ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਿਲ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਅਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ, ਗਿਆਨ, ਬੁੱਧੀ, ਦੂਰਦਰਸ਼ਤਾ, ਅਡੋਲਤਾ, ਵਿਚਾਰ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਯਾਦ, ਇਰਾਦਾ, ਮਨੋਰਥ, ਜੀਵਨ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਸੰਯਮ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹੀ ਨਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਹੀ ਇੰਦਰ ਹੈ, ਇਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਪੰਜ ਮਹਾਂਭੂਤ—ਪृथਵੀ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼, ਜਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼—ਇਹ ਸਾਰੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਜਾਂ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਬੀਜ, ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਪਸੀਨੇ ਜਾਂ ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਘੋੜੇ, ਗਾਂ, ਮਨੁੱਖ, ਹਾਥੀ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਚੱਲਦਾ-ਫਿਰਦਾ, ਉੱਡਦਾ ਜਾਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਚੇਤਨਾ ਵਲੋਂ ਹੀ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਜਗਤ ਚੇਤਨਾ ਵਲੋਂ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਆਤਮਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਵਲੋਂ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ੀ ਲੋਕ ਵਲ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।