ଐତରେଯୋପନିଷଦ୍

ସ ଇମାଁଲ୍ଲୋକାନସୃଜତ । ଅମ୍ଭୋ ମରୀଚୀର୍ମାପୋଽଦୋଽମ୍ଭଃ ପରେଣ ଦିଵଂ ଦ୍ଯୌଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଽନ୍ତରିକ୍ଷଂ ମରୀଚଯଃ । ପୃଥିଵୀ ମରୋ ଯା ଅଧସ୍ତାତ୍ତ ଆପଃ

ସେ ଏହି ସଂସାରଗୁଡିକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ— ଜଳ, ଆଲୋକର ଅଞ୍ଚଳ, ମରଣଶୀଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ, ଏବଂ ଉପର ଜଳ। ଏହି ଜଳ ଦିଗନ୍ତରେ ଅଛି; ଆଲୋକର ଅଞ୍ଚଳ ହେଉଛି ଆକାଶ; ପୃଥିବୀ ହେଉଛି ମରଣଶୀଳ ଲୋକ; ଏବଂ ତଳେ ଯାହା ଅଛି, ସେହି ହେଉଛି ଜଳ।

ସ ଈକ୍ଷତେମେ ନୁ ଲୋକା ଲୋକପାଲାନ୍ନୁ ସୃଜା ଇତି ॥ ସୋଽଦ୍ଭ୍ଯ ଏଵ ପୁରୁଷଂ ସମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯାମୂର୍ଛଯତ୍

ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ— "ଏହି ସଂସାରଗୁଡିକ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଏହାଙ୍କର ରକ୍ଷକମାନେ ନାହାନ୍ତି। ମୁଁ ସଂସାରର ରକ୍ଷକମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିବି।" ତେଣୁ ସେ ଜଳରୁ ଏକ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ତାଙ୍କୁ ଆକୃତି ଦେଲେ।

ତା ଏତା ଦେଵତା ସୃଷ୍ଟା ଅସ୍ମିନ୍ମହତ୍ଯର୍ଣଵେ ପ୍ରାପତନ୍ । ତମଶନାପିପାସାଭ୍ଯାମନ୍ଵଵାର୍ଜତ୍ । ତା ଏନମବ୍ରୁଵନ୍ନାଯତନଂ ନଃ ପ୍ରଜାନୀହି ଯସ୍ମିନ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ଅନ୍ନମଦାମେତି

ଏହି ଦେବତାମାନେ, ସୃଷ୍ଟି ହେବା ପରେ, ବଡ଼ ସାଗରରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କୁ ଭୋକ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଧରିଲା। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ— "ଆମ ପାଇଁ ଏମିତି ଏକ ଆଶ୍ରୟ ଦେଖ, ଯେଉଁଠାରେ ଆମେ ଥାଇପାରିବା ଓ ଖାଇପାରିବା।"

ତାଭ୍ଯୋ ଗାମାନଯତ୍ତା ଅବ୍ରୁଵନ୍ନ ଵୈ ନୋଽଯମଲମିତି । ତାଭ୍ଯୋଽଶ୍ଵମାନଯତ୍ତା ଅବ୍ରୁଵନ୍ନ ଵୈ ନୋଽଯମଲମିତି

ସେ ତାଙ୍କୁ ଗୋ ଆଣିଦେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ— "ଏହା ଆମ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ।" ସେ ତାଙ୍କୁ ଘୋଡ଼ା ଆଣିଦେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ— "ଏହା ଆମ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ।"

ତାଭ୍ଯଃ ପୁରୁଷମାନଯତ୍ତା ଅବ୍ରୁଵନ୍ ସୁକୃତଂ ବତେତି ପୁରୁଷୋ ଵାଵ ସୁକୃତମ୍ । ତା ଅବ୍ରଵୀଦ୍ଯଥାଯତନଂ ପ୍ରଵିଶତେତି

ସେ ତାଙ୍କୁ ଏକ ମଣିଷ ଆଣିଦେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ— "ଅତି ଭଲ କାମ।" କାରଣ, ମଣିଷ ନିଶ୍ଚୟ ଭଲ ତିଆରି। ସେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ— "ତୁମେ ତୁମ ନିଜ ନିଜ ଆଶ୍ରୟରେ ପ୍ରବେଶ କର।"

