બૃહદારણ્યકોપનિષદ્

એક સમયે યાજ્ઞાવલ્ક્યે માઇત્રેયીને આ આત્મતત્વના મહાસૂત્રો સમજાવ્યા. તેમણે કહ્યું: "જ્યારે કોઈ ચાખે છે, છતાં ચાખતો નથી, ત્યારે એ જ ચાખવાનું છે. ચાખનારા માટે ચાખવાની ક્રિયા કદી બંધ થતી નથી, કેમ કે એ અવિનાશી છે. બીજું કંઈ નથી, તો પછી એ સિવાય બીજું શું ચાખી શકાય? આ રીતે, જ્યારે કોઈ બોલે છે, છતાં બોલતો નથી, ત્યારે એ જ બોલવાનું છે. બોલનારા માટે બોલવું કદી બંધ થતું નથી, કારણ કે એ અવિનાશી છે. બીજું કંઈ નથી, તો બીજું શું બોલી શકાય? જ્યારે કોઈ સાંભળે છે, છતાં સાંભળતો નથી, ત્યારે એ જ સાંભળવાનું છે. સાંભળનારા માટે સાંભળવું કદી બંધ થતું નથી, કારણ કે એ અવિનાશી છે. બીજું કંઈ નથી, તો બીજું શું સાંભળી શકાય? જ્યારે કોઈ વિચારે છે, છતાં વિચારેતો નથી, ત્યારે એ જ વિચારોનું છે. વિચારોનારા માટે વિચારવાની ક્રિયા કદી બંધ થતી નથી, કેમ કે એ અવિનાશી છે. બીજું કંઈ નથી, તો બીજું શું વિચારી શકાય? જે સ્પર્શ આ આત્માને સ્પર્શતું નથી—જ્યારે કોઈ સ્પર્શ કરે છે, ત્યારે એ જ સ્પર્શવાનું છે, પણ એ સ્પર્શાતું નથી; કેમ કે સ્પર્શનાર અને સ્પર્શાતું એ બંને અવિનાશી છે, અને બીજું કંઈ નથી જેને દ્વારા એ સ્પર્શાય. જે જાણે છે—જ્યારે કોઈ જાણે છે, ત્યારે એ જ જાણવાનું છે, પણ એ જાણાતું નથી; કેમ કે જાણનાર અને જાણાતું એ બંને અવિનાશી છે, અને બીજું કંઈ નથી જેને દ્વારા એ જાણાય. જ્યાં દ્વૈત છે, ત્યાં એક બીજાને જુએ છે, સુઘે છે, ચાખે છે, બોલે છે, સાંભલે છે, વિચારે છે, સ્પર્શે છે, જાણે છે. પણ જ્યાં બધું જ આત્મા બની જાય છે, ત્યાં પછી કોણ કોને જુએ? કોણ કોને સુઘે? કોણ કોને ચાખે? કોણ કોને બોલે? કોણ કોને સાંભલે? કોણ કોને વિચારે? કોણ કોને સ્પર્શે? કોણ કોને જાણે? એ જેનાથી બધું જાણાય છે, એને કોણ જાણે? જેમને માટે બધું આત્મા બની ગયું છે, એ પછી બીજું કંઈ રહેતું નથી. યાજ્ઞાવલ્ક્યે એમ કહીને માઇત્રેયીને ઉપદેશ પૂર્ણ કર્યો: 'આ જ અમરત્વ છે.' અને પછી યાજ્ઞાવલ્ક્યે વિદાય લીધી. પછી આ જ્ઞાન પરંપરા કેવી રીતે વહેતી રહી એનું વર્ણન આવે છે: પશુતિમાષ્યએ ગૌપવનાથી શીખ્યું, ગૌપવનાએ પશુતિમાષ્યથી, પશુતિમાષ્યએ ગૌપવનાથી, ગૌપવનાએ કૌશિકથી, કૌશિકે કૌંડિન્યથી, કૌંડિન્યે હાણ્ડિલ્યથી, ચાણ્ડિલ્યે કૌશિક અને ગૌતમાથી, ગૌતમાએ... આ જ રીતે, અગ્નિવેશ્યે અગ્નિવેશ્યથી, ગાર્ગ્યે ગાર્ગ્યથી, ગૌતમાએ શૈતવથી, શૈતવે પારાશાર્યાયણથી, પારાશાર્યાયણે ગાર્ગાયણથી, ગાર્ગાયણે ઉદ્દાલકાયણથી, ઉદ્દાલકાયણે જાબાલાયણથી, જાબાલાયણે માધ્યંદિનાયણથી, માધ્યંદિનાયણે શૌકારાયણથી, શૌકારાયણે કાશાયણથી, કાશાયણે શાયકાયણથી, શાયકાયણે કૌશિકાયણથી, કૌશિકાયણે... ઘૃતકૌશિકે ઘૃતકૌશિકથી, પ્રાશર્યાયણે પારાશાર્યાયણથી, પારાશાર્યે પારાશર્યથી, જાતુકર્ણ્યે જાતુકર્ણ્યથી, અસુરાયણે યાસ્કથી, અસુરાયણે ટ્રૈવણથી, ટ્રૈવણે ઔપજનધનથી, ઔપજનધને અસુરથી, અસુરે ભારદ્વાજથી, ભારદ્વાજે આત્રેયથી, આત્રેયે માણ્ટિથી, માણ્ટિએ ગૌતમાથી, ગૌતમાએ વાત્સ્યાથી, વાત્સ્યાએ હાણ્ડિલ્યથી, ચાણ્ડિલ્યે કૈશોર્યથી, કાપ્યાએ કૈશોર્યથી, કાપ્યાએ કુમારહારિતથી, કુમારહારિતે ગાલવથી, ગાલવે વિદર્ભીકૌંડિન્યથી, વિદર્ભીકૌંડિન્યે વત્સનપાતથી, બાભ્રવે વત્સનપાતથી, પંથાએ શૌભરથી, શૌભરે આયાસ્યથી, આયાસ્યે અંગિરસથી, ભૂતિએ ત્વષ્ટ્રાથી, ત્વષ્ટ્રાએ વિશ્વરૂપથી, વિશ્વરૂપે ત્વષ્ટ્રાથી, ત્વષ્ટ્રાએ અશ્વિનીકુમારોથી, અશ્વિનીકુમારો દધીચથી, દધ્યઙ્ અથર્વણથી, અથર્વણ આથર્વાથી, આથર્વા દૈવથી, દૈવ મૃત્યુથી, મૃત્યુ પ્રાધ્વંસનથી, પ્રાધ્વંસન એકર્શિથી, એકર્શિ વિપ્રચિત્તિથી, વિપ્રચિત્તિ વ્યષ્ટિથી, વ્યષ્ટિ શનારથી, શનાર શનાતનથી, શનાતન શનગથી, શનગ પરમેષ્ઠિનથી, પરમેષ્ઠિન બ્રહ્માથી, બ્રહ્મા સ્વયંભૂ છે. બ્રહ્માને નમસ્કાર. યાજ્ઞાવલ્ક્યે કહ્યું: 'એ પૂર્ણ છે, આ પૂર્ણ છે; પૂર્ણમાંથી પૂર્ણ ઉત્પન્ન થાય છે. પૂર્ણમાંથી પૂર્ણ કાઢી લો, તો પણ પૂર્ણ જ બાકી રહે છે.' આકાશ બ્રહ્મ છે, આકાશ પ્રાચીન છે, વાયુ એ આકાશ છે—આવું કૌરવ્યાયણીપુત્રે કહ્યું. આ જ વેદ છે; બ્રાહ્મણો વેદ જાણે છે; અને આથી જે જાણવાનું છે, તે બધું જાણી શકાય છે. પછી કહે છે: પ્રજાપતિના ત્રણ પ્રકારના સંતાન હતા—દેવતાઓ, મનુષ્યો અને અસુરો. એ બધાએ પિતા પ્રજાપતિની પાસે શિષ્ય તરીકે રહીને વિદ્યાભ્યાસ કર્યો. પ્રથમ દેવોએ કહ્યું, 'અમને શીખવો.' પ્રજાપતિએ માત્ર એક અક્ષર ઉચ્ચાર્યું: 'દ.' 'સમજી લીધું?' એમ પૂછ્યું. દેવોએ કહ્યું, 'અમે સમજ્યા—દમન, એટલે સંયમ રાખો.' પ્રજાપતિએ કહ્યુ, 'હા, તમે સાચું સમજ્યા.' પછી મનુષ્યો આવ્યા અને કહ્યું, 'અમને શીખવો.' પ્રજાપતિએ એ જ અક્ષર કહ્યું: 'દ.' 'સમજી લીધું?' એમ પૂછ્યું. મનુષ્યોએ કહ્યું, 'અમે સમજ્યા—દાન આપો.' પ્રજાપતિએ કહ્યુ, 'સાચું સમજ્યું.' પછી અસુરોએ પણ એ જ વિનંતી કરી. પ્રજાપતિએ એ જ અક્ષર કહ્યું: 'દ.' 'સમજી લીધું?' એમ પૂછ્યું. અસુરોએ કહ્યું, 'અમે સમજ્યા—દયા રાખો.' પ્રજાપતિએ કહ્યુ, 'તમે પણ સાચું સમજ્યા.' તેથી આ દિવ્ય અવાજ વીજળીમાં ગુંજે છે: 'દ, દ, દ'—સંયમ, દાન, દયા. આ ત્રણ વસ્તુઓ શીખવી જોઈએ. પ્રજાપતિ જ હૃદય છે; એ જ બ્રહ્મ છે, એ જ સર્વ છે. એ 'હૃ-દ-યમ'—ત્રણ અક્ષરો. 