓથી ગર્ભ ચરખે છે, એમ હું તારા ગર્ભને દસમા મહિનેસ્થાપિત કરું છું. પૃથ્વી અગ્નિથી, આકાશ ઇન્દ્રથી, વાયુ દિશાઓથી ગર્ભવતી છે, એ રીતે હું તારા ગર્ભ મૂકી રહ્યો છું," એમ પ્રાર્થના કરે. પાણી છાંટી, "જે રીતે પવન સરોવરને હલાવે છે, એ રીતે ગર્ભ તારા અંદર સુરક્ષિત રહે," એમ આશીર્વાદ આપે. "ઇન્દ્ર, આ ગર્ભને રક્ષે, તે બળવાન બને." જ્યારે સંતાન જન્મે, ત્યારે અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરી, બાળકને ગોદમાં લઈ, દહીં, ઘી અને મધનું મિશ્રણ અર્પણ કરે—"હજારોનું સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય, સંતાન અને ધનથી વિયોગ ન થાય, પ્રાણ અને મનનું યજ્ઞ અર્પણ થાય." પછી, બાળકના કાનમાં ત્રણવાર "વાણી, વાણી, વાણી" કહે, અને ગુપ્ત નામ "વેદ" આપે. દહીં, મધ, ઘી અને ગુપ્ત સોનાથી તૈયાર મિશ્રણ બાળકને ખવડાવે—"તારા પર પૃથ્વી, અંતરિક્ષ, આકાશ અને સર્વ લોક સ્થાપું છું." પછી, બાળકને સ્પર્શી, "પથ્થર જેવો મજબૂત, કુહાડા જેવો તીખો, અગ્નિમાં ન પિગળતું સોનું, તું પોતાનો આત્મા છે, પુત્રના નામે જીવ," એમ આશીર્વાદ આપે. માતાને કહે—"મૈત્રાવરુણી, હીરા પુત્રને જન્મ આપ્યો છે, હંમેશાં હીરા સંતાનથી સમૃદ્ધ રહો." બાળક માતાને આપી, સ્તનપાન કરાવે—"મારો સ્તન, ઘીથી ભરપૂર, સમૃદ્ધ, સર્વ ધનની પોષક, સરસ્વતી, અહીં પોષણ માટે આપું છું." જે બ્રાહ્મણ આ રીતે જાણે છે, તે મહાન પિતા, મહાન પિતામહ બને છે; સમૃદ્ધિ, યશ અને તેજમાં શ્રેષ્ઠ બને છે. પછી વંશાવળીનું વર્ણન આવે છે—અમે ભારદ્વાજપુત્ર, વત્સીમાંડવીપુત્ર, પારાશરીપુત્ર... એમ અનેક મહાન ઋષિ-વંશોમાંથી ઉત્પન્ન છીએ. યાજ્ઞવલ્ક્ય, ઉદ્દાલક, આરુણ, ઓપવેશિ, કુશ્રિ, વાજપેય, જીહ્વાવાન બાદ્યોગ, અસિત વાર્ષગણ, હરિત કાશ્યપ, હિલ્પ કાશ્યપ, કાશ્યપ નૈધ્રુવિ, વાચ આંબિણ્ય, અને અંતે આદિત્ય સુધી વંશ ચાલે છે. આ રીતે, વંશાવળીના અનેક શાખાઓ, પૌતિમાશી, કાત્યાયની, ગૌતમી, ભારદ્વાજ, પારાશરી, ઔપસ્વસ્તી, વૈયાઘ્રપદી, કાન્વી, કાપી વગેરે પણ વર્ણવાય છે. દરેક વંશની પવિત્ર પરંપરા, ઋષિઓના જ્ઞાન અને યજ્ઞોપચાર દ્વારા સંચાલિત છે. અંતે, ષમાનમાના, માન્ડુકાયન, માન્ડવ્ય, કૌત્સ, માહિથ્થિ, વામકક્ષાયણ, હાંડિલ્ય, વાત્સ્ય, કુશ્રિ, યજ્ઞવચસ, રાજસ્તંભાયન, ટુર કાવષેય, અને પ્રજાપતિ સુધી વંશ ચાલે છે. પ્રજાપતિ બ્રહ્માથી ઉત્પન્ન છે, અને બ્રહ્મા સ્વયંભૂ છે. અંતે, બ્રહ્માને નમન કરાય છે. આ રીતે, સંસારના ગૌરવ, જીવનની પવિત્રતા અને વંશ પરંપરાની continuity, ઉપનિષદના આ અદ્વિતીય સંદેશમાં પ્રગટ થાય છે.