સંતો, હવે હું તમને બ્રહદારણ્યક ઉપનિષદના આ અનુપમ વિભાગની કથા સુસંગત રીતે કહું છું, જેમ કે ઋષિઓએ સંવાદ અને ઉપમા દ્વારા બ્રહ્મના રહસ્યને ઉજાગર કર્યું છે. યાજ્ઞવલ્ક્યે માઇત્રીઈને સમજાવતાં કહ્યું, “માઇત્રીઈ, જેમ શંખ ફૂંકવામાં આવે ત્યારે બહારના અવાજોને પકડવી અશક્ય હોય છે, પણ જો શંખ અથવા ફૂંકવાનું પકડો, તો એ અવાજ પકડાઈ જાય છે; એ જ રીતે, બધું બ્રહ્મમાંથી પ્રગટ થાય છે.” પછી તેમણે બીજી ઉપમા આપી: “જેમ ભીના લાકડાથી અગ્નિ પ્રગટ થાય ત્યારે વિવિધ ધુમાડા અલગ-અલગ દેખાય છે, એ રીતે આ મહાન સત્તાથી તેનું શ્વાસ—ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ, અથર્વાંગીરસ, ઇતિહાસ, પુરાણ, વિદ્યા, ઉપનિષદ, શ્લોક, સૂત્ર, વ્યાખ્યા, ટીકાઓ—બધું એનું શ્વાસ છે.” પછી યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું, “જેમ બધાં પાણી સમુદ્રમાં મળે છે, બધાં સ્પર્શ ત્વચામાં, બધાં સુગંધ નાકમાં, બધાં સ્વાદ જીભમાં, બધાં રૂપ આંખમાં, બધાં અવાજ કાનમાં, બધાં વિચાર મનમાં, બધાં વેદ વાણીમાં, બધાં ક્રિયા હાથે, બધાં ગતિ પગમાં, બધાં આનંદ જનન અંગમાં, બધાં વિસર્જન ગુદામાં, અને બધાં જ્ઞાન હૃદયમાં મળે છે, એ રીતે બધું એક જ સત્તામાં સમાય છે.” પછી યાજ્ઞવલ્ક્યે એક ઊંડા તત્વને સ્પષ્ટ કર્યું: “જેમ પાણીમાં મીઠાનો ગોળો નાખો, તો એ સંપૂર્ણ રીતે ઓગળી જાય છે, અને જ્યાં પણ પાણીનો સ્વાદ લો, ત્યાં મીઠાશ મળે છે; એ જ રીતે, આ અખંડ, અનંત, જ્ઞાનનો ધગટો તત્વોમાંથી ઉદ્ભવે છે અને મૃત્યુ પછી એમાં જ વિલય પામે છે. મૃત્યુ પછી અલગ જ્ઞાન નથી રહેતું.” માઇત્રીઈ એ સાંભળતાં જ બોલી, “આપે કહ્યું કે મૃત્યુ પછી અલગ જ્ઞાન નથી રહેતું, એથી હું ચકિત થઈ ગઈ છું.” યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું, “માઇત્રીઈ, હું ગૂંચવાડો નથી કરતો; એ જ પૂરતું છે સમજવા માટે.” પછી તેમણે કહ્યું, “જ્યાં દ્વૈત છે, ત્યાં એક બીજાને જુએ છે, સુઘાંડે છે, સાંભળે છે, બોલે છે, વિચારે છે, જાણે છે. પણ જ્યાં બધું પોતાનાં આત્મા બની જાય છે, ત્યાં કોને અને કેવી રીતે જુએ, સુઘાંડે, સાંભળે, બોલે, વિચારે, જાણે? જાણનારને કેવી રીતે જાણે? એ જ્ઞાનથી બધા જાણે છે, એ જાણનારને કેવી રીતે જાણે?” પછી યાજ્ઞવલ્ક્યે બ્રહ્મના સર્વવ્યાપી સ્વરૂપને વિવિધ તત્વોમાં દર્શાવ્યું: “આ પૃથ્વી બધાં જીવોની મધ છે, અને બધાં જીવ પૃથ્વીની મધ છે. જે તેજસ્વી, અમર પુરુષ પૃથ્વીમાં છે અને જે શરીરમાં છે, એ જ આત્મા, એ જ અમર, એ જ બ્રહ્મ, એ જ સર્વ છે. એ જ રીતે, પાણી, અગ્નિ, આકાશ, વાયુ, સૂર્ય, ચંદ્ર, દિશાઓ, વીજળી, ગર્જન, ધર્મ, સત્ય, માનવ, અને આત્મા—બધાંમાં એ તેજસ્વી, અમર પુરુષ છે; એ જ આત્મા, એ જ અમર, એ જ બ્રહ્મ, એ જ સર્વ છે.” યાજ્ઞવલ્ક્યે આગળ કહ્યું, “આ આત્મા બધા જીવનો સ્વામી, રાજા છે. જેમ ચક્રીયા ધુરા અને રીંમમાં બધા કરડાં સ્થિર હોય છે, એ રીતે આ આત્મામાં બધા જીવ, બધા દેવ, બધા લોક, બધા શ્વાસ, બધા આત્મા સ્થિર છે.” પછી યાજ્ઞવલ્ક્યે દધ્યંચ ઋષિ, અશ્વિનીકુમારો અને રિગ્વેદના મંત્રોની કથાઓ ઉલ્લેખ કરી, જેમાં દધ્યંચે અશ્વિનીકુમારોને