ऐतरेयोपनिषद्

श्रुतिस्मरणपूर्वकं ऐतरेयोपनिषदि कथा एवम् प्रवहति— प्रथमं, उपासकः प्रार्थयते—मम वाक् मनसि प्रतिष्ठितां भवतु, मनः च वाचि प्रतिष्ठितं भवतु। हे तेजस्विन्! मां प्रपद्यस्व, मां पालय, वक्तारं पालय। ओम् शान्तिः शान्तिः शान्तिः। अथ ऐतरेयोपनिषदि प्रथमाध्याये प्रथमखण्डे—सर्वस्य आदौ आत्मैव आसीत्, अन्यन्न किञ्चिद् आसीत्। स आत्मा चिन्तयामास—"लोकान् सृजेयम्" इति। स आत्मा एतान् लोकान् असृजत—अपः, ज्योतिः, मर्त्यं, अपः याः परस्तात्। आपः स्वर्गस्य पारमस्ति; ज्योतिः अन्तरिक्षम्; पृथिवी मर्त्यलोकः; यदधस्तात्, तदपः। स पुनश्च चिन्तयामास—"इमे लोका अस्ति, लोकपालान् सृजेयम्" इति। स आपो निष्क्राम्य, तासाम् मध्ये पुरुषं आकृष्य ससर्ज। स पुरुषं तपयामास। तस्य तप्तस्य मुखं विवृतम्, यथा अण्डं भग्नं स्यात्। तस्मात् वक्त्रात् वाक् उत्पन्ना, वाचः अग्निः। नासिके विवृते, तास्मात् प्राणः, प्राणात् वायुः। नेत्रे विवृते, तस्मात् चक्षुः, चक्षुषः सूर्यः। कर्णौ विवृत्ते, तस्मात् श्रोत्रम्, श्रोत्रात् दिशः। त्वग् विवृता, तस्मात् लोम, लोम्नः ओषधिवनस्पतयः। हृदयं विवृतं, तस्मात् मनः, मनसः चन्द्रः। नाभिः विवृता, तस्मात् अपानः, अपानात् मृत्युः। शुक्रं विवृतं, तस्मात् रेतः, रेतसः आपः। एवं सृष्टाः देवता महत्यम् अर्णवं पतिताः। ताः तृष्णया क्षुधया च पीडिताः। ताः ऊचुः—"अस्मभ्यं स्थानं विचिन्तय, यत्र स्थित्वा अन्नं खादेम" इति। स ताभ्यः गावम् आनयत्। ताः ऊचुः—"न एषः पर्याप्तः"। स अश्वम् आनयत्। ताः ऊचुः—"न एषः पर्याप्तः"। स मनुष्यं आनयत्। ताः ऊचुः—"सुस्वागतम् इदं"। मानवः हि सम्यक् सृष्टः। स प्रोवाच—"स्वस्थानानि प्रविशत" इति। ततः अग्निः वाच् भूत्वा मुखं प्रविवेश। वायुः प्राणः भूत्वा नासिके। सूर्यः चक्षुः भूत्वा नेत्रे। दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ। ओषधिवनस्पतयः लोम भूत्वा त्वचम्। चन्द्रः मनः भूत्वा हृदये। मृत्युः अपानः भूत्वा नाभौ। आपः रेतः भूत्वा शुक्रे। क्षुत्पिपासे तम् ऊचतुः—"अस्मासु अपि स्थानं विधेहि"। स प्रोवाच—"यूयं एषु एव देवेषु स्थाप्ये, सहभाजिन्यः स्याथाम्"। अतः यत्र देवता उपहूयते, तत्र क्षुत्पिपासे सहभाजिन्यौ भवतः। स आत्मा पुनः चिन्तयामास—"इमे लोका, लोकपालाश्च सन्ति, अन्नं सृजेय" इति। स आपः तपयामास। ताभ्यः तप्ताभ्यः रूपम् उत्पत्तम्। तद्रूपम् एव अन्नम्। स तदन्नं वाचा ग्रहीतुं प्रयत्नं चकार, न तेन वाचा गृहीतुं अशकत्। यदि वाचा गृहीतं स्यात्, वदनमात्रेण तृप्तिः स्यात्। स प्राणेन गृहीतुं चकार, न तेन प्राणेन गृहीतुं अशकत्। यदि प्राणेन गृहीतं स्यात्, श्वासमात्रेण तृप्तिः स्यात्। स चक्षुषा गृहीतुं चकार, न तेन चक्षुषा गृहीतुं अशकत्। यदि चक्षुषा गृहीतं स्यात्, पश्यन एव तृप्तिः स्यात्। स श्रोत्रेण गृहीतुं चकार, न तेन श्रोत्रेण गृहीतुं अशकत्। यदि श्रोत्रेण गृहीतं स्यात्, शृण्वन् एव तृप्तिः स्यात्। स त्वचा गृहीतुं चकार, न तया गृहीतुं अशकत्। यदि त्वचा गृहीतं स्यात्, स्पृशन् एव तृप्तिः