ਐਤਰੇਯੋਪਨਿषਦ੍

ਸ ਇਮਾਁਲ੍ਲੋਕਾਨਸृਜਤ । ਅਮ੍ਭੋ ਮਰੀਚੀਰ੍ਮਾਪੋऽਦੋऽਮ੍ਭਃ ਪਰੇਣ ਦਿਵਂ ਦ੍ਯੌਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾऽਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਂ ਮਰੀਚਯਃ । ਪृਥਿਵੀ ਮਰੋ ਯਾ ਅਧਸ੍ਤਾਤ੍ਤ ਆਪਃ

ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਏ: ਪਾਣੀ, ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ, ਮਰਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਉਪਰਲੇ ਪਾਣੀ। ਪਾਣੀ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ; ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਮਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਹਨ।

ਸ ਈਕ੍ਸ਼ਤੇਮੇ ਨੁ ਲੋਕਾ ਲੋਕਪਾਲਾਨ੍ਨੁ ਸृਜਾ ਇਤਿ ॥ ਸੋऽਦ੍ਭ੍ਯ ਏਵ ਪੁਰੁषਂ ਸਮੁਦ੍ਧृਤ੍ਯਾਮੂਰ੍ਛਯਤ੍

ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ: "ਹੁਣ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤਾਂ ਬਣ ਗਏ, ਪਰ ਆਉਂ, ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਬਣਾਵਾਂ।" ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਭਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ।

ਤਾ ਏਤਾ ਦੇਵਤਾ ਸृष੍ਟਾ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਮਹਤ੍ਯਰ੍ਣਵੇ ਪ੍ਰਾਪਤਨ੍ । ਤਮਸ਼ਨਾਪਿਪਾਸਾਭ੍ਯਾਮਨ੍ਵਵਾਰ੍ਜਤ੍ । ਤਾ ਏਨਮਬ੍ਰੁਵਨ੍ਨਾਯਤਨਂ ਨਃ ਪ੍ਰਜਾਨੀਹਿ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ਅਨ੍ਨਮਦਾਮੇਤਿ

ਇਹ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਬਣਾਏ ਗਏ, ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਉਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: "ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਲੱਭ, ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਵੱਸ ਸਕੀਏ ਤੇ ਖਾਣ ਪੀ ਸਕੀਏ।"

ਤਾਭ੍ਯੋ ਗਾਮਾਨਯਤ੍ਤਾ ਅਬ੍ਰੁਵਨ੍ਨ ਵੈ ਨੋऽਯਮਲਮਿਤਿ । ਤਾਭ੍ਯੋऽਸ਼੍ਵਮਾਨਯਤ੍ਤਾ ਅਬ੍ਰੁਵਨ੍ਨ ਵੈ ਨੋऽਯਮਲਮਿਤਿ

ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗਾਂ ਲਿਆਈ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਇਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ।" ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਘੋੜਾ ਲਿਆਇਆ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਇਹ ਵੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ।"

ਤਾਭ੍ਯਃ ਪੁਰੁषਮਾਨਯਤ੍ਤਾ ਅਬ੍ਰੁਵਨ੍ ਸੁਕृਤਂ ਬਤੇਤਿ ਪੁਰੁषੋ ਵਾਵ ਸੁਕृਤਮ੍ । ਤਾ ਅਬ੍ਰਵੀਦ੍ਯਥਾਯਤਨਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤੇਤਿ

ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਲਿਆਇਆ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਵਧੀਆ ਕੀਤਾ!" ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਧੀਆ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸੋ।"

ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਵਾਗ੍ਭੂਤ੍ਵਾ ਮੁਖਂ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼ਦ੍ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਾਣੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਨਾਸਿਕੇ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼ਦਾਦਿਤ੍ਯਸ਼੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਭੂਤ੍ਵਾऽਕ੍ਸ਼ਿਣੀ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼ਦ੍ਦਿਸ਼ਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਭੂਤ੍ਵਾ ਕਰ੍ਣੌ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼ਨ੍ਨੋषਧਿਵਨਸ੍ਪਤਯੋ ਲੋਮਾਨਿ ਭੂਤ੍ਵਾ ਤ੍ਵਚਂ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼ਂਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਮਨੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਹृਦਯਂ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼ਨ੍ਮृਤ੍ਯੁਰਪਾਨੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਨਾਭਿਂ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼ਦਾਪੋ ਰੇਤੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਨਂ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼ਨ੍

ਅੱਗ ਬੋਲੀ ਬਣ ਕੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਈ। ਹਵਾ ਸਾਹ ਬਣ ਕੇ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਈ। ਸੂਰਜ ਵੇਖਣ ਬਣ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਿਆ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸੁਣਨ ਬਣ ਕੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਈਆਂ। ਬੂਟੇ ਤੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਲ ਬਣ ਕੇ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਏ। ਚੰਨ ਮਨ ਬਣ ਕੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਿਆ। ਮੌਤ ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ ਬਣ ਕੇ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਈ। ਪਾਣੀ ਬੀਜ ਬਣ ਕੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਿਆ।

ਤਮਸ਼ਨਾਯਾਪਿਪਾਸੇ ਅਬ੍ਰੂਤਾਮਾਵਾਭ੍ਯਾਮਭਿਪ੍ਰਜਾਨੀਹੀਤਿ ਤੇ ਅਬ੍ਰਵੀਦੇਤਾਸ੍ਵੇਵ ਵਾਂ ਦੇਵਤਾਸ੍ਵਾਭਜਾਮ੍ਯੇਤਾਸੁ ਭਾਗਿਨ੍ਯੌ ਕਰੋਮੀਤਿ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਸ੍ਯੈ ਕਸ੍ਯੈ ਚ ਦੇਵਤਾਯੈ ਹਵਿਰ੍ਗृਹ੍ਯਤੇ ਭਾਗਿਨ੍ਯਾਵੇਵਾਸ੍ਯਾਮਸ਼ਨਾਯਾਪਿਪਾਸੇ ਭਵਤਃ

ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਥਾਂ ਦੇ।" ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।" ਇਸ ਲਈ, ਜਿਸ ਵੀ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਹਵਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ ਈਕ੍ਸ਼ਤੇਮੇ ਨੁ ਲੋਕਾਸ਼੍ਚ ਲੋਕਪਾਲਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਮੇਭ੍ਯਃ ਸृਜਾ ਇਤਿ

ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ: "ਹੁਣ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰ ਤਾਂ ਬਣ ਗਏ, ਆਉਂ, ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਬਣਾਵਾਂ।"

ਸੋऽਪੋऽਭ੍ਯਤਪਤ੍ਤਾਭ੍ਯੋऽਭਿਤਪ੍ਤਾਭ੍ਯੋ ਮੂਰ੍ਤਿਰਜਾਯਤ । ਯਾ ਵੈ ਸਾ ਮੂਰ੍ਤਿਰਜਾਯਤਾਨ੍ਨਂ ਵੈ ਤਤ੍

ਉਸ ਨੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਇਆ। ਤਪੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਆਕਾਰ ਨਿਕਲਿਆ। ਜੋ ਆਕਾਰ ਨਿਕਲਿਆ, ਉਹੀ ਖਾਣਾ ਹੈ।

ਤਦੇਨਤ੍ਸृष੍ਟਂ ਪਰਾਙ੍ਤ੍ਯਜਿਘਾਂਸਤ੍ਤਦ੍ਵਾਚਾऽਜਿਘृਕ੍ਸ਼ਤ੍ ਤਨ੍ਨਾਸ਼ਕ੍ਨੋਦ੍ਵਾਚਾ ਗ੍ਰਹੀਤੁਮ੍ । ਸ ਯਦ੍ਧੈਨਦ੍ਵਾਚਾऽਗ੍ਰਹੈष੍ਯਦਭਿਵ੍ਯਾਹृਤ੍ਯ ਹੈਵਾਨ੍ਨਮਤ੍ਰਪ੍ਸ੍ਯਤ੍