ଅଗ୍ନିର୍ଵାଗ୍ଭୂତ୍ଵା ମୁଖଂ ପ୍ରାଵିଶଦ୍ଵାଯୁଃ ପ୍ରାଣୋ ଭୂତ୍ଵା ନାସିକେ ପ୍ରାଵିଶଦାଦିତ୍ଯଶ୍ଚକ୍ଷୁର୍ଭୂତ୍ଵାଽକ୍ଷିଣୀ ପ୍ରାଵିଶଦ୍ଦିଶଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଭୂତ୍ଵା କର୍ଣୌ ପ୍ରାଵିଶନ୍ନୋଷଧିଵନସ୍ପତଯୋ ଲୋମାନି ଭୂତ୍ଵା ତ୍ଵଚଂ ପ୍ରାଵିଶଂଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମା ମନୋ ଭୂତ୍ଵା ହୃଦଯଂ ପ୍ରାଵିଶନ୍ମୃତ୍ଯୁରପାନୋ ଭୂତ୍ଵା ନାଭିଂ ପ୍ରାଵିଶଦାପୋ ରେତୋ ଭୂତ୍ଵା ଶିଶ୍ନଂ ପ୍ରାଵିଶନ୍

ଅଗ୍ନି କଥା ହୋଇ ମୁହଁରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ବାୟୁ ଶ୍ୱାସ ହୋଇ ନାକରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ହୋଇ ଆଖିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଦିଗ ଶ୍ରବଣ ହୋଇ କାନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ବୃକ୍ଷ କେଶ ହୋଇ ଚର୍ମରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଚନ୍ଦ୍ରମା ମନ ହୋଇ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ମୃତ୍ୟୁ ଅପାନ ବାୟୁ ହୋଇ ନାଭିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଜଳ ବୀର୍ୟ ହୋଇ ଶିଶ୍ନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

ତମଶନାଯାପିପାସେ ଅବ୍ରୂତାମାଵାଭ୍ଯାମଭିପ୍ରଜାନୀହୀତି ତେ ଅବ୍ରଵୀଦେତାସ୍ଵେଵ ଵାଂ ଦେଵତାସ୍ଵାଭଜାମ୍ଯେତାସୁ ଭାଗିନ୍ଯୌ କରୋମୀତି । ତସ୍ମାଦ୍ଯସ୍ଯୈ କସ୍ଯୈ ଚ ଦେଵତାଯୈ ହଵିର୍ଗୃହ୍ଯତେ ଭାଗିନ୍ଯାଵେଵାସ୍ଯାମଶନାଯାପିପାସେ ଭଵତଃ

ଭୋକ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ— "ଆମ ପାଇଁ ଏମିତି ଏକ ସ୍ଥାନ ଦିଅ।" ସେ କହିଲେ— "ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଂଶୀ କରୁଛି।" ତେଣୁ, ଯେଉଁ ଦେବତାକୁ ଯାହା ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ, ଭୋକ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ସେଠି ଅଂଶୀ ହୁଅନ୍ତି।

ସ ଈକ୍ଷତେମେ ନୁ ଲୋକାଶ୍ଚ ଲୋକପାଲାଶ୍ଚାନ୍ନମେଭ୍ଯଃ ସୃଜା ଇତି

ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ— "ଏହି ସଂସାର ଓ ତାଙ୍କର ରକ୍ଷକମାନେ ଅଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିବି।"

ସୋଽପୋଽଭ୍ଯତପତ୍ତାଭ୍ଯୋଽଭିତପ୍ତାଭ୍ଯୋ ମୂର୍ତିରଜାଯତ । ଯା ଵୈ ସା ମୂର୍ତିରଜାଯତାନ୍ନଂ ଵୈ ତତ୍

ସେ ଜଳକୁ ତାପିତ କଲେ। ତାପିତ ଜଳରୁ ଏକ ଆକୃତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଯେଉଁ ଆକୃତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ସେହି ହେଉଛି ଖାଦ୍ୟ।

