જેમ મધ મકખીઓ માટે અમૂલ્ય છે, તેમ આ માનવ શરીર સર્વ પ્રાણીઓ માટે મધરૂપ છે અને સર્વ પ્રાણીઓ પણ માનવ માટે મધરૂપ છે. આ માનવમાં જે તેજસ્વી, અમૃત સ્વરૂપ પુરુષ છે, અને જે વ્યક્તિગત આત્મા છે—એ જ આ આત્મા, એ જ અમૃત, એ જ બ્રહ્મ, એ જ સર્વ છે. આ આત્મા સર્વ પ્રાણીઓ માટે મધરૂપ છે, અને સર્વ પ્રાણીઓ પણ આ આત્મા માટે મધરૂપ છે. જે તેજસ્વી, અમૃત પુરુષ આ આત્મામાં છે, એ જ આત્મા—એ જ આ સ્વ, એ જ અમૃત, એ જ બ્રહ્મ, એ જ સર્વ છે. આ આત્મા સર્વ પ્રાણીઓનો સ્વામી છે, સર્વનો રાજા છે. જેમ ચકક્રના તમામ કાંડા કેન્દ્ર અને કિનારીમાં સ્થિર હોય છે, તેમ સર્વ પ્રાણી, દેવતા, લોક, શ્વાસ અને આત્માઓ આ આત્મામાં સ્થિર છે. આ જ તે મધ છે જે દધ્યઞ્ચ અથર્વણે અશ્વિનીકુમારોને કહ્યું હતું. ઋષિએ આ તત્વને જોઈને કહ્યું—‘હે પુરૂષો, હું તમારા માટે એક મહાન, ભયાનક વસ્તુ પ્રગટ કરું છું, સંપત્તિ મેળવવા માટે, જેમ ઈન્દ્ર વીજળીથી વરસાદ લાવે છે; દધ્યઞ્ચ અથર્વણે ઘોડાના માથા દ્વારા તમને મધ કહ્યું.’ આ જ તે મધ છે જે દધ્યઞ્ચ અથર્વણે અશ્વિનીકુમારોને કહ્યું હતું. ઋષિએ કહ્યું—‘અશ્વિનીકુમારો, તમે દધ્યઞ્ચનું માથું ઘોડાનું બનાવ્યું; પછી તેણે તમને ત્વષ્ટાના ગુપ્ત મધનું જ્ઞાન આપ્યું, જે બગલમાં છુપાયેલું હતું.’ આ જ તે મધ છે જે દધ્યઞ્ચ અથર્વણે અશ્વિનીકુમારોને કહ્યું હતું. ઋષિએ કહ્યું—‘તે પુરુષે બે પગવાળા અને ચાર પગવાળાઓને આગળ મૂક્યા; પછી પોતે પક્ષી બની, પુરુષરૂપે પ્રવેશ કર્યો.’ તેથી આ પુરુષ સર્વ દેહોમાં, દરેક નિવાસસ્થાને છે; એમાંથી કશું છુપાયેલું નથી, કશું છુપાવતું નથી. આ જ તે મધ છે જે દધ્યઞ્ચ અથર્વણે અશ્વિનીકુમારોને કહ્યું હતું. ઋષિએ કહ્યું—‘તે દરેક રૂપનું રૂપ બની ગયો; દરેક માટે એનું અલગ રૂપ દેખાય છે—ઈન્દ્ર અનેક રૂપે વિહરે છે, કારણ કે તેની સો અને દસ ઘોડાઓ જોડાયેલા છે.’ એ જ તે ઘોડાઓ, એ જ દશ, હજાર અને અસંખ્ય અન્ય. આ જ તે બ્રહ્મ છે—ન પૂર્વ, ન ઉત્તર, ન અંદર, ન બહાર. આ આત્મા જ બ્રહ્મ છે, સર્વવ્યાપી. આ જ ઉપદેશ છે. અથવા, આ છે ગુરુપરંપરા: વશા, ઔર્પણાય, ગૌતમ, વત્સ્ય, પરાશર્ય, શાંકત્ય, ભારદ્વાજ, ઔદવાહ, હંડિલ્ય, વૈજવાપ, વૈજવાપાયન, વૈષ્ટપૂરેય, રૌહિણાયન, હૌનક, આત્રેય, રૈભ્ય, પૌતિમશ્યાયન, કૌંડિન્યાયન, કૌંડિન્ય, અગ્નિવેશ્ય, સૌતવ, જાટુકર્ણ્ય, આસુરાયન, યાસ્ક, ત્રૈવાણી, ઔપજંધન, આસુરી, માન્તિ, વૈદરભિ કૌંડિન્ય, બભ્રવ, વત્સનપાત, પંથા, સૌભર, આયસ્ય, અંગિરસ, ભૂતિ, ત્વષ્ટા, વિશ્વરૂપ, અશ્વિનીકુમાર, દધીચ, અથર્વન, દૈવ, મૃત્યુ, પ્રધ્વસન, શાનગ, પરેષ્ઠિન, બ્રહ્મા—અને બ્રહ્મા સ્વયંભૂ છે. બ્રહ્માને નમસ્કાર. આ પછી, બીજી પરંપરા પણ વર્ણવાઈ છે—પશુતિમશ્ય, ગૌપવન, કૌશિક, હંડિલ્ય, ગૌતમ, વગેરે—અને અંતે બ્રહ્મા સુધી પહોંચે છે. યજ્ઞવલ્ક્ય અને વિદેહના રાજા જનકની કથા શરૂ થાય છે. જનક રાજાએ એક મહાયજ્ઞ કર્યો, જેમાં અનેક દાન આપ્યા. ત્યાં કુરુ અને પંચાલના બ્રાહ્મણો એકત્ર થયા. જનકને જાણવાની ઈચ્છા થઈ કે, ‘આ બધામાં સૌથી વિદ્વાન બ્રાહ્મણ કોણ છે?’ તેમણે હજાર ગાયોને એક જગ્યાએ બાંધી અને દરેકના શીંગડા પર દસ દિકરા બાંધ્યા. પછી બ્રાહ્મણોને કહ્યું: ‘મહેરબાની કરીને, જે બ્રાહ્મણ બ્રહ્મવિદ્યા વિષે સૌથી વિદ્વાન હોય, એ ગાયો લઈ જાય.’ પણ કોઈ પણ બ્રાહ્મણ આગળ વધ્યો નહીં. ત્યારે યજ્ઞવલ્ક્યએ પોતાના શિષ્ય સમાશ્રવને કહ્યું: ‘પુત્ર, એ ગાયો લઈ જા.’ સમાશ્રવે એ ગાયો લઈ ગયા. બીજાં બ્રાહ્મણો ગુસ્સે થયા, ‘યજ્ઞવલ્ક્ય પોતાને સૌથી વિદ્વાન કેમ માને છે?’ પછી જનકના પુરૂહિત આસ્વલએ યજ્ઞવલ્ક્યને પૂછ્યું: ‘શું ખરેખર તું સૌથી વિદ્વાન છે?’ યજ્ઞવલ્ક્યએ નમ્રતાથી કહ્યું: ‘અમે તો ગાયો લેવા ઈચ્છી છે, જ્ઞાન માટે નમન કરીએ છીએ.’ પછી આસ્વલએ વધુ પ્રશ્નો પૂછવાનું શરૂ કર્યું. આસ્વલએ પૂછ્યું: ‘જ્યારે બધું મૃત્યુથી ઘેરાયેલું છે, ત્યારે યજમાન મૃત્યુમાંથી કેવી રીતે મુક્ત થાય છે?’ યજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું: ‘હોતૃ, વાણી, અગ્નિ—વાણી એ યજ્ઞની હોતૃ છે. આ જ મુક્તિનો માર્ગ છે.’ પછી પૂછ્યું: ‘જ્યારે બધું દિવસ-રાતથી ઘેરાયેલું છે, ત્યારે કેવી રીતે મુક્ત થાય છે?’ ઉત્તર મળ્યો: ‘અધ્વર્યુ, દૃષ્ટિ, સૂર્ય—દૃષ્ટિ અધ્વર્યુ છે. આ જ મુક્તિનો માર્ગ છે.’ પછી પુછાયું: ‘પક્ષ-કૃષ્ણપક્ષથી બધું ઘેરાયેલું છે, ત્યારે કેવી રીતે મુક્ત થાય છે?’ ઉત્તર: ‘બ્રાહ્મણ, મન, ચંદ્ર—મન બ્રાહ્મણ છે. આ જ મુક્તિનો માર્ગ છે.’ પછી પૂછ્યું: ‘આકાશ જેવું ખાલી છે, ત્યારે યજમાન સ્વર્ગલોક કેવી રીતે મેળવે છે?’ ઉત્તર: ‘ઉદગાતા, પદ્ધતિ, શ્વાસ—શ્વાસ ઉદગાતા છે. આ જ પરમ મુક્તિ છે.’ પછી યજ્ઞવિદ્યાની વિવિધ રીતો, યજ્ઞના સ્તોત્રો, હોમ, દેવતાઓ, અને આત્મા સાથેના સંબંધનો ઉલ્લેખ થયો. પછી જારત્કારવ આર્તભાગે પ્રશ્ન કર્યો: ‘કેટલા ગ્રહ અને અતિગ્રહ છે?’ યજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું: ‘આઠ ગ્રહ અને આઠ અતિગ્રહ છે.’ શ્વાસ, જીભ, વાણી, દૃષ્ટિ, કાન, મન, હાથ, ત્વચા—આ ગ્રહ છે; અને અપાન, રસ, નામ, રૂપ, ધ્વનિ, કામના, ક્રિયા, સ્પર્શ—આ અતિગ્રહ છે. પછી પુછાયું: ‘મૃત્યુ માટે પણ કોઈ દેવતા છે કે જેને મૃત્યુ ભોજનરૂપ છે?’ યજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું: ‘અગ્નિ જ મૃત્યુ છે; ભોજન લઈને તે ફરી મૃત્યુને જીતે છે.’ પછી પુછાયું: ‘માણસના મૃત્યુ પછી કયું તત્વ છૂટતું નથી?’ યજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું: ‘નામ. નામ અનંત છે, સર્વ દેવતાઓ અનંત છે. અનંતથી જ સત્યલોક મળે છે.’ પછી પુછાયું: ‘મૃત્યુ સમયે શ્વાસો જાય છે કે નહીં?’ યજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું: ‘શ્વાસ અહીં જ એકઠા થાય છે; શરીર ફૂલતું જાય છે અને મૃત પડે છે.’ પછી પુછાયું: ‘મૃત્યુ પછી વાણી અગ્નિમાં, શ્વાસ વાયુમાં, દૃષ્ટિ સૂર્યમાં, મન ચંદ્રમાં, દિશાઓ કાનમાં, પૃથ્વી દેહમાં, આકાશ આત્મામાં, વનસ્પતિ વાળમાં, વૃક્ષો શિરવાળમાં, લોહી અને બીજ જળમાં સ્થાન પામે છે; તો પછી એ પુરુષ શું બને છે?’ બંનેએ હાથ મિલાવ્યા અને એકાંતમાં ચર્ચા કરી. તેઓએ નિશ્ચય કર્યો: ‘જે કાર્ય કરે છે, તે કાર્યનું ફળ મળે છે; સદ્ગતીએ પુણ્ય, દુર્ગતીએ પાપ. મનુષ્ય કર્મથી જ બને છે.’ આ પછી જારત્કારવ આર્તભાગે પ્રશ્ન કરવાનું બંધ કર્યું. પછી ભુજ્યુ લાહ્યાયનીએ પૂછ્યું: ‘યજ્ઞવલ્ક્ય, અમારે પતંજલ કાપ્યના ઘરે જઈને પુછ્યું—"પરિક્ષિત ક્યાં રહેતો હતો?"’ ઉત્તર મળ્યો: ‘જે અશ્વમેધ યજ્ઞ કરે છે, તેઓ જ્યાં જાય છે, ત્યાં પરિક્ષિત ગયો. તે સ્થળે ઇન્દ્ર મહાપક્ષી બની તેમને વાયુદેવ પાસે લઈ ગયો, વાયુદેવે તેમને પોતાના અંદર લઈ પરિક્ષિતના લોકે પહોંચાડ્યા. વાયુ જ સર્વ છે. જે આ જાણે છે, તે મૃત્યુને જીતે છે, સર્વ જીવન મેળવે છે.’ પછી કહોડ કોઉશીતકેયે પૂછ્યું: ‘મને તે બ્રહ્મનું જ્ઞાન આપો, જે સીધું અનુભવાય છે, અંતરાત્મા છે.’ યજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું: ‘આ જ આત્મા સર્વના અંતરમાં રહેલો છે, જે ભૂખ, તરસ, દુઃખ, મોહ, વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુથી પર છે. જે આ આત્મા જાણે છે, તે પુત્ર, સંપત્તિ અને લોકની ઈચ્છા ત્યજી સંન્યાસ લે છે. જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી, બાળક જેવો બની રહે છે; પછી બાળપણ અને જ્ઞાન બંને ત્યજી, મુનિ રહે છે; વાણી અને મૌન ત્યજી, બ્રાહ્મણ રહે છે. જે આ રીતે જાણે છે, તે બ્રાહ્મણ બને છે.’ આ રીતે યજ્ઞવલ્ક્યે સર્વ પ્રશ્નોના ઉત્તર આપ્યા, અને ઉપનિષદનું આ મહાન જ્ઞાન પ્રસરી ગયું.