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਖਾਣੇ ਨੂੰ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਫੜ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਜੇ ਉਹ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ 'ਖਾਣਾ' ਆਖ ਕੇ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।

ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਣੇਨਾਜਿਘृਕ੍ਸ਼ਤ੍ ਤਨ੍ਨਾਸ਼ਕ੍ਨੋਤ੍ਪ੍ਰਾਣੇਨ ਗ੍ਰਹੀਤੁਮ੍ । ਸ ਯਦ੍ਧੈਨਤ੍ਪ੍ਰਾਣੇਨਾਗ੍ਰਹੈष੍ਯਦਭਿਪ੍ਰਾਣ੍ਯ ਹੈਵਾਨ੍ਨਮਤ੍ਰਪ੍ਸ੍ਯਤ੍

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਹ ਨਾਲ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਸਾਹ ਨਾਲ ਫੜ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਜੇ ਉਹ ਸਾਹ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।

ਤਚ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾऽਜਿਘृਕ੍ਸ਼ਤ੍ ਤਨ੍ਨਾਸ਼ਕ੍ਨੋਚ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਗ੍ਰਹੀਤੁਮ੍ । ਸ ਯਦ੍ਧੈਨਚ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾऽਗ੍ਰਹੈष੍ਯਦ੍ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਹੈਵਾਨਮਤ੍ਰਪ੍ਸ੍ਯਤ੍

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਜੇ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।

ਤਚ੍ਛ੍ਰੋਤ੍ਰੇਣਾਜਿਘृਕ੍ਸ਼ਤ੍ ਤਨ੍ਨਾਸ਼ਕ੍ਨੋਚ੍ਛ੍ਰੋਤ੍ਰੇਣ ਗ੍ਰਹੀਤੁਮ੍ । ਸ ਯਦ੍ਧੈਨਚ੍ਛ੍ਰੋਤ੍ਰੇਣਾਗ੍ਰਹੈष੍ਯਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਹੈਵਾਨ੍ਨਮਤ੍ਰਪ੍ਸ੍ਯਤ੍

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਜੇ ਉਹ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।

ਤਤ੍ਤ੍ਵਚਾऽਜਿਘृਕ੍ਸ਼ਤ੍ ਤਨ੍ਨਾਸ਼ਕ੍ਨੋਤ੍ਤ੍ਵਚਾ ਗ੍ਰਹੀਤੁਮ੍ । ਸ ਯਦ੍ਧੈਨਤ੍ਤ੍ਵਚਾऽਗ੍ਰਹੈष੍ਯਤ੍ ਸ੍ਪृष੍ਟ੍ਵਾ ਹੈਵਾਨ੍ਨਮਤ੍ਰਪ੍ਸ੍ਯਤ੍

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਫੜ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਜੇ ਉਹ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਛੂਹ ਕੇ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।

ਤਨ੍ਮਨਸਾऽਜਿਘृਕ੍ਸ਼ਤ੍ ਤਨ੍ਨਾਸ਼ਕ੍ਨੋਨ੍ਮਨਸਾ ਗ੍ਰਹੀਤੁਮ੍ । ਸ ਯਦ੍ਧੈਨਨ੍ਮਨਸਾऽਗ੍ਰਹੈष੍ਯਦ੍ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਹੈਵਾਨ੍ਨਮਤ੍ਰਪ੍ਸ੍ਯਤ੍

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਮਨ ਨਾਲ ਫੜ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਜੇ ਉਹ ਮਨ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚ ਕੇ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।