ତଦେନତ୍ସୃଷ୍ଟଂ ପରାଙ୍ତ୍ଯଜିଘାଂସତ୍ତଦ୍ଵାଚାଽଜିଘୃକ୍ଷତ୍ ତନ୍ନାଶକ୍ନୋଦ୍ଵାଚା ଗ୍ରହୀତୁମ୍ । ସ ଯଦ୍ଧୈନଦ୍ଵାଚାଽଗ୍ରହୈଷ୍ଯଦଭିଵ୍ଯାହୃତ୍ଯ ହୈଵାନ୍ନମତ୍ରପ୍ସ୍ଯତ୍

ସେ ଏହି ଖାଦ୍ୟକୁ କଥା ଦ୍ୱାରା ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ କଥା ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଯଦି ସେ କଥା ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିଥାନ୍ତେ, କେବଳ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ଖାଦ୍ୟରେ ତୃପ୍ତ ହେଇଯାନ୍ତେ।

ତତ୍ପ୍ରାଣେନାଜିଘୃକ୍ଷତ୍ ତନ୍ନାଶକ୍ନୋତ୍ପ୍ରାଣେନ ଗ୍ରହୀତୁମ୍ । ସ ଯଦ୍ଧୈନତ୍ପ୍ରାଣେନାଗ୍ରହୈଷ୍ଯଦଭିପ୍ରାଣ୍ଯ ହୈଵାନ୍ନମତ୍ରପ୍ସ୍ଯତ୍

ସେ ଏହାକୁ ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଯଦି ସେ ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିଥାନ୍ତେ, କେବଳ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ଖାଦ୍ୟରେ ତୃପ୍ତ ହେଇଯାନ୍ତେ।

ତଚ୍ଚକ୍ଷୁଷାଽଜିଘୃକ୍ଷତ୍ ତନ୍ନାଶକ୍ନୋଚ୍ଚକ୍ଷୁଷା ଗ୍ରହୀତୁମ୍ । ସ ଯଦ୍ଧୈନଚ୍ଚକ୍ଷୁଷାଽଗ୍ରହୈଷ୍ଯଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହୈଵାନମତ୍ରପ୍ସ୍ଯତ୍

ସେ ଏହାକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଯଦି ସେ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିଥାନ୍ତେ, କେବଳ ଦେଖିଲେ ଖାଦ୍ୟରେ ତୃପ୍ତ ହେଇଯାନ୍ତେ।

ତଚ୍ଛ୍ରୋତ୍ରେଣାଜିଘୃକ୍ଷତ୍ ତନ୍ନାଶକ୍ନୋଚ୍ଛ୍ରୋତ୍ରେଣ ଗ୍ରହୀତୁମ୍ । ସ ଯଦ୍ଧୈନଚ୍ଛ୍ରୋତ୍ରେଣାଗ୍ରହୈଷ୍ଯଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ହୈଵାନ୍ନମତ୍ରପ୍ସ୍ଯତ୍

ସେ ଏହାକୁ ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଯଦି ସେ ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିଥାନ୍ତେ, କେବଳ ଶୁଣିଲେ ଖାଦ୍ୟରେ ତୃପ୍ତ ହେଇଯାନ୍ତେ।

ତତ୍ତ୍ଵଚାଽଜିଘୃକ୍ଷତ୍ ତନ୍ନାଶକ୍ନୋତ୍ତ୍ଵଚା ଗ୍ରହୀତୁମ୍ । ସ ଯଦ୍ଧୈନତ୍ତ୍ଵଚାଽଗ୍ରହୈଷ୍ଯତ୍ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ହୈଵାନ୍ନମତ୍ରପ୍ସ୍ଯତ୍

ସେ ଏହାକୁ ଚୁଆଁ ଦ୍ୱାରା ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଚୁଆଁ ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଯଦି ସେ ଚୁଆଁ ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିଥାନ୍ତେ, କେବଳ ଛୁଇଁଲେ ଖାଦ୍ୟରେ ତୃପ୍ତ ହେଇଯାନ୍ତେ।

