বৃহদারণ্যকোপনিষদ্

अहर्वाअश्वं पुरस्तान्महिमान्वजायत, तस्य पूर्वे समुद्रेयोनी; रात्रिरेनं पश्चान्महिमान्वजायत, तस्यापरे समुद्रेयोनिः एतौवाअश्वं महिमानावभितः सम्बभूवतुः॥ हयो भूत्वादेवानवहद् वाजीगन्धर्वान् अर्वासुरान् अश्वो मनुष्यान्त्॥ समुद्रएवास्य बन्धुः, समुद्रोयोनिः॥ 2 = 10.6.5.1-3 =

नैवेहकिं चनाग्र आसीन्॥ मृत्युनैवेदमावृतमासीदशनाययाशनायाहिमृत्युः॥ तन्मनोऽकुरुतात्मन्वीस्यामिति॥ सोऽर्चन्नचरत्॥ तस्यार्चत आपोऽजायन्तार्चते वैमे कमभूदिति॥ तदेवार्क्यस्यार्कत्वं॥ कँ ह वाअस्मै भवति, यएवमेतदर्क्यस्यार्कत्वं वेद

আদি যুগে এখানে কিছুই ছিল না। সবকিছু মৃত্যুতে, ক্ষুধায় আচ্ছাদিত ছিল; কারণ ক্ষুধাই মৃত্যু। সে মনে ভাবল, 'আমার একটি আত্মা হোক।' সে উপাসনা করল ও চলল। তার উপাসনা থেকে জল জন্ম নিল। সে ভাবল, 'এটাই আনন্দ।' এটাই উপাসনার প্রকৃতি। যে এই উপাসনার প্রকৃতি জানে, সে আনন্দময় হয়।

आपो वाअर्कः॥ तद्यदपाँ शर आसीत् तत्समहन्यत, सापृथिव्यभवत्॥ तस्यामश्राम्यत्॥ तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य तेजो रसो निरवर्तताग्निः

জলই উপাসনা। জলে যে ফেনা ছিল, তা শক্ত হয়ে গেল; তা পৃথিবী হয়ে উঠল। তার ওপর সে ক্লান্ত হলো। ক্লান্তি ও উত্তাপ থেকে তেজ ও রস জন্ম নিল—অগ্নি।

सत्रेधात्मानं व्यकुरुतादित्यं तृतीयं, वायुं तृतीयँ॥ सएषप्राणस् त्रेधाविहितः॥ तस्य प्राची दिक्षिरोऽसौचासौचेर्माउ अथास्य प्रतीची दिक्पुच्छम् असौचासौच सक्थ्यौ; दक्षिणा चोदीची च पार्श्वे, द्यौष् पृष्ठम् अन्तरिक्षमुदरम् इयमुरः, सएषोऽप्सुप्रतिष्ठितो॥ यत्र क्वचैति, तदेवप्रतितिष्ठत्य् एवं विद्वान्

सोऽकामयतः द्वितीयो म आत्माजायेतेति॥ समनसा वाचं मिथुनँ समभवदशनायां मृत्युः॥ तद्यद्रेत आसीत् ससंवत्सरोऽभवन्॥ नह पुराततः संवत्सरआस॥ तमेतावन्तं कालमबिभर्यावान्त्संवत्सरः॥ तमेतावतः कालस्य परस्तादसृजत॥ तं जातमभिव्याददात्; सभाणकरोत् सैववागभवत्

সে ইচ্ছা করল, 'আমার থেকে দ্বিতীয় আত্মা জন্ম নিক।' মন ও বাক দিয়ে সে যুগল হলো; ক্ষুধায় মৃত্যু। যে রেত ছিল, তা বর্ষ হয়ে গেল। তার আগে বর্ষ ছিল না। সে বর্ষকাল পর্যন্ত ধারণ করল। সেই সময়ের পরে সে জন্ম দিল। জন্মের সঙ্গে সঙ্গে সে তাকে আলিঙ্গন করল; সে কথা বলল, আর তা বাক হয়ে গেল।

सऐक्षतः यदि वाइममभिमँस्ये, कनीयोऽन्नं करिष्य इति॥ सतया वाचातेनात्मनेदँ सर्वमसृजत, यदिदं किङ्चर्चो यजूँषि सामानि छन्दाँसि यज्ञान्प्रजां पशून्त्॥ सयद्-यदेवासृजत, तत्-तदत्तुमध्रियत॥ सर्वं वाअत्तीति, तददितेरदितित्वँ॥ सर्वस्यात्ताभवति, सर्वमस्यान्नं भवति, यएवमेतददितेरदितित्वं वेद