ਤਚ੍ਛਿਸ਼੍ਨੇਨਾਜਿਘृਕ੍ਸ਼ਤ੍ ਤਨ੍ਨਾਸ਼ਕ੍ਨੋਚ੍ਛਿਸ਼੍ਨੇਨ ਗ੍ਰਹੀਤੁਮ੍ । ਸ ਯਦ੍ਧੈਨਚ੍ਛਿਸ਼੍ਨੇਨਾਗ੍ਰਹੈष੍ਯਦ੍ਵਿਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਹੈਵਾਨਮਤ੍ਰਪ੍ਸ੍ਯਤ੍

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਫੜ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਜੇ ਉਹ ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।

ਤਦਪਾਨੇਨਾਜਿਘृਕ੍ਸ਼ਤ੍ ਤਦਾਵਯਤ੍ ਸੈषੋऽਨ੍ਨਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹੋ ਯਦ੍ਵਾਯੁਰਨਾਯੁਰ੍ਵਾ ਏष ਯਦ੍ਵਾਯੁਃ

ਉਸ ਨੇ ਅਪਾਨ ਵਲੋਂ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਪਕੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਪਕੜਨ ਵਾਲੀ ਇਹ ਹਵਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੀਵਨ-ਸਾਂਸ; ਇਹੀ ਹਵਾ ਹੈ।

ਸ ਈਕ੍ਸ਼ਤ ਕਥਂ ਨ੍ਵਿਦਂ ਮਦृਤੇ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸ ਈਕ੍ਸ਼ਤ ਕਤਰੇਣ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਾ ਇਤਿ । ਸ ਈਕ੍ਸ਼ਤ ਯਦਿ ਵਾਚਾऽਭਿਵ੍ਯਾਹृਤਂ ਯਦਿ ਪ੍ਰਾਣੇਨਾਭਿਪ੍ਰਾਣਿਤਂ ਯਦਿ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਦृष੍ਟਂ ਯਦਿ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇਣ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਯਦਿ ਤ੍ਵਚਾ ਸ੍ਪृष੍ਟਂ ਯਦਿ ਮਨਸਾ ਧ੍ਯਾਤਂ ਯਦ੍ਯਪਾਨੇਨਾਭ੍ਯਪਾਨਿਤਂ ਯਦਿ ਸ਼ਿਸ਼੍ਨੇਨ ਵਿਸृष੍ਟਮਥ ਕੋऽਹਮਿਤਿ

ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ: 'ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?' ਉਸ ਨੇ ਵਿਚਾਰਿਆ: 'ਕਿਹੜੇ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਜਾਵਾਂ?' ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ: 'ਜੇ ਬੋਲ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਸਾਂਸ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੇ ਕੰਨ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਚਮੜੀ ਛੂਹਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਮਨ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਅਪਾਨ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਬੀਜ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?'

ਸ ਏਤਮੇਵ ਸੀਮਾਨਂ ਵਿਦਰ੍ਯੈਤਯਾ ਦ੍ਵਾਰਾ ਪ੍ਰਾਪਦ੍ਯਤ । ਸੈषਾ ਵਿਦृਤਿਰ੍ਨਾਮ ਦ੍ਵਾਸ੍ਤਦੇਤਨ੍ਨਾऽਨ੍ਦਨਮ੍ । ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਰਯ ਆਵਸਥਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾ ਅਯਮਾਵਸਥੋऽਯਮਾਵਸਥੋऽਯਮਾਵਸਥ ਇਤਿ

ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਹੱਦ ਵੱਖਰੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਗਿਆ। ਇਹ ਖੁਲ੍ਹਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ 'ਵਿਦ੍ਰਿਤਿ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਆਨੰਦ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਥਾਂਵਾਂ ਹਨ: ਤਿੰਨ ਸੁਪਨੇ—'ਇਹ ਥਾਂ ਹੈ, ਇਹ ਥਾਂ ਹੈ, ਇਹ ਥਾਂ ਹੈ।'

