પવિત્ર બ્રહાદારણ્યક ઉપનિષદના આ શ્લોકોમાં, એક વિશિષ્ટ જ્ઞાનની કથા વહે છે, જેમાં માનવ શરીર, જ્ઞાન, અને બ્રહ્મના રહસ્યો ખુલ્લા થાય છે. પહેલા, કહેવામાં આવે છે કે પૃથ્વી અને અગ્નિમાંથી દિવ્ય વાણી મનુષ્યમાં પ્રવેશ કરે છે; એ જ વાણી છે, અને તે જે બોલે છે, તે ઘટે છે. પછી, આકાશ અને સૂર્યમાંથી દિવ્ય મન મનુષ્યમાં પ્રવેશ કરે છે; એ જ મન છે, અને તેના દ્વારા મનુષ્ય આનંદિત રહે છે, દુ:ખી થતો નથી. ત્યારબાદ, પાણી અને ચંદ્રમાંથી દિવ્ય પ્રાણ મનુષ્યમાં પ્રવેશ કરે છે; એ જ પ્રાણ છે, જે હંમેશા ચાલે છે અને અટકે છે, દુ:ખી થતો નથી, અને નાશ પામતો નથી. જે આ રીતે જાણે છે, તે સર્વ જીવોમાં આત્મા બની જાય છે. જેમ દેવતા છે, તેમ એ પણ છે; જેમ સર્વ જીવ આ દેવતાને આધાર આપે છે, તેમ સર્વ જીવ એ જાણનારને આધાર આપે છે. જો આ પ્રાણી દુ:ખી થાય, તો પણ એ જાણનારને અસર થતી નથી; એ શુભ લોકમાં જાય છે, કારણ કે દુ:ખ દેવતાઓ સુધી પહોંચતું નથી. પછી, એક વ્રત વિશે કહેવામાં આવે છે: પ્રજાપતિએ ક્રિયાઓ સર્જી, અને એમાં દરેક ક્રિયા પોતાની શક્તિ બતાવવા માટે સ્પર્ધા કરે છે—વાણી કહે છે, "હું બોલીશ"; આંખ કહે છે, "હું જોઈશ"; કાન કહે છે, "હું સાંભળીશ"—અને દરેક ક્રિયા પોતાના કાર્ય અનુસાર કહે છે. મૃત્યુ, થાકરૂપે, તેમને પકડી લે છે અને બાંધી લે છે; તેથી, વાણી, આંખ, કાન—all થાકી જાય છે. પરંતુ મધ્યમાં રહેલો પ્રાણ, મૃત્યુ તેને પકડી શકતો નથી. બધી ક્રિયાઓએ નક્કી કર્યું: "આ પ્રાણ શ્રેષ્ઠ છે, જે ચાલે છે, અટકે છે, દુ:ખી થતો નથી, નાશ પામતો નથી. આપણે બધા તેની રૂપ બની જઈએ." એ પ્રમાણે, બધી ક્રિયાઓ પ્રાણની રૂપ બની જાય છે; તેથી, તેમને 'પ્રાણ' કહેવામાં આવે છે. જેKnow thus, તે કુળમાં ઉત્તમ ગણાય છે. જો Know thus સ્પર્ધા કરે છે, અને થાકી જાય છે, તો અંતે મૃત્યુ પામે છે—આ રીતે આત્મા વિશે. પછી, દેવતાઓ વિશે કહેવામાં આવે છે: અગ્નિ કહે છે, "હું દહું"; સૂર્ય કહે છે, "હું તપું"; ચંદ્ર કહે છે, "હું પ્રકાશીત થાઉં"—અને દરેક દેવતા પોતાના કાર્ય અનુસાર કહે છે. જેમ પ્રાણોમાં મધ્યમ પ્રાણ મુખ્ય છે, તેમ દેવતાઓમાં વાયુ મુખ્ય છે; અન્ય દેવતા ધૂંધળી થાય છે, પણ વાયુ ક્યારેય ધૂંધળી નથી થાય—એ અવિનાશી દેવતા છે. પછી, એક મંત્ર ઉચરાય છે: "જ્યાંથી સૂર્ય ઉગે છે અને જ્યાં અસ્ત થાય છે—પ્રાણમાંથી ઉગે છે અને પ્રાણમાં અસ્ત થાય છે." દેવતાઓએ તેને ધર્મ બનાવી દીધો; એ આજે છે, એ આવતી કાલે છે; જે પહેલું કર્યું, એ આજે પણ કરે છે. તેથી, એક જ વ્રત રાખવું જોઈએ: "પ્રાણ અને પાણીમાંથી, દુ:ખ કે મૃત્યુ મને ન સ્પર્શે." જે આ વ્રત રાખે છે, તેKnow thus દેવતાની એકતા અને સાથ પ્રાપ્ત કરે છે. પછી, ત્રણ વસ્તુઓની વાત આવે છે: નામ, રૂપ અને ક્રિયા. નામો માટે વાણી સ્ત્રોત છે; બધા નામો વાણીમાંથી આવે છે; એ જ તેમનું સ્તુતિ, તેમનું બ્રહ્મ છે, કારણ કે એ બધા નામોને ધારણ કરે છે. રૂપ માટે આંખ સ્ત્રોત છે; બધા રૂપ આંખમાંથી આવે છે; એ તેમનું સ્તુતિ, તેમનું બ્રહ્મ છે. ક્રિયાઓ માટે આત્મા સ્ત્રોત છે; બધા ક્રિયાઓ આત્મામાંથી આવે છે; એ તેમનું સ્તુતિ, તેમનું બ્રહ્મ છે. આ ત્રણ એક સાથે એક છે—આત્મા એક છે, અને આ ત્રય છે. આ અમર છે, પરંતુ સત્યથી ઢંકાયેલ છે. પ્રાણ અમર છે; નામ અને રૂપ સત્ય છે; એથી પ્રાણ છુપાયેલ છે. પછી, કૃષ્ણગૌતમી ગારગ્ય, અનુપુત્ર, કાશીના અજાતશત્રુ પાસે આવે છે અને કહે છે: "હું તમને બ્રહ્મ જણાવું." અજાતશત્રુ કહે છે: "આ વાણી માટે અમે હજાર આપશું. જનક, જનક! લોકો એના પાછળ દોડે છે." ગારગ્ય કહે છે: "સૂર્યમાં રહેલો પુરુષ, હું તેને બ્રહ્મ રૂપે પૂજું છું." અજાતશત્રુ કહે છે: "મને આ વિશે ન કહો; એ સર્વ જીવોના શાસક છે; હું તેને પૂજું છું." જે આ રીતે પૂજે છે, એ શાસક બને છે. પછી, ગારગ્ય કહે છે: "ચંદ્રમાં રહેલો પુરુષ, હું તેને બ્રહ્મ રૂપે પૂજું છું." અજાતશત્રુ કહે છે: "મને આ વિશે ન કહો; સોમ રાજા મહાન છે, સફેદ વસ્ત્ર પહેરે છે; હું તેને પૂજું છું." જે આ રીતે રોજ પૂજે છે, એ નવી જન્મ પામે છે; તેનો અન્ન ક્યારેય ઓછો નથી થાય. પછી, વીજમાં રહેલો પુરુષ, આકાશમાં રહેલો પુરુષ, પવનમાં રહેલો, અગ્નિમાં, પાણીમાં, દર્પણમાં, દિશાઓમાં, ધ્વનિમાં, છાયામાં, અને આત્મામાં રહેલા પુરુષ—all માટે ગારગ્ય પૂજન કરે છે, અને દરેક વખતે અજાતશત્રુ કહે છે: "મને આ વિશે ન કહો; એ દેવતા છે; હું તેને પૂજું છું." દરેકમાં, જે આ રીતે પૂજે છે, તેને એ દેવતાની ગુણો પ્રાપ્ત થાય છે—પ્રભા, શક્તિ, સુંદરતા, વિજય, લાંબી આયુ, આત્મ-સ્થિતિ. અંતે, ગારગ્ય ચુપ થઈ જાય છે. અજાતશત્રુ કહે છે: "અહીં સુધી જ છે; માત્ર આથી જ બ્રહ્મ જાણાતું નથી." ગારગ્ય કહે છે: "હું તમારી પાસે આવું છું." અજાતશત્રુ કહે છે: "આ વિરુદ્ધ છે; બ્રાહ્મણ ક્ષત્રિય પાસે બ્રહ્મ માટે આવે છે, તો એ મને શીખવશે." "હું તમને શીખવાડું." તે ગારગ્યનો