सोऽकामयतः भूयसा यज्ञेन भूयो यजेयेति॥ सोऽश्राम्यत् सतपोऽतप्यत॥ तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य यशो वीर्यमुदक्रामत्॥ प्राणावैयशो वीर्यं॥ तत्प्राणेषूत्क्रान्तेषु शरीरँ श्वयितुमध्रियत; तस्य शरीर एवमन आसीत्

সে ইচ্ছা করল, 'বড় যজ্ঞের মাধ্যমে আমি আরও বড় হব।' সে ক্লান্ত হলো ও তপস্যা করল। ক্লান্তি ও উত্তাপ থেকে যশ ও শক্তি জন্ম নিল। প্রাণই যশ ও শক্তি। প্রাণ চলে গেলে দেহ ফেঁপে উঠল; দেহেই তখন মন ছিল।

सोऽकामयतः मेध्यं म इदँ स्याद् आत्मन्व्यनेन स्यामिति॥ ततोऽश्वः समभवद्॥ यदश्वत् तन्मेध्यमभूदिति॥ तदेवाश्वमेधस्याश्वमेधत्वम्॥ एषह वाअश्वमेधं वेद, यएनमेवं वेद

সে ইচ্ছা করল, 'যজ্ঞের ঘোড়া আমার হোক; আমি তার মাধ্যমে নিজের মধ্যে প্রতিষ্ঠিত হই।' তখন ঘোড়া জন্ম নিল। ঘোড়া হওয়ায় তা যজ্ঞের ঘোড়া হলো। এটাই ঘোড়াযজ্ঞের প্রকৃত স্বরূপ। যে এভাবে জানে, সে ঘোড়াযজ্ঞ জানে।

द्वयाह प्राजापत्या, देवाश्चासुराश्च॥ ततः कानीयसाएवदेवा, ज्यायसाअसुराः॥ तएषुलोकेष्वस्पर्धन्त

প্রজাপতির দুই ধরনের সন্তান ছিল: দেবতা ও অসুর। তাদের মধ্যে দেবতারা ছোট, অসুররা বড়। তারা এই পৃথিবীতে প্রতিযোগিতা করল।

तेह देवाऊचुः हन्तासुरान्यज्ञउद्गीथेनात्ययामेति

তখন দেবতারা বলল, 'আমরা যজ্ঞের স্তোত্র গেয়ে অসুরদের অতিক্রম করব।'

तेह वाचमूचुः त्वं न उद्गायेति॥ तथेति॥ तेभ्यो वागुदगायद्॥ योवाचिभोगस् तं देवेभ्य आगायद् यत्कल्याणं वदति तदात्मने॥ तेऽविदुः अनेन वैन उद्गात्रात्येष्यन्तीति॥ तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्त्॥ सयः सपाप्मायदेवेदमप्रतिरूपं वदति, सएवसपाप्मा

তারা বাককে বলল, 'তুমি গাও।' বাক সম্মত হলো। বাক তাদের জন্য গাইল। বাকের যে আনন্দ, তা দেবতাদের জন্য গাইল; যা শুভ, তা নিজের জন্য বলল। অসুররা জানল, 'এই গায়ক দিয়ে তারা আমাদের অতিক্রম করবে।' তারা তাকে অশুভ দিয়ে আক্রমণ করল। যে অশুভ কথা বলে, সে অশুভে আক্রান্ত হয়।

अथ ह प्राणमूचुः त्वं न उद्गायेति॥ तथेति॥ तेभ्यः प्राणउदगायद्॥ यः प्राणेभोगस् तं देवेभ्य आगायद् यत्कल्याणं जिघ्रति तदात्मने॥ तेऽविदुः अनेन वैन उद्गात्रात्येष्यन्तीति॥ तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्त्॥ सयः सपाप्मायदेवेदमप्रतिरूपं जिघ्रति, सएवसपाप्मा

তারা প্রাণকে বলল, 'তুমি গাও।' প্রাণ সম্মত হলো। প্রাণ তাদের জন্য গাইল। প্রাণের যে আনন্দ, তা দেবতাদের জন্য গাইল; যা শুভ, তা নিজের জন্য গন্ধ নিল। অসুররা জানল, 'এই গায়ক দিয়ে তারা আমাদের অতিক্রম করবে।' তারা তাকে অশুভ দিয়ে আক্রমণ করল। যে অশুভ গন্ধ নেয়, সে অশুভে আক্রান্ত হয়।

