પ્રાચીનકાળમાં, ઋષિ-મુનિઓએ બ્રહ્મવિદ્યાના રહસ્યોને શોધી કાઢ્યા હતા. તેમણે જાણ્યું કે સામન એટલે પ્રાણ છે, કારણ કે પ્રાણથી જ બધા જીવ હાર્મોનીમાં રહે છે. જે કોઈ આ રીતે જાણે છે, તે સર્વોત્કૃષ્ટતા પ્રાપ્ત કરે છે અને સામન સાથે એકરૂપ થાઈ તે જ લોકને પ્રાપ્ત કરે છે. પછી કહેવામાં આવ્યું કે ક્ષત્ર એટલે પણ પ્રાણ છે, કેમ કે પ્રાણથી જ રાજસત્તા અક્ષુણ રહે છે. જે આ રીતે જાણે છે, તેને પૂર્ણ ક્ષત્રત્વ, એકતા અને ક્ષત્રત્વના લોકની પ્રાપ્તી થાય છે. પછી ગાયત્રી છંદના એક પગનું રૂપ વર્ણવાયું: પૃથ્વી, અંતરિક્ષ અને સ્વર્ગ—આ ત્રણેય આઠ અક્ષર ધરાવે છે, અને આઠ અક્ષરવાળો એક પગ ગાયત્રીનો છે. જે આ પગને જાણે છે, તે જેટલું આ ત્રણ લોક વિસ્તરે છે, એટલું જીતે છે. એ જ રીતે, ઋચ, યજુષ અને સામન—આ પણ આઠ અક્ષર ધરાવે છે, અને એ પણ ગાયત્રીનો એક પગ છે. જે આ પગને જાણે છે, તેટલું ત્રણ વેદ જેટલું વિસ્તાર જીતે છે. પ્રાણ, અપાન, વ્યાન—આ પણ આઠ અક્ષર ધરાવે છે, અને એ પણ ગાયત્રીનો એક પગ છે. જે આ પગને જાણે છે, તેટલું જીવ જેટલું વિસ્તાર જીતે છે. પછી ગાયત્રીના ચોથા પગનું વર્ણન આવે છે: એ ચોથો, દૃશ્ય પગ સર્વોચ્ચ તેજસ્વી પ્રદેશ છે, સર્વોપરી દેવ છે. એ દૃશ્ય પગ કહેવાય છે, કારણ કે એ દેખાય છે; સર્વોચ્ચ પ્રદેશ કહેવાય છે, કેમ કે એ સર્વથી ઉપર તેજ આપે છે. જે આ પગને જાણે છે, તે પણ તેજ અને કીર્તિથી પ્રભાસિત થાય છે. આ ગાયત્રી એ ચોથા, દૃશ્ય, સર્વોચ્ચ પ્રદેશમાં સ્થિર છે; તેથી એ સત્યમાં સ્થિર છે. નેત્ર એટલે સત્ય, કેમ કે નેત્રથી જ સત્ય જાણીતું થાય છે. તેથી જ્યારે બે વ્યક્તિ વિવાદ કરે, ત્યારે જે કહે કે “હું જોયું છે,” તેના પર વિશ્વાસ કરવો. આ સત્ય શક્તિમાં સ્થિર છે; શક્તિ એટલે પ્રાણ; તેથી ગાયત્રી સ્વમાં સ્થિર છે. ગાયત્રી એ પ્રાણ છે, એમાં શ્વાસો છે. જે ગાયત્રીનો પાઠ કરે છે, એ પ્રાણથી રક્ષાય છે. કેટલાંક કહે છે કે સાવિત્રી અનુષ્ટુપ છે અને વાણી પણ અનુષ્ટુપ છે, પણ એવું કરવું જોઈએ નહીં; માત્ર ગાયત્રીનો જ પાઠ કરવો. અનેક દાન મળે, તો પણ ગાયત્રીના એક પગની પણ બરાબરી ન થાય. જો કોઈને ત્રણેય લોક ભરપૂર મળે, તો તેને ગાયત્રીના પ્રથમ પગની પ્રાપ્તી થાય; ત્રણ વેદ જેટલું જ્ઞાન મળે, તો બીજું પગ મળે; જીવ જેટલું મળે, તો ત્રીજું પગ મળે; પણ ચોથો, દૃશ્ય પગ તો અંધકારથી પર છે, જે કોઈને પ્રાપ્ત થતો નથી. ગાયત્રીની નજીકતા એ ગાયત્રી જ છે: ક્યારેક એક પગવાળી, બે, ત્રણ, ચાર, તો ક્યારેક પગવિહોણી પણ કહેવાય છે, કેમ કે એ પગથી પ્રાપ્ત થતી નથી. “હે ચોથા, દૃશ્ય પગ, અંધકારથી