હવે સાંભળો, રાજા જનક અને યાજ્ઞાવલ્ક્ય વચ્ચે ઉપનિષદની ગહન ચર્ચા કેવી રીતે આગળ વધી. પ્રથમ, હૈલિન નામના જ્ઞાનીએ મને કહ્યું હતું કે વાણી એટલે બ્રહ્મ છે. જેમ કોઈ માતા, પિતા કે ગુરુની રીતે સત્ય કહેશે, તેમ હૈલિને કહ્યું: "વાણી ખરેખર બ્રહ્મ છે; વાણી વિના કશું અસ્તિત્વ પામતું નથી." પણ તેણે વાણીનું નિવાસસ્થાન અને આધાર શું છે તે મને જણાવ્યું નહીં—એ કહે કે, "મને ખબર નથી." રાજા, આ તો માત્ર એક ભાગ છે. પછી યાજ્ઞાવલ્ક્યએ કહ્યું: "વાણીનું નિવાસસ્થાન છે વાણી પોતે, તેનો આધાર છે આકાશ; તેને જ્ઞાનરૂપે ધ્યાન કરવું જોઈએ." રાજા પૂછે છે: "જ્ઞાન શું છે?" યાજ્ઞાવલ્ક્ય કહે છે: "વાણી જ જ્ઞાન છે, રાજન; વાણી દ્વારા જ આપણે સંબંધીઓને ઓળખીએ છીએ; ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ, અથર્વવેદ, ઇતિહાસ, પુરાણ, જ્ઞાન, ઉપનિષદ, શ્લોકો, સૂત્રો, અર્થ-વ્યાખ્યા—આ બધું વાણીથી જ જાણી શકાય છે. વાણી સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ છે; વાણી તેને કદી છોડતી નથી, સર્વ જીવો તેની તરફ આકર્ષાય છે." જે આ રીતે જાણે અને ધ્યાન કરે, તે દેવત્વ પામે છે. રાજા જનકે કહ્યું: "હું તને હજાર ગાય આપું." યાજ્ઞાવલ્ક્યએ કહ્યું: "મારા પિતાએ વિચાર્યું હતું કે ઉપદેશ આપ્યા વિના લેવું નહીં જોઈએ. એણે તને શું કહ્યું?" પછી બર્કુ વાર્ષ્ણએ મને કહ્યું: "નેત્ર એટલે બ્રહ્મ છે." એ પણ માતા, પિતા કે ગુરુની જેમ કહ્યું: "નેત્ર વિના કંઈ જોઈ શકાય નહીં." પણ એણે પણ નિવાસસ્થાન અને આધાર જણાવ્યા નહીં. રાજા, આ પણ એક ભાગ છે. યાજ્ઞાવલ્ક્યએ કહ્યું: "નેત્રનું નિવાસસ્થાન છે નેત્ર, આધાર છે આકાશ; તેને સત્યરૂપે ધ્યાન કરવું." રાજા પૂછે છે: "સત્ય શું?" યાજ્ઞાવલ્ક્ય કહે છે: "નેત્ર જ સત્ય છે; નેત્રથી જ જોવું કહેવાય છે; જ્યારે કોઈ કહે છે 'હું જોયું', એ જ સત્ય છે. નેત્ર સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ છે; નેત્ર તેને કદી છોડતું નથી, સર્વ જીવો તેની તરફ આવે છે." જે આ રીતે જાણે અને ધ્યાન કરે, તે દેવત્વ પામે છે. ફરી જનકે કહ્યું: "હું તને હજાર ગાય આપું." યાજ્ઞાવલ્ક્યએ કહ્યું: "મારા પિતાએ ઉપદેશ વિના લેવું યોગ્ય નથી એવું વિચાર્યું. એણે તને શું કહ્યું?" પછી ભરદ્વાજે કહ્યું: "કાન એટલે બ્રહ્મ છે." એ પણ એવી જ રીતે કહ્યું: "કાન વિના સાંભળવું શક્ય નથી." પણ એણે નિવાસસ્થાન અને આધાર જણાવ્યા નહીં. રાજા, આ પણ એક પાસું છે. યાજ્ઞાવલ્ક્યએ ઉત્તર આપ્યો: "કાનનું નિવાસસ્થાન છે કાન, આધાર છે આકાશ; તેને અનંતરૂપે ધ્યાન કરવું." રાજા પૂછે છે: "આ અનંતતા શું છે?" યાજ્ઞાવલ્ક્ય કહે છે: "દિશાઓ જ અનંત છે, રાજન; એટલે જ કઈ પણ દિશામાં જાઓ, અંતે પહોંચતા નથી; કાન પણ એવાં અનંત છે. કાન સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ છે; કાન તેને કદી છોડતું નથી, સર્વ જીવો તેની તરફ આવે છે." જે આ રીતે જાણે અને ધ્યાન કરે, તે દેવત્વ પામે છે. જનકે ફરી કહ્યું: "હું તને હજાર ગાય આપું." યાજ્ઞાવલ્ક્યએ પુછ્યું: "મારા પિતાએ શું કહ્યું?" પછી શત્યકામ જાબાલે કહ્યું: "મન એટલે બ્રહ્મ છે." એ પણ એવું જ કહ્યું: "મન વિના મનન શક્ય નથી." પણ એણે નિવાસસ્થાન અને આધાર જણાવ્યું નહીં. રાજા, આ પણ એક પાસું છે. યાજ્ઞાવલ્ક્યએ કહ્યું: "મનનું નિવાસસ્થાન છે મન, આધાર છે આકાશ; તેને આનંદરૂપે ધ્યાન કરવું." રાજા પૂછે છે: "આ આનંદ શું છે?" યાજ્ઞાવલ્ક્ય કહે છે: "મન જ આનંદ છે, રાજન; મનથી જ મનુષ્ય સ્ત્રીની નજીક જાય છે અને તેના સમાન પુત્ર પેદા થાય છે—એ જ આનંદ છે. મન સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ છે; મન તેને કદી છોડતું નથી, સર્વ જીવો તેની તરફ આવે છે." જે આ રીતે જાણે અને ધ્યાન કરે, તે દેવત્વ પામે છે. જનકે ફરી કહ્યું: "હું તને હજાર ગાય આપું." યાજ્ઞાવલ્ક્યએ પુછ્યું: "મારા પિતાએ શું કહ્યું?" પછી વિદગ્ધ શાકલ્યે કહ્યું: "હૃદય એટલે બ્રહ્મ છે." એ પણ એવી જ રીતે કહ્યું: "હૃદય વિના હૃદયતા રહેતી નથી." પણ એણે નિવાસસ્થાન અને આધાર જણાવ્યું નહીં. રાજા, આ પણ એક પાસું છે. યાજ્ઞાવલ્ક્યએ કહ્યું: "હૃદયનું નિવાસસ્થાન છે હૃદય, આધાર છે આકાશ; તેને સ્થિરતારૂપે ધ્યાન કરવું." રાજા પૂછે છે: "આ સ્થિરતા શું છે?" યાજ્ઞાવલ્ક્ય કહે છે: "હૃદય જ સ્થિરતા છે, રાજન; હૃદય સર્વ જીવોનું નિવાસસ્થાન છે, સર્વ જીવોનો આધાર છે, સર્વ જીવો હૃદયમાં સ્થિત છે. હૃદય સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ છે; હૃદય તેને કદી છોડતું નથી, સર્વ જીવો તેની તરફ આવે છે." જે આ રીતે જાણે અને ધ્યાન કરે, તે દેવત્વ પામે છે. જનકે ફરી કહ્યું: "હું તને હજાર ગાય આપું." યાજ્ઞાવલ્ક્યએ પુછ્યું: "મારા પિતાએ શું કહ્યું?" પછી રાજા જનક પોતાના આસનેથી ઊભા થયા અને યાજ્ઞાવલ્ક્યને નમસ્કાર કરીને કહ્યું: "યાજ્ઞાવલ્ક્ય, મને હરાવશો નહીં." યાજ્ઞાવલ્ક્યએ કહ્યું: "રાજન, જેમ કોઈ દૂરસફર પર જવાનું હોય તો રથ કે નૌકા તૈયાર કરે, તેમ તમે પણ આ ઉપનિષદો દ્વારા પોતાને તૈયાર કર્યા છો. હે વિદેહના ધનવાન વૃતાર્ક, જ્યારે તમે અહીંથી મુક્ત થશો, ત્યારે ક્યાં જશો?" જનકે કહ્યું: "મને ખબર નથી, પ્રભુ, હું ક્યાં જઇશ." યાજ્ઞાવલ્ક્યએ કહ્યું: "હું કહું તો?" જનકે વિનંતી કરી: "કૃપા કરીને કહો." યાજ્ઞાવલ્ક્યએ કહ્યું: "જમણા નેત્રમાં રહેલો પુરુષ 'ઇન્ધ' કહેવાય છે; તેને ઇન્દ્ર કહે છે, પણ પરોક્ષ રીતે, કારણ કે દેવતાઓ પરોક્ષતા પસંદ કરે છે, સ્પષ્ટતા નહીં." "ડાબા નેત્રમાં તેની રૂપાવતી પત્ની વિરાજ છે. આ બેના મિલનસ્થાન છે હૃદયની અંદરનું આકાશ. બંને માટે હૃદયની અંદરનું લોહી તેમનું આહાર છે. બંને માટે હૃદયની અંદરનું જાળ તેમનું આવરણ છે. બંને માટે હૃદયમાંથી ઉપર જતી નાડી તેમનો માર્ગ છે." "હૃદયમાં હજાર નાડીઓ છે, જેમ કે વાળના હજારો ભાગ થાય. એમાંથી આત્મા ફરતો છે અને બહાર નીકળી જાય છે. તેથી, જ્યારે આત્મા શરીર છોડે છે ત્યારે મનુષ્ય દુર્બળ થઈ જાય છે." "આ મનુષ્ય માટે પ્રાણો દિશાઓ છે: પૂર્વ દિશા પૂર્વ પ્રાણો, દક્ષિણ દિશા દક્ષિણ પ્રાણો, પશ્ચિમ દિશા પશ્ચિમ પ્રાણો, ઉત્તર દિશા ઉત્તર પ્રાણો, ઉપર તરફના પ્રાણો અને નીચેના પ્રાણો—બધી દિશાઓ સર્વ પ્રાણ છે." "આ આત્મા 'નેતિ, નેતિ'—એવું છે; એ પકડાતો નથી, કેમ કે પકડાતો નથી; એ ક્ષય પામતો નથી, કેમ કે ક્ષય પામતો નથી; એ આસક્ત નથી, કેમ કે આસક્ત થતો નથી; એ દુ:ખ પામતો નથી. યાજ્ઞાવલ્ક્યએ કહ્યું: 'હે જનક, તું નિર્ભયતા પામી ગયો છે.' જનકે કહ્યું: 'યાજ્ઞાવલ્ક્ય, તારા આશીર્વાદથી અમને નિર્ભયતા મળી. તું પણ નિર્ભય થો.'" પછી જનક યાજ્ઞાવલ્ક્ય પાસે આવ્યા અને વિચાર્યું, "હવે હું યાજ્ઞાવલ્ક્ય સાથે ચર્ચા કરીશ." બંનેએ અગ્નિહોત્ર યજ્ઞ કર્યું. યાજ્ઞાવલ્ક્યએ જનકને વર્ચસ આપ્યું. જનકે ઇચ્છાનું પ્રશ્ન પૂછ્યું. યાજ્ઞાવલ્ક્યએ મંજૂરી આપી. જનકે પૂછ્યું: "યાજ્ઞાવલ્ક્ય, આ મનુષ્યનું પ્રકાશ શું છે?" યાજ્ઞાવલ્ક્યએ ઉત્તર આપ્યો: "સૂર્ય એનું પ્રકાશ છે, રાજન; સૂર્યના પ્રકાશે જ એ બેસે છે, ચાલે છે, કર્મ કરે છે અને પાછો ફરે છે." જનકે માની લીધું. "જ્યારે સૂર્ય અસ્ત જાય છે, ત્યારે શું?" યાજ્ઞાવલ્ક્યએ કહ્યું: "ચંદ્ર એનું પ્રકાશ છે, રાજન; ચંદ્રના પ્રકાશે એ બેસે છે, ચાલે છે, કર્મ કરે છે અને પાછો ફરે છે." જનકે માની લીધું. "જ્યારે સૂર્ય અને ચંદ્ર બંને અસ્ત જાય છે?" યાજ્ઞાવલ્ક્યએ કહ્યું: "અગ્નિ એનું પ્રકાશ છે, રાજન; અગ્નિના પ્રકાશે એ બેસે છે, ચાલે છે, કર્મ કરે છે અને પાછો ફરે છે." જનકે માની લીધું. "જ્યારે સૂર્ય, ચંદ્ર, અગ્નિ બધું ન હોય?" યાજ્ઞાવલ્ક્યએ કહ્યું: "વાણી એનું પ્રકાશ છે, રાજન; વાણીના પ્રકાશે એ બેસે છે, ચાલે છે, કર્મ કરે છે અને પાછો ફરે છે. તેથી, જો હાથ પણ દેખાતો ન હોય, તો પણ બોલાવતાં જ એ તરફ એ ચાલે છે." જનકે માની