अथ ह चक्षुरूचुः त्वं न उद्गायेति॥ तथेति॥ तेभ्यश्चक्षुरुदगायद्॥ यश्चक्षुषि भोगस् तं देवेभ्य आगायद् यत्कल्याणं पश्यति तदात्मने॥ तेऽविदुः अनेन वैन उद्गात्रात्येष्यन्तीति॥ तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्त्॥ सयः सपाप्मायदेवेदमप्रतिरूपं पश्यति, सएवसपाप्मा

তারা চোখকে বলল, 'তুমি গাও।' চোখ সম্মত হলো। চোখ তাদের জন্য গাইল। চোখের যে আনন্দ, তা দেবতাদের জন্য গাইল; যা শুভ, তা নিজের জন্য দেখল। অসুররা জানল, 'এই গায়ক দিয়ে তারা আমাদের অতিক্রম করবে।' তারা তাকে অশুভ দিয়ে আক্রমণ করল। যে অশুভ দেখে, সে অশুভে আক্রান্ত হয়।

अथ ह श्रोत्रमूचुः त्वं न उद्गायेति॥ तथेति॥ तेभ्यः श्रोत्रमुदगायद्॥ यः श्रोत्रे भोगस् तं देवेभ्य आगायद् यत्कल्याणँ शृणोति तदात्मने॥ तेऽविदुः अनेन वैन उद्गात्रात्येष्यन्तीति॥ तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्त्॥ सयः सपाप्मायदेवेदमप्रतिरूपँ शृणोति, सएवसपाप्मा

তারা কানে বলল, 'তুমি গাও।' কান সম্মত হলো। কান তাদের জন্য গাইল। কানের যে আনন্দ, তা দেবতাদের জন্য গাইল; যা শুভ, তা নিজের জন্য শুনল। অসুররা জানল, 'এই গায়ক দিয়ে তারা আমাদের অতিক্রম করবে।' তারা তাকে অশুভ দিয়ে আক্রমণ করল। যে অশুভ শোনে, সে অশুভে আক্রান্ত হয়।

अथ ह मन ऊचुः त्वं न उद्गायेति॥ तथेति॥ तेभ्यो मन उदगायद्॥ योमनसि भोगस् तं देवेभ्य आगायद् यत्कल्याणँ सङ्कल्पयति तदात्मने॥ तेऽविदुः अनेन वैन उद्गात्रात्येष्यन्तीति॥ तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्त्॥ सयः सपाप्मायदेवेदमप्रतिरूपँ सङ्कल्पयति, सएवसपाप्मैवमु खल्वेतादेवताः पाप्मभिरुपासृजन्न् एवमेनाः पाप्मनाविध्यन्

तेहोचुः क्वनु सोऽभूद् योन इत्थमसक्तेति॥ अयमास्येऽन्तरिति, सोऽयास्य; आङ्गिरसो, अङ्गानाँ हिरसः

তারা জিজ্ঞাসা করল, যিনি এভাবে বাঁধা ছিলেন, তিনি কোথায় গেলেন? তারা বলল, তিনি মুখের ভিতরে আছেন; তিনি অঙ্গগুলোর মূল সত্তা, অঙ্গগুলোর প্রাণরস।

सावाएषादेवता दूर्नाम, दूरँ ह्यस्या मृत्युः॥ दूरँ ह वाअस्मान्मृत्युर्भवति, यएवं वेद

এই দেবীকে 'দূর' নামে ডাকা হয়, কারণ মৃত্যুর থেকে তিনি অনেক দূরে। যিনি এভাবে জানেন, তার কাছ থেকেও মৃত্যু অনেক দূরে থাকে।

सावाएषादेवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्य, यत्रासां दिशामन्तः तद्गमयां चकार, तदासां पाप्मनो विन्यदधात्॥ तस्मान्नजनमियान् नान्तमियान् नेत्पाप्मानं मृत्युमन्ववायानीति

এই দেবী, দেবতাদের পাপ ও মৃত্যুকে দূরে সরিয়ে, তাদেরকে দিকগুলোর শেষ সীমায় নিয়ে গেলেন; সেখানে তিনি তাদের পাপ রেখে দিলেন। তাই, মানুষকে উচিত নয় মানবের নিচে বা শেষ সীমায় যাওয়া, কিংবা পাপ ও মৃত্যুর অনুসরণ করা।

सावाएषादेवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्याथैना मृत्युमत्यवहत्

এই দেবী, দেবতাদের পাপ ও মৃত্যুকে দূরে সরিয়ে, তাদের মৃত্যুর বাইরে নিয়ে গেলেন।

सावैवाचमेवप्रथमामत्यवहत्॥ सायदामृत्युमत्यमुच्यत, सोऽग्निरभवत्; सोऽयमग्निः परेण मृत्युमतिक्रान्तो दीप्यते