મધનું ગુપ્ત જ્ઞાન ઘોડાની કાંપી વડે આપ્યું હતું; એ જ બ્રહ્મનું મધ, એ જ સર્વવ્યાપી બ્રહ્મ છે, જે અંદર-બહાર, પહેલે-પછી નથી, એ સર્વમાં વ્યાપે છે. પછી યાજ્ઞવલ્ક્યે આ જ્ઞાનની પરંપરા પણ જણાવી, જેમાં એક-એક ગુરુથી શિષ્ય સુધી બ્રહ્મવિદ્યા ચાલતી રહી—અથર્વન, દધિચિ, અશ્વિનીકુમારો, ત્વષ્ટ્રી, વિશ્વરૂપ, અને અનેક ઋષિઓની વંશાવળી, અંતે બ્રહ્મા, જે સ્વયંભૂ છે; બ્રહ્માને વંદન. પછી કથા વંશાવળીના અન્ય માર્ગો પણ દર્શાવે છે, જ્યાં અનેક ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાઓ, જેમ કે પાશુતિમાશ્ય, ગૌપવન, કૌશિક, કૌન્દિન્ય, હંડિલ્ય, અને અન્ય ઋષિઓ, અંતે બ્રહ્મા સુધી પહોંચે છે; બ્રહ્માને વંદન. આ પછી, વિદેહના રાજા જનકની કથા આવે છે. જનકે અનેક દાન સાથે યજ્ઞ કર્યો, જેમાં કુરુ અને પંચાલના બ્રાહ્મણો ભેગા થયા. જનકે વિચાર્યું, “આમાં સૌથી વધુ બ્રહ્મજ્ઞાની કોણ છે?” તેમણે એક હજાર ગાયોને પાંજરે બાંધ્યાં, અને દરેકના શિંગે દસ સોનાના ટુકડા બાંધ્યા. જનકે બ્રાહ્મણોને કહ્યું, “કોણ સૌથી વધુ બ્રહ્મજ્ઞાની છે, એ ગાયોને લઈ જાવ.” પણ કોઈ બ્રાહ્મણ હિંમત ન કરી. ત્યારે યાજ્ઞવલ્ક્યે પોતાના શિષ્ય સમાશ્રવને કહ્યું, “ગાયોને લઈ જાઓ.” શિષ્યે ગાયોને લઈ ગયા. બ્રાહ્મણો ગુસ્સે થઈ, “યાજ્ઞવલ્ક્યે કેમ સૌથી વધુ બ્રહ્મજ્ઞાની હોવાનો દાવો કરે છે?” પછી જનકના મુખ્ય પુજારી અશ્વલાએ યાજ્ઞવલ્ક્યને પૂછ્યું, “શું તમે સૌથી વધુ બ્રહ્મજ્ઞાની છો?” યાજ્ઞવલ્ક્યે વિનમ્રતાથી કહ્યું, “અમે તો ગાયોની ઈચ્છા કરતા યાજ્ઞવલ્ક્ય છીએ, સૌથી વધુ બ્રહ્મજ્ઞાનીને વંદન કરીએ છીએ.” અશ્વલાએ વધુ પ્રશ્નો કરવા તૈયારીઓ કરી. અશ્વલાએ યાજ્ઞવલ્ક્યને પૂછ્યું, “મૃત્યુથી બધું ઘેરાયેલું છે, તો યજ્ઞકર્તા મૃત્યુના બંધમાંથી કેવી રીતે મુક્ત થાય?” યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું, “હોતૃ, વાણી, અગ્નિથી; વાણી એટલે યજ્ઞનું હોતૃ છે, એ જ મુક્તિનું સાધન છે.” પછી પૂછ્યું, “દિવસ-રાતથી બધું ઘેરાયેલું છે, તો યજ્ઞકર્તા કેવી રીતે મુક્ત થાય?” યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું, “અધ્વર્યુ, આંખ, સૂર્યથી; આંખ એટલે અધ્વર્યુ છે, એ જ મુક્તિનું સાધન છે.” ફરી પૂછ્યું, “પક્ષ-પક્ષીથી બધું ઘેરાયેલું છે, તો યજ્ઞકર્તા કેવી રીતે મુક્ત થાય?” યાજ्ञવલ્ક્યે કહ્યું, “બ્રહ્મા, મન, ચંદ્રથી; મન એટલે યજ્ઞનું બ્રહ્મા છે, એ જ મુક્તિનું સાધન છે.” પછી પૂછ્યું, “આ મજબૂત શૂન્યમાં યજ્ઞકર્તા સ્વર્ગલોકમાં કેવી રીતે જાય?” યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું, “ઉદગાતૃ, પ્રાણ, વાયુથી; પ્રાણ એટલે ઉદગાતૃ છે, એ જ મુક્તિનું સાધન છે.” અંતે, યજ્ઞમાં હોતૃ ત્રણ મંત્રથી કાર્ય કરે છે: પુરોનુંવાક્યા, યાજ્યા, શસ્યા. પુરોનુંવાક્યાથી પૃથ્વી-લોક, યાજ્યાથી અંતરિક્ષ-લોક, શસ્યાથી સ્વર્ગ-લોક પ્રાપ્ત થાય છે. આ રીતે, યાજ્ઞવલ્ક્યે બ્રહ્મના અદ્વૈત, સર્વવ્યાપી, મધરૂપ, અમર અને આત્મા સ્વરૂપનું જ્ઞાન, તેની પરંપરા, અને યજ્ઞના મુક્તિ સાધનો અંગે વિદ્વત્તાપૂર્વક, પ્રેમપૂર્વક અને સ્પષ્ટ રીતે સંવાદ કર્યો.