ତନ୍ମନସାଽଜିଘୃକ୍ଷତ୍ ତନ୍ନାଶକ୍ନୋନ୍ମନସା ଗ୍ରହୀତୁମ୍ । ସ ଯଦ୍ଧୈନନ୍ମନସାଽଗ୍ରହୈଷ୍ଯଦ୍ଧ୍ଯାତ୍ଵା ହୈଵାନ୍ନମତ୍ରପ୍ସ୍ଯତ୍

ସେ ଏହାକୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଯଦି ସେ ମନ ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିଥାନ୍ତେ, କେବଳ ଚିନ୍ତା କଲେ ଖାଦ୍ୟରେ ତୃପ୍ତ ହେଇଯାନ୍ତେ।

ତଚ୍ଛିଶ୍ନେନାଜିଘୃକ୍ଷତ୍ ତନ୍ନାଶକ୍ନୋଚ୍ଛିଶ୍ନେନ ଗ୍ରହୀତୁମ୍ । ସ ଯଦ୍ଧୈନଚ୍ଛିଶ୍ନେନାଗ୍ରହୈଷ୍ଯଦ୍ଵିତ୍ସୃଜ୍ଯ ହୈଵାନମତ୍ରପ୍ସ୍ଯତ୍

ସେ ଏହାକୁ ଶିଶ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଶିଶ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଯଦି ସେ ଶିଶ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିଥାନ୍ତେ, କେବଳ ବାହାର କଲେ ଖାଦ୍ୟରେ ତୃପ୍ତ ହେଇଯାନ୍ତେ।

ତଦପାନେନାଜିଘୃକ୍ଷତ୍ ତଦାଵଯତ୍ ସୈଷୋଽନ୍ନସ୍ଯ ଗ୍ରହୋ ଯଦ୍ଵାଯୁରନାଯୁର୍ଵା ଏଷ ଯଦ୍ଵାଯୁଃ

ସେ ଅପାନ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଖାଦ୍ୟକୁ ଧରିବା ଯେଉଁ ଶକ୍ତି, ସେହିଏ ବାୟୁ, କିମ୍ବା ପ୍ରାଣ; ଏହିଏ ବାୟୁ।

ସ ଈକ୍ଷତ କଥଂ ନ୍ଵିଦଂ ମଦୃତେ ସ୍ଯାଦିତି ସ ଈକ୍ଷତ କତରେଣ ପ୍ରପଦ୍ଯା ଇତି । ସ ଈକ୍ଷତ ଯଦି ଵାଚାଽଭିଵ୍ଯାହୃତଂ ଯଦି ପ୍ରାଣେନାଭିପ୍ରାଣିତଂ ଯଦି ଚକ୍ଷୁଷା ଦୃଷ୍ଟଂ ଯଦି ଶ୍ରୋତ୍ରେଣ ଶ୍ରୁତଂ ଯଦି ତ୍ଵଚା ସ୍ପୃଷ୍ଟଂ ଯଦି ମନସା ଧ୍ଯାତଂ ଯଦ୍ଯପାନେନାଭ୍ଯପାନିତଂ ଯଦି ଶିଶ୍ନେନ ଵିସୃଷ୍ଟମଥ କୋଽହମିତି

ସେ ଭାବିଲେ—'ମୋତିଏ ଛାଡ଼ି ଏହା କିପରି ରହିପାରିବ?' ସେ ପୁନି ଭାବିଲେ—'ମୁଁ କେଉଁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କରିବି?' ସେ ଭାବିଲେ—'ଯଦି କଥା କୁହାଯାଏ, ଯଦି ପ୍ରାଣ ନିଆଯାଏ, ଯଦି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିଏ, ଯଦି କାନ ଶୁଣିଏ, ଯଦି ଚମ୍ମା ଛୁଅଏ, ଯଦି ମନେ ଭାବିଏ, ଯଦି ଅପାନ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ହୁଏ, ଯଦି ଶିଶ୍ନ ଦ୍ୱାରା ବୀଜ ତ୍ୟାଗ ହୁଏ—ତେବେ 'ମୁଁ କିଏ?'