তিনি প্রথমে বাক্‌কে মৃত্যুর বাইরে নিয়ে গেলেন। যখন বাক্‌কে মৃত্যুর থেকে মুক্ত করলেন, তখন বাক্‌ আগুন হয়ে উঠল; এই আগুন মৃত্যুর বাইরে গিয়ে এখন দীপ্তি ছড়ায়।

अथ प्राणमत्यवहत्॥ सयदामृत्युमत्यमुच्यत, सवायुरभवत्; सोऽयं वायुः परेण मृत्युमतिक्रान्तः पवते

এরপর তিনি প্রাণকে মৃত্যুর বাইরে নিয়ে গেলেন। যখন প্রাণকে মৃত্যুর থেকে মুক্ত করলেন, তখন প্রাণ বায়ু হয়ে উঠল; এই বায়ু মৃত্যুর বাইরে গিয়ে এখন প্রবাহিত হয়।

अथ चक्षुरत्यवहत्॥ तद्यदामृत्युमत्यमुच्यत, सआदित्योऽभवत्; सोऽसावादित्यः परेण मृत्युमतिक्रान्तस् तपति

এরপর তিনি চোখকে মৃত্যুর বাইরে নিয়ে গেলেন। যখন চোখকে মৃত্যুর থেকে মুক্ত করলেন, তখন চোখ সূর্য হয়ে উঠল; এই সূর্য মৃত্যুর বাইরে গিয়ে এখন দীপ্তি ছড়ায়।

अथ श्रोत्रमत्यवहत्॥ तद्यदामृत्युमत्यमुच्यत, तादिशोऽभवन्; ताइमादिशः परेण मृत्युमतिक्रान्ताः

এরপর তিনি কানকে মৃত্যুর বাইরে নিয়ে গেলেন। যখন কানকে মৃত্যুর থেকে মুক্ত করলেন, তখন কান দিক হয়ে উঠল; এই দিকগুলো মৃত্যুর বাইরে গিয়ে এখন বিদ্যমান।

अथ मनोऽत्यवहत्॥ तद्यदामृत्युमत्यमुच्यत, सचन्द्रमा अभवत्; सोऽसौचन्द्रः परेण मृत्युमतिक्रान्तो भाति॥ एवँ ह वाएनमेषादेवता मृत्युमतिवहति, यएवं वेद

এরপর তিনি মনকে মৃত্যুর বাইরে নিয়ে গেলেন। যখন মনকে মৃত্যুর থেকে মুক্ত করলেন, তখন মন চাঁদ হয়ে উঠল; এই চাঁদ মৃত্যুর বাইরে গিয়ে এখন দীপ্তি ছড়ায়। এভাবেই এই দেবী মৃত্যুর বাইরে নিয়ে যান, যিনি এভাবে জানেন।

अथात्मनेऽन्नाद्यमागायद्॥ यद्धिकिङ्चान्नमद्यते, अनेनैवतदद्यत; इहप्रतितिष्ठति

এরপর আত্মার জন্য খাদ্য আনা হল। যা কিছু খাদ্য খাওয়া হয়, তা কেবল এই আত্মাই খায়; এখানে সে প্রতিষ্ঠিত।

तेदेवाअब्रुवन्न् एतावद्वाइदँ सर्वं यदन्नं, तदात्मन आगासीः अनु नोऽस्मिन्नन्न आभजस्वेति॥ तेवैमाभिसंविशतेति॥ तथेति॥ तँ समन्तं परिण्यविशन्त॥ तस्माद्यदनेनान्नमत्ति, तेनैतास् तृप्यन्ति॥ एवँ ह वाएनँ स्वाअभिसंविशन्ति, भर्ता स्वानाँ श्रेष्ठः पुरएताभवत्यन्नादोऽधिपतिः यएवं वेद

यउ हैवंविदँ स्वेषु प्रतिप्रतिर्बुभूषति, नहैवालं भार्येभ्यो भवति अथ यएवैतमनुभवति, योवैतमनु भार्यान्बुभूर्षति, सहैवालं भार्येभ्यो भवति

যিনি এভাবে জানেন এবং নিজের মধ্যে সন্তান কামনা করেন, তার স্ত্রীদের জন্য তিনি কখনও অপ্রতুল হন না। কিন্তু যিনি এভাবে জানেন না, এবং স্ত্রীদের মধ্যে সন্তান কামনা করেন, তিনি সত্যিই অপ্রতুল হন।