પર, તને નમસ્કાર!” જેની ઉપર દુષ્મનાવટ હોય, તેના માટે “એની ઈચ્છા પૂર્ણ ન થાય” એવું કહેજો; અથવા “મારી ઈચ્છા પૂર્ણ થાય” એમ કહેજો. એક વખત જનક રાજા વિદેહે બુદિલા પુત્ર અશ્વતરાશ્વિને પૂછ્યું: “તમે કહ્યુ કે ગાયત્રી હાથી બની છે, તો એ કેવી રીતે વહન કરે છે?” બુદિલાએ કહ્યું, “હે રાજન, તેનું મોં એ જ તેનો મુખ છે.” તેનું મુખ અગ્નિ છે; જેમ અગ્નિમાં અનેક હોદાનાં પદાર્થો નાખો તો બધું ભસ્મ કરે છે, તેમ જ આ જ્ઞાન ધરાવનાર અનેક પાપો કરે તો પણ બધું ભસ્મ થાય છે અને એ શુદ્ધ, નિર્વિકાર, અમર બને છે. પછી પ્રાર્થના થાય છે: “સત્યનું મુખ સોનાના પાત્રથી ઢંકાયેલું છે; હે પૂષણ, એ દૂર કરી મને સત્ય દર્શાવ. હે યમ, હે સૂર્ય, તું તારાં કિરણો પાછાં ખેંચ, તું તારા તેજને સમેટ, જેથી હું તારો પરમ રૂપ જોઈ શકું. એ જે ત્યાં છે, એ હું છું. આ શરીર ભસ્મમાં વિલય પામે, પ્રાણ અમર વાયુમાં મળે. હે મન, યાદ રાખજે! હે અગ્નિ, અમને સારા માર્ગે લઈ જજે, અમારો પાપ દૂર કરજે, અમે તને શ્રેષ્ઠ ભક્તિ અર્પણ કરીશું.” પછી વાત આવે છે કે વેતકેતુ, આરુણપુત્ર, પંચાલોના સભામાં આવ્યા. ત્યાં તેમણે જવૈલિ, પ્રભાવહનપુત્રને પોતાના કર્મમાં વ્યસ્ત જોયા. વેતકેતુએ પૂછ્યું: “શું તને પિતાએ શિક્ષિત કર્યો છે?” “હા,” એમ જવાબ મળ્યો. પછી જવૈલિએ પાંચ પ્રશ્નો પૂછ્યા: “શું તને ખબર છે કે જીવ departing થયા પછી અલગ-અલગ દિશામાં કેમ જાય છે? કેમ પાછા આવે છે? કેમ ઘણા જીવ જાય છે છતાં પણ દુનિયા ભરાતી નથી? શું તને ખબર છે કે અગ્નિમાં હોદાનાં પાણી માનવીની વાણી બનીને ઊભાં થાય છે? શું તને દેવયાન અને પિતૃયાન માર્ગની ખબર છે?” વેતકેતુએ દરેક પ્રશ્ને ‘નહીં’ કહ્યુ. પછી વેતકેતુ પિતાજી પાસે ગયા અને કહ્યું: “પિતાશ્રી, તમે મને શું શીખવ્યું? એક ક્ષત્રિયે પાંચ પ્રશ્ન પૂછ્યા અને હું એકનો પણ જવાબ આપી શક્યો નહીં.” પિતાએ કહ્યું: “જે મને ખબર છે, તને બધું શીખવ્યું છે. હવે તું જ જઈને એ જ્ઞાન મેળવ.” વેતકેતુ પુનઃ જવૈલિ પાસે ગયા. તેમને સન્માન મળ્યું અને બેસાડવામાં આવ્યા. જવૈલિએ કહ્યું: “ગૌતમ, તને વરદાન મળ્યું છે.” ગૌતમએ વિનંતી કરી: “જેમ વચન આપ્યું છે, એમ અંતે જે શબ્દો યુવાનને કહ્યા, તે મને કહો.” જવૈલિએ કહ્યું: “દેવતાઓમાં આવાં વરદાન મળે છે; મનુષ્યોમાં બોલ.” ગૌતમએ કહ્યું: “સોનું, ગાય, ઘોડા, દાસી, વસ્ત્ર—આ બધું તો જાણીતા દાન છે; પણ તમે અનંત દાતા છો. તેથી, હું યોગ્ય દક્ષિણાથી તમારી પાસે આવ્યો છું.” પછી જવૈલિએ ગુપ્ત જ્ઞાન જણાવવાનું શરૂ કર્યું: “આ જગત અગ્નિ છે, તેનું ઇંધણ સૂર્ય છે, કિરણો ધૂમ્ર છે, દિવસ જ્વાળા છે, ચંદ્રાણો કાંડો છે, તારાઓ ચિંગારી છે. આ અગ્નિમાં દેવતાઓ શ્રદ્ધા હવન રૂપે અર્પે છે, અને તેમાંથી રાજા સોમ ઉત્પન્ન થાય છે. પછી વરસાદ એ અગ્નિ છે, તેનું ઇંધણ વર્ષ છે, વાદળ ધૂમ્ર છે, વીજળી જ્વાળા છે, વીજકાંડો છે, ગર્જના ચિંગારી છે. આ અગ્નિમાં દેવતાઓ સોમ અર્પે છે, અને તેમાંથી વરસાદ થાય છે. પૃથ્વી એ અગ્નિ છે, તેનું ઇંધણ પૃથ્વી છે, વાયુ ધૂમ્ર છે, રાત્રિ જ્વાળા છે, દિશાઓ કાંડો છે, અંતર દિશાઓ ચિંગારી છે. આ અગ્નિમાં દેવતાઓ વરસાદ અર્પે છે, અને તેમાંથી અન્ન ઉત્પન્ન થાય છે. માનવ એ અગ્નિ છે, તેનું મુખ ઇંધણ છે, શ્વાસ ધૂમ્ર છે, વાણી જ્વાળા છે, નેત્ર કાંડો છે, કાન ચિંગારી છે. આ અગ્નિમાં દેવતાઓ અન્ન અર્પે છે, અને તેમાંથી વિર્ય ઉત્પન્ન થાય છે. સ્ત્રી એ અગ્નિ છે, તેનું યોનિ ઇંધણ છે, વાળ ધૂમ્ર છે, યોનિ જ્વાળા છે, આંતરિક ક્રિયા કાંડો છે, આનંદ ચિંગારી છે. આ અગ્નિમાં દેવતાઓ વિર્ય અર્પે છે, અને તેમાંથી પુરૂષ જન્મે છે. એ જન્મે છે, જીવતો રહે છે અને મૃત્યુ પામે છે. પછી તેને અગ્નિમાં મૂકે છે. ત્યાં અગ્નિ જ અગ્નિ બને છે, ઇંધણ ઇંધણ, ધૂમ્ર ધૂમ્ર, જ્વાળા જ્વાળા, કાંડો કાંડો, ચિંગારી ચિંગારી. આ અગ્નિમાં દેવતાઓ મનુષ્યને હવન રૂપે અર્પે છે, અને તેમાંથી તેજસ્વી પુરુષ ઉત્પન્ન થાય છે. જે લોકો આ જાણે છે અને જંગલમાં શ્રદ્ધા અને સત્યનું આરાધન કરે છે, તેઓ જ્વાળા, દિવસ, શુક્લપક્ષ, ઉત્તરાયણ, દેવલોક, સૂર્ય, વીજળી એમ ક્રમશ: આગળ વધે છે. વીજળી પછી મનથી ઉત્પન્ન વ્યક્તિ તેમને બ્રહ્મલોક પહોંચાડે છે, જ્યાંથી પાછા આવવું પડતું નથી. પણ જે લોકો યજ્ઞ, દાન, તપથી લોક મેળવે છે, તેઓ ધૂમ્ર, રાત્રિ, કૃષ્ણપક્ષ, દક્ષિણાયન, પિતૃલોક, ચંદ્ર, પછી ત્યાંથી અંતે પૃથ્વી, અન્ન, સ્ત્રીના અગ્નિમાં જઈને ફરી જન્મ લે છે. આ રીતે સતત ચક્ર ચાલે છે. જે આ બે માર્ગ જાણતા નથી, તેઓ કીડા, પતંગિયા વગેરે બની જાય છે. જે શ્રેષ્ઠ અને પ્રાચીન જાણે છે, એ પોતાનામાં શ્રેષ્ઠ બને છે; પ્રાણ એ શ્રેષ્ઠ છે. જે શ્રેષ્ઠ જાણે છે, એ શ્રેષ્ઠ બને છે. જે ઉત્તમ જાણે છે, એ પોતાના લોકોમાં ઉત્તમ બને છે; વાણી એ ઉત્તમ છે. અને જે આધાર જાણે છે, એ સરળ અને મુશ્કેલ બંને સ્થિતિમાં સ્થિર રહે છે; નેત્ર એ આધાર છે. જે આ રીતે જાણે છે, એ દરેક પરિસ્થિતિમાં સ્થિર રહે છે. આ રીતે, ઉપનિષદો દ્વારા બ્રહ્મવિદ્યાના ઊંડા રહસ્યો પ્રગટ થયા—પ્રાણ, વાણી, નેત્ર, ગાયત્રી, યજ્ઞ, જન્મ-મરણના માર્ગ—આ બધું જાણવાથી જીવ આત્માને, બ્રહ્મને, સત્યને અને મુક્તિને પ્રાપ્ત થાય છે.