ਸ ਜਾਤੋ ਭੂਤਾਨ੍ਯਭਿਵ੍ਯੈਖ੍ਯਤ੍ ਕਿਮਿਹਾਨ੍ਯਂ ਵਾਵਦਿषਦਿਤਿ । ਸ ਏਤਮੇਵ ਪੁਰੁषਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤਮਮਪਸ਼੍ਯਤ੍ । ਇਦਮਦਰ੍ਸ਼ਨਮਿਤੀ ੩

ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ: 'ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?' ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਇਸ ਪੁਰਖ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਿਆ। 'ਇਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ,' ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ।

ਤਸ੍ਮਾਦਿਦਨ੍ਦ੍ਰੋ ਨਾਮੇਦਨ੍ਦ੍ਰੋ ਹ ਵੈ ਨਾਮ ਤਮਿਦਨ੍ਦ੍ਰਂ ਸਨ੍ਤਮਿਨ੍ਦ੍ਰ ਇਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ਪਰੋਕ੍ਸ਼ੇਣ । ਪਰੋਕ੍ਸ਼ਪ੍ਰਿਯਾ ਇਵ ਹਿ ਦੇਵਾਃ ਪਰੋਕ੍ਸ਼ਪ੍ਰਿਯਾ ਇਵ ਹਿ ਦੇਵਾਃ

ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ 'ਇਦੰਦਰ' ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ 'ਇਦੰਦਰ' ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ 'ਇੰਦਰ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਦੇਵਤੇ ਗੁਪਤਤਾ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤੇ ਗੁਪਤਤਾ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪੁਰੁषੇ ਹ ਵਾ ਅਯਮਾਦਿਤੋ ਗਰ੍ਭੋ ਭਵਤਿ ਯਦੇਤਦ੍ਰੇਤਃ । ਤਦੇਤਤ੍ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋऽਙ੍ਗੇਭ੍ਯਸ੍ਤੇਜਃ ਸਮ੍ਭੂਤਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵऽऽਤ੍ਮਾਨਂ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਤਦ੍ਯਦਾ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ਸਿਞ੍ਚਤ੍ਯਥੈਨਜ੍ਜਨਯਤਿ ਤਦਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮਂ ਜਨ੍ਮ

ਪੁਰਖ ਵਿਚ, ਇਹ ਗਰਭ ਬੀਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਬੀਜ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀ ਵਿਚ ਵਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜਨਮ ਹੈ।

ਤਤ੍ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਆਤ੍ਮਭੂਯਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਯਥਾ ਸ੍ਵਮਙ੍ਗਂ ਤਥਾ । ਤਸ੍ਮਾਦੇਨਾਂ ਨ ਹਿਨਸ੍ਤਿ । ਸਾऽਸ੍ਯੈਤਮਾਤ੍ਮਾਨਮਤ੍ਰ ਗਤਂ ਭਾਵਯਤਿ

ਇਹ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਅੰਗ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ। ਇਸਤਰੀ ਇਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਾਲਦੀ ਹੈ।

ਸਾ ਭਾਵਯਿਤ੍ਰੀ ਭਾਵਯਿਤਵ੍ਯਾ ਭਵਤਿ । ਤਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਗਰ੍ਭ ਬਿਭਰ੍ਤਿ । ਸੋऽਗ੍ਰ ਏਵ ਕੁਮਾਰਂ ਜਨ੍ਮਨੋऽਗ੍ਰੇऽਧਿਭਾਵਯਤਿ । ਸ ਯਤ੍ਕੁਮਾਰਂ ਜਨ੍ਮਨੋऽਗ੍ਰੇऽਧਿਭਾਵਯਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮੇਵ ਤਦ੍ਭਾਵਯਤ੍ਯੇषਾਂ ਲੋਕਾਨਾਂ ਸਨ੍ਤਤ੍ਯਾ । ਏਵਂ ਸਨ੍ਤਤਾ ਹੀਮੇ ਲੋਕਾਸ੍ਤਦਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਜਨ੍ਮ