स्यात्। स मनसा गृहीतुं चकार, न तेन मनसा गृहीतुं अशकत्। यदि मनसा गृहीतं स्यात्, चिन्तयन् एव तृप्तिः स्यात्। स शुक्रेण गृहीतुं चकार, न तेन गृहीतुं अशकत्। यदि शुक्रेण गृहीतं स्यात्, स्रवन् एव तृप्तिः स्यात्। अपानेन गृहीतुं चकार; स तदन्नं गृहीतुं अशकत्। यदन्नग्रहणं, स एव वायुः, प्राणः; स एवायम् वायुः। स आत्मा चिन्तयामास—"कथं इदं विना मया स्यात्"? पुनश्च—"केन प्रविशेयम्"? स चिन्तयामास—"यदि वाग्वदति, प्राणः आनयति, चक्षुः पश्यति, श्रोत्रं शृणोति, त्वक् स्पृशति, मनः मन्यते, अपानः अन्नं गृह्णाति, शुक्रं स्रवति—कः अहम्"? इति। स एषां सीमां विदार्य तेन द्वारेण प्रविवेश। स द्वारं विदृति इति स्मर्यते—आनन्दस्य द्वारम्। तस्य त्रयाणि निवासस्थानानि—"एष निवासः, एष निवासः, एष निवासः" इति स्वप्नदृष्टयः। जातः स सर्वाणि भूतानि अपश्यत्, तानि उद्घोषयामास। स चिन्तयामास—"किमत्र अन्यत् वदामि"? स केवलं एतम् पुरुषम् अपश्यत्, सर्वव्यापिनं ब्रह्म। "एष दृश्यः" इति। तस्मात् स इन्द्र इति उच्यते—यथार्थेन नाम्ना इन्द्रः, परोक्षेण इन्द्र इति जनाः वदन्ति; देवाः परोक्षं प्रियतमा इति। मनुष्ये बीजस्य गर्भोत्पत्तिः भवति; बीजं सर्वाङ्गानां सारः, आत्मना आत्मनि संहितम्। स यदा स्त्रियाम् आप्याययति, तदा पुत्रं जनयति; एष प्रथमः जन्म। एष स्त्रियाम् एकत्वं याति, यथा स्वाङ्गं; तस्मात् न हिंसति ताम्। सा आत्मानं गृहीत्वा पोषयति। सा पोषिका, पोषणीया। सा गर्भं धारयति। पुत्रः गर्भे स्थितः, पूर्वं पोषयति। एवम् आत्मानं पोषयन्, लोकानां परम्परां करोति; एष द्वितीयं जन्म। एष आत्मा पुण्यैः कर्मभिः न्यस्तः। अपर आत्मा, कृतकृत्यः, वृद्धः सन्, प्रैति। इतः प्रस्थितः पुनर्जायते; एष तृतीयं जन्म। एवं ऋषिः उक्तवान्—"अहं गर्भे स्थितः सन्, देवतानां जन्मानि वेद"। शतं लौहकपाटानि माम् अपिधायन्ति, किंतु श्येनः इव तानि विदार्य निर्गतः। एवं वामदेवः गर्भे स्थितः सन् उक्तवान्। एवं विद्वान्, शरीरात् प्रस्थितः, उर्ध्वं गच्छति, तत्र सर्वान् कामान् प्राप्य अमृतः भवति, अमृतः भवति। कः अयम् आत्मा यं उपास्महे? कः एष आत्मा? येन पश्यति, येन शृणोति, येन घ्राणं जिघ्रति, येन वदति, येन सुखदुःखं वेत्ति? यद् एतद् हृदयं मनश्च—सम्ज्ञानं, आज्ञानं, विज्ञानं, प्रज्ञानं, दृढं, धृति, स्मृति, संकल्प, क्रतु, असु, काम, वश—एतानि सर्वाणि प्रज्ञानस्य नामानि। एष ब्रह्म, एष इन्द्रः, एष प्रजापतिः; एते सर्वे देवाः, पञ्च महाभूतानि—पृथिवी, वायुः, आकाशः, आपः, ज्योतिः—एते च सूक्ष्मस्थूलानि, विविधानि बीजानि, अण्डजाः, जरायुजाः, स्वेदजाः, उद्भिज्जाः; अश्वाः, गावः, मनुष्याः, गजानि—यत् किञ्चिद् इह प्राणति, चरति, पतति, तिष्ठति—सर्वं प्रज्ञया नियन्तव्यम्, प्रज्ञायाम् प्रतिष्ठितम्। इदं जगत् प्रज्ञया नियन्तव्यम्, प्रज्ञा प्रतिष्ठा, प्रज्ञा ब्रह्म। एष विद्वान् आत्मना अस्माल्लोकात् प्रस्थितः, तं दिव्यं लोकं गच्छति; सर्वान् कामान् प्राप्य, अमृतः भवति, अमृतः भवति। इति ऐतरेयोपनिषदः कथा सम्यक् प्रवहति।