ଏହି ଉପନିଷଦର ଆରମ୍ଭରେ, ମୁଁ ମନରେ ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା କରେଉଛି: “ମୋର ଉଚ୍ଚାରଣ ମୋ ମନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଉ, ମୋ ମନ ମୋର ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଉ। ହେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ତୁମେ ମୋ ପାଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଉ। ତୁମେ ମୋତେ ଓ ଉପଦେଷ୍ଟାକୁ ସୁରକ୍ଷା କର। ଓମ୍, ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି, ଶାନ୍ତି।” ଏବେ ଆଇତରେୟ ଉପନିଷଦର ପ୍ରଥମ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସମସ୍ତ ଆରମ୍ଭରେ କେବଳ ଆତ୍ମା ଅଛି, ତାହା ଛଡ଼ି ଆଉ କିଛି ନଥିଲା। ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ: “ମୁଁ ଏହି ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି କରିବି।” ତାହାପରେ ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ପ୍ରଥମେ ଜଳ, ତାପରେ ଆଲୋକର ଅଞ୍ଚଳ, ମରଣଶୀଳ ପୃଥିବୀ, ଏବଂ