હાથ પકડી, ઊભા થાય છે, અને બંને એક સૂતા માણસ પાસે જાય છે. અજાતશત્રુ તેને નામથી બોલાવે છે: "મહાન, સફેદ વસ્ત્ર, સોમ રાજા." એ ઉઠે છે; તેને જાગાડવા માટે હાથથી ધપક આપે છે; એ ઉઠે છે. પછી, અજાતશત્રુ પૂછે છે: "જ્યારે આ જ્ઞાનરૂપ વ્યક્તિ સુઈ જાય છે, ત્યારે એ ક્યાં હોય છે? ક્યાંથી પાછો આવે છે?" ગારગ્ય જવાબ નથી આપે. અજાતશત્રુ કહે છે: "જ્યારે આ જ્ઞાનરૂપ વ્યક્તિ સુઈ જાય છે, એ પોતાની જ્ઞાનથી ઇન્દ્રિયોની જાગૃતિને પોતાના અંદર ખેંચી લે છે; હૃદયમાં રહેલા આ ખાલી સ્થાનમાં એ આરામ કરે છે." જ્યારે એ તેમને પકડી લે છે, ત્યારે એ સ્વપ્નમાં હોય છે; પ્રાણ, વાણી, આંખ, કાન, મન—all રોકાઈ જાય છે. સ્વપ્નમાં, એ પોતાના લોકમાં ફરે છે, મહાન રાજા કે પુજારી બની, ઈચ્છા મુજબ arriba- abajo કરે છે. જેમ મહાન રાજા પોતાના રાજ્યમાં લોકો પકડી, ઈચ્છા મુજબ ફરે છે, તેમ આ વ્યક્તિ પોતાના શરીરમાં ઇન્દ્રિયોને પકડી, ઈચ્છા મુજબ ફરે છે. પરંતુ, જ્યારે એ ઊંડા ઊંઘમાં હોય છે, અને કશું જ જાણતો નથી, ત્યારે હૃદયમાંથી ઊઠેલી બહેતર-બહેતર ચેનલોમાંથી એ શરીરમાં આરામ કરે છે. જેમ બાળક, મહાન પુજારી, કે ઈચ્છા પૂરી થયેલો આરામથી સૂઈ જાય છે, તેમ એ આરામ કરે છે. જેમ મકડી તાંતણો બહાર કાઢે છે, જેમ અગ્નિમાંથી ચીંટાં બહાર આવે છે, તેમ આ આત્મામાંથી બધા પ્રાણ, બધા લોક, બધા દેવતા, બધા જીવ—all ઉત્પન્ન થાય છે. આનો ઉપદેશ છે: પ્રાણો સત્ય છે, અને એ તેમનું સત્ય છે. જે કોઈ બાળક, આધાર, વિરોધી આધાર, સ્તંભ, અને દોર જાણે છે, એ સાત પેઢી સુધી દુશ્મન પર વિજય મેળવે છે. આ બાળક મધ્યમ પ્રાણ છે; એ માટે આધાર, વિરોધી આધાર, પ્રાણ સ્તંભ, અને અન્ન દોર છે. આના સાત દ્વાર છે. આંખમાં રહેલા લાલ નસો રુદ્ર સાથે સંકળાય છે; પાણીએ, પાર્જન્ય; પીળા, સૂર્ય; સફેદ, અગ્નિ; કાળા, ઇન્દ્ર. નીચેની પાંપણ પૃથ્વી સાથે, ઉપરની આકાશ સાથે સંકળાય છે. જે આ જાણે છે, તેનો અન્ન ક્યારેય ઓછો નથી થાય. પછી, એક શ્લોક છે: "નીચે ખોલ અને ઉપર આધાર ધરાવતી પ્યાલીમાં, બધા રૂપની મહિમા મૂકાય છે. ઋષિઓ એના સાત કિનારા છે; વાણી આઠમું, વિદ્યા સાથે સંકળાય છે." આ પ્યાલી શરીર છે; એમાં બધા રૂપની મહિમા—પ્રાણ—મૂકાય છે. ઋષિઓ એના સાત કિનારા—પ્રાણો છે. વાણી આઠમું, વિદ્યા સાથે સંકળાય છે. આ રીતે, બ્રહ્મની, આત્માની, અને શરીરની દીર્ઘ કથા, ઉપનિષદના આ શ્લોકોમાં, એકતાની, જ્ઞાનની, અને દિવ્યતાની અનુભૂતિ આપે છે.