ਇਸਤਰੀ ਪਾਲਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਪਾਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਗਰਭ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ, ਗਰਭ ਵਿਚ ਹੀ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਪਾਲ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਪਾਲਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਲਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਲੋਕ ਲਗਾਤਾਰ ਹਨ; ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਜਨਮ ਹੈ।

ਸੋऽਸ੍ਯਾਯਮਾਤ੍ਮਾ ਪੁਣ੍ਯੇਭ੍ਯਃ ਕਰ੍ਮਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤਿਧੀਯਤੇ । ਅਥਾਸ੍ਯਾਯਾਮਿਤਰ ਆਤ੍ਮਾ ਕृਤਕृਤ੍ਯੋ ਵਯੋਗਤਃ ਪ੍ਰੈਤਿ । ਸ ਇਤਃ ਪ੍ਰਯਨ੍ਨੇਵ ਪੁਨਰ੍ਜਾਯਤੇ ਤਦਸ੍ਯ ਤृਤੀਯਂ ਜਨ੍ਮ

ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਦੂਜੀ ਆਤਮਾ, ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਵਧੇਰੇ ਉਮਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਤੀਜਾ ਜਨਮ ਹੈ।

ਤਦੁਕ੍ਤਮृषਿਣਾ ਗਰ੍ਭੇ ਨੁ ਸਨ੍ਨਨ੍ਵੇषਾਮਵੇਦਮਹਂ ਦੇਵਾਨਾਂ ਜਨਿਮਾਨਿ ਵਿਸ਼੍ਵਾ ਸ਼ਤਂ ਮਾ ਪੁਰ ਆਯਸੀਰਰਕ੍ਸ਼ਨ੍ਨਧਃ ਸ਼੍ਯੇਨੋ ਜਵਸਾ ਨਿਰਦੀਯਮਿਤਿ । ਗਰ੍ਭ ਏਵੈਤਚ੍ਛਯਾਨੋ ਵਾਮਦੇਵ ਏਵਮੁਵਾਚ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਗਰਭ ਵਿਚ ਹੋਂਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜਨਮ ਜਾਣ ਲਏ। ਸੌ ਲੋਹੇ ਦੇ ਕਿਲਿਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਪਰ ਬਾਜ਼ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਲਿਆ।' ਗਰਭ ਵਿਚ ਪਏ ਹੋਏ, ਵਾਮਦੇਵ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।

ਸ ਏਵਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨਸ੍ਮਾਚ੍ਛਰੀਰਭੇਦਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵ ਉਤ੍ਕ੍ਰਮ੍ਯਾਮੁष੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਲੋਕੇ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਕਾਮਾਨਾਪ੍ਤ੍ਵਾऽਮृਤਃ ਸਮਭਵਤ੍ ਸਮਭਵਤ੍

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਸੁਗਮ ਲੋਕ ਵਿਚ, ਸਾਰੇ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਅਮਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਮਰ ਹੋ ਗਿਆ।

ਕੋऽਯਮਾਤ੍ਮੇਤਿ ਵਯਮੁਪਾਸ੍ਮਹੇ ਕਤਰਃ ਸ ਆਤ੍ਮਾ । ਯੇਨ ਵਾ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਯੇਨ ਵਾ ਸ਼ृਣੋਤਿ ਯੇਨ ਵਾ ਗਨ੍ਧਾਨਾਜਿਘ੍ਰਤਿ ਯੇਨ ਵਾ ਵਾਚਂ ਵ੍ਯਾਕਰੋਤਿ ਯੇਨ ਵਾ ਸ੍ਵਾਦੁ ਚਾਸ੍ਵਾਦੁ ਚ ਵਿਜਾਨਾਤਿ

ਇਹ ਆਤਮਾ ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਅਸੀਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ? ਕਿਹੜਾ ਆਤਮਾ ਹੈ? ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸੁਗੰਧ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਬੋਲਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਕੜਵਾ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।