'હૃ'—જાણનાર પોતે અને બીજાને અર્પણ કરે છે. 'દ'—જાણનાર પોતે અને બીજાને દાન આપે છે. 'યમ'—જાણનાર સ્વર્ગલોક પ્રાપ્ત કરે છે. આ જ સર્વસત્ય છે. જે આ મહાન, પ્રથમ જન્મેલા સત્ય બ્રહ્મને જાણે છે, એ સર્વ લોક જીતે છે. બ્રહ્મ જ સત્ય છે. આ જગતની શરૂઆતમાં ફક્ત જળ હતું. જળમાંથી સત્ય ઉત્પન્ન થયું; સત્ય બ્રહ્મ છે, બ્રહ્મ પ્રજાપતિ છે, પ્રજાપતિ દેવતા છે. તેથી સત્યની જ પૂજા થાય છે. 'સ-ત્યમ'—ત્રણ અક્ષરો. પહેલા અને છેલ્લો અક્ષર સત્ય છે, મધ્ય Falsehood છે; પણ એ સત્યથી ઘેરાયેલું હોવાથી અંતે સત્ય બની જાય છે. જે આ રીતે જાણે છે, એને અસત્ય સ્પર્શતું નથી. સૂર્ય જ સત્ય છે. સૂર્યમંડળમાં રહેલો પુરુષ અને જમણા નેત્રમાં રહેલો પુરુષ—આ બંને એકબીજામાં સ્થિત છે. અહીં રહેલો એ કિરણો દ્વારા ત્યાં સ્થિત છે, અને ત્યાં રહેલો શ્વાસો દ્વારા અહીં. જ્યારે કોઈ વિદાય લે છે, ત્યારે ફક્ત શુદ્ધ મંડળ જ જુએ છે; કિરણો પાછા આવતાં નથી. સૂર્યમંડળના પુરુષનું 'ભૂઃ' માથું છે, 'ભુવઃ' હાથ છે, 'સ્વઃ' આધાર છે. એનું ગુપ્ત ઉપદેશ 'અહ' છે. જે જાણે છે, એ દુઃખ નાશ કરે છે. જમણા નેત્રના પુરુષનું પણ એ જ સ્વરૂપ છે. એનું ગુપ્ત ઉપદેશ 'અહમ' છે. જે જાણે છે, એ દુઃખ નાશ કરે છે. વીજળી બ્રહ્મ છે—એ પ્રકાશ આપે છે, તેથી વીજળી કહેવાય છે. જે જાણે છે, એ માટે વીજળી દુઃખનો નાશ કરે છે. મનથી બનેલો આ પુરુષ છે, એનું પ્રકાશ સત્ય છે. હૃદયમાં, જેમ ધાન્ય આવરણમાં હોય છે, એમ આ પુરુષ આંતરાત્મામાં વસે છે. એ સર્વનો ઈશ્વર, શાસક અને સ્વામી છે; જે જાણે છે, એ સર્વનું શાસન કરે છે. વાણી (સ્વર)ને ગાય તરીકે ધ્યાનમાં લેવું જોઈએ. એની ચાર સ્તન છે: સ્વાહા, વષટ્, હં, સ્વધા. દેવતાઓ પહેલા બે પર, મનુષ્યો હં પર, પિતૃઓ સ્વધા પર જીવન જીવે છે. પ્રાણ એ વાછરડો છે, મન એ વાછરડો છે. આ અગ્નિ, વૈશ્વાનર, મનુષ્યમાં છે, જેના દ્વારા ભોજન પચાય છે. જ્યારે કાન ઢાંકી લો ત્યારે જે અવાજ આવે છે, એ એનું ધ્વનિ છે. મૃત્યુ સમયે એ અવાજ બંધ થાય છે. સૌથી શ્રેષ્ઠ તપ એ છે જે એકાંતમાં થાય છે; જે જાણે છે, એ સર્વોચ્ચ લોક જીતે છે. મૃત્યુ પછી જીવ પવનમાં જાય છે; ત્યાં એક જગ્યા ખુલે છે, જે ચક્રીય ધુરી જેવી છે; એમાંથી ઉપર ચડે છે. પછી સૂર્યમાં પહોંચે છે; ત્યાં ઢોલની જેમ જગ્યા મળે છે; પછી ચંદ્રમાં, ત્યાં પણ જગ્યા મળે છે; એમાંથી ઉપર ચઢી આનંદમય લોકમાં રહી જાય છે. કેટલાક કહે છે, 'અન્ન બ્રહ્મ છે.' પણ અન્ન વિના શ્વાસ ન રહે. કેટલાક કહે છે, 'પ્રાણ બ્રહ્મ છે.' પણ પ્રાણ વિના અન્ન સૂકી જાય છે. અહીં, આ બંને એક થઈને શ્રેષ્ઠ અવસ્થા પામે છે. પ્રાત્રદે પિતાને પૂછ્યું: 'જે આ રીતે જાણે છે, એ માટે હું શું શુભ કરું? શું અશુભ કરું?' પિતાએ કહ્યું: 'આ રીતે ના બોલ. જે આ બંનેમાં એક થઈ જાય છે, એ શ્રેષ્ઠ અવસ્થા પામે છે.' તેથી કહેવાય છે: 'બધા જીવ અન્નમાં સ્થિત છે.' અને 'બધા જીવ પ્રાણમાં આનંદ પામે છે.' જે જાણે છે, એ માટે બધું જ એમાં પ્રવેશી જાય છે. ઋચ (સ્તોત્ર) એ પ્રાણ છે; કેમ કે પ્રાણે બધું ઉંચું થાય છે. જે જાણે છે, એ ઉંચા સ્થાન પામે છે. યજુષ પણ પ્રાણ છે; કેમ કે પ્રાણે બધું જોડાય છે. જે જાણે છે, એ શ્રેષ્ઠતા પામે છે. સામન પણ પ્રાણ છે; કેમ કે પ્રાણે બધું સમ થાય છે. જે જાણે છે, એ શ્રેષ્ઠતા પામે છે. ક્ષત્ર (રાજસત્તા) પણ પ્રાણ છે; કેમ કે પ્રાણે જ રાજસત્તા ટકી રહે છે. જે જાણે છે, એ સંપૂર્ણ રાજસત્તા પામે છે. પૃથ્વી, અંતરિક્ષ અને સ્વર્ગ—આ આઠ અક્ષરો છે; ગાયત્રીનું એક પગ આઠ અક્ષરનું છે. જે જાણે છે, એ ત્રિલોકવિજયી થાય છે. ઋચ, યજુષ, સામન—આ પણ આઠ અક્ષરો છે; ગાયત્રીનું બીજું પગ પણ આઠ અક્ષરનું છે. જે જાણે છે, એ ત્રિવેદવિજયી થાય છે. પ્રાણ, અપાન, વ્યાન—આ પણ આઠ અક્ષરો છે; ગાયત્રીનું ત્રીજું પગ પણ આઠ અક્ષરનું છે. જે જાણે છે, એ સર્વ જીવોમાં વિજયી થાય છે. ગાયત્રીનું ચોથું પગ, દેખાતું પગ, એ પરમ તેજસ્વી પ્રદેશ છે. એ જ ચોથું પગ છે. એ દેખાય છે, તેથી 'દેખાતું', અને એ સર્વ ઉપર તેજ આપે છે, તેથી 'પરમ પ્રદેશ' કહેવાય છે. જે જાણે છે, એ તેજસ્વી થાય છે. ગાયત્રી એ ચોથા, દેખાતા, પરમ પ્રદેશમાં સ્થિત છે; એટલે એ સત્યમાં સ્થિત છે. આંખ સત્ય છે, કેમ કે આંખ જ સત્ય છે. તેથી જ્યારે બે જણ વિવાદ કરે, તો 'હું જોયું' એ કહે એનું માનવું. આ સત્ય શક્તિમાં સ્થિત છે; પ્રાણ જ શક્તિ છે; એ પ્રાણમાં સ્થિત છે. તેથી કહેવાય છે: 'શક્તિ સત્ય કરતા મહાન છે.' આમ ગાયત્રી આત્મામાં સ્થિત છે. ગાયત્રી ત્યાં છે; પ્રાણ ગાયત્રી છે; એ પ્રાણો ત્યાં છે. તેથી એને ગાયત્રી કહેવાય છે. જ્યારે કોઈ પાઠ કરે છે, ત્યારે એ ગાયત્રીને જ પાઠ કરે છે. પાઠ કરતી વખતે, પ્રાણ એને રક્ષે છે. કેટલાક કહે છે કે, સાવિત્રી અનુષ્ટુપ છે, અને વાણી અનુષ્ટુપ છે; 'હું વાણીનો પાઠ કરું છું.' એમ ન કરવું. ફક્ત ગાયત્રીનો જ પાઠ કરવો. અનેક દાન મળ્યા હોવા છતાં, ગાયત્રીના એક પગની પણ સરખામણી નથી. આ રીતે યાજ્ઞાવલ્ક્યે બ્રહ્મજ્ઞાનના રહસ્યોને પાંગપાંગે ખુલાસા કર્યા—કેવું છે એ આત્મા, કેવી રીતે એ સર્વત્ર વ્યાપે છે, અને કેવી રીતે એ જ્ઞાન પરંપરામાં વહે છે.