લીધું. "જ્યારે વાણી પણ મૌન છે?" યાજ્ઞાવલ્ક્યએ કહ્યું: "આત્મા એનું પ્રકાશ છે, રાજન; આત્માના પ્રકાશે એ બેસે છે, ચાલે છે, કર્મ કરે છે અને પાછો ફરે છે." "કયો આત્મા?" યાજ્ઞાવલ્ક્ય કહે છે: "જે વિદ્યા-મય આત્મા છે, હૃદયમાં પ્રકાશરૂપે છે—એ બંને લોકમાં ફરતો રહે છે. એ જાણે છે, વિચારે છે, સપના કરે છે અને એ રીતે આ લોકમાંથી પાર જાય છે." "આ મનુષ્ય જન્મે છે, શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે અને પાપ-પુણ્ય સાથે જોડાય છે. મૃત્યુ સમયે ઉપરી તરફ જાય છે અને પાપ-પુણ્ય ત્યજી દે છે." "મનુષ્યનાં બે નિવાસસ્થાન છે—આ લોક અને પરલોક. ત્રીજું મધ્યસ્થાન છે—સ્વપ્નાવસ્થા. એમાં ઊભો રહીને, બંને લોકના ફળો જોઈ શકે છે." "પરલોકમાં જઈને, એ સુખ-દુ:ખ બંને અનુભવે છે. જ્યારે ઊંઘે છે, ત્યારે જગતનાં સંસ્કારો લઈને, પોતે જ તેમને નષ્ટ અને સર્જન કરે છે, પોતાના પ્રકાશથી, પોતાની કાંતિથી સુવે છે—એ પોતાનો જ પ્રકાશ બની જાય છે." "ત્યાં રથ, રથવાન, માર્ગ કશું નથી; પણ એ સર્વે સર્જે છે. ત્યાં આનંદ, સુખ, રસ નથી; પણ એ સર્વે સર્જે છે. ત્યાં તળાવ, નદીઓ, કમળકુંડ નથી; પણ એ સર્વે સર્જે છે—કારણ કે એ સર્જક છે." "આ વિષયમાં મંત્રો કહે છે: ઊંઘમાં, શરીરને ત્યજીને, સુવતા પોતાનાં પ્રકાશમાં તેજસ્વી બને છે, શુદ્ધ સાર લઈને પાછો પોતાના સ્થાને, સ્વર્ણમય હંસ સ્વરૂપે જાય છે." "પ્રાણથી આ શરીરને રક્ષી, અમર આત્મા બહાર જાય છે અને ફરી પાછો આવે છે—સ્વર્ણમય હંસ, એકાંત સ્વરૂપે." "સપનાના અંતે, એ દૈવી શક્તિ વિવિધ રૂપો ધારણ કરે છે—ક્યારેક સ્ત્રીઓ સાથે આનંદ કરે છે, ક્યારેક ભોજન કરે છે, ક્યારેક ભયંકર વસ્તુઓ જુએ છે." "લોકો એના આનંદવનને જુએ છે, પણ એને કોઈ જોઈ શકતો નથી. કહે છે: 'કોઈ એને ત્યાંથી જગાડે નહીં.' જો એ પાછો ન આવે, તો એ અશુધ્ય થઈ જાય છે." "કેટલાંક કહે છે: 'આ જ એનું જાગૃત જગત છે.' જે કંઈ એ જાગૃત અવસ્થામાં જુએ છે, એ જ એ ઊંઘમાં જુએ છે—એ પોતાનો જ પ્રકાશ બની જાય છે." "પછી જનકે કહ્યું: 'યાજ્ઞાવલ્ક્ય, હું તને હજાર ગાય આપું; હવે મને વધુ મુક્તિ માટે કહો.'" "સપનાવસ્થામાં, પુણ્ય-પાપ ભોગવી, ફરી એ પોતાની અવસ્થામાં જાગ્રત થવા પર પાછો આવે છે. જે કંઈ એ ત્યાં જુએ છે, એ અનુસાર એ બની જાય છે—કારણ કે આ આત્મા આસક્ત નથી." "જાગૃત અવસ્થામાં પણ, પુણ્ય-પાપ ભોગવી, સ્વપ્ન માટે પાછો આવે છે." આ રીતે યાજ્ઞાવલ્ક્યએ જનકને આત્મા, બ્રહ્મ અને જીવનના રહસ્યો ઉઘાડી બતાવ્યા—જેમાં વાણી, નેત્ર, કાન, મન, હૃદય, પ્રકાશ, સ્વપ્ન અને જાગૃતિ બધું અંતે એક પરમ આત્મામાં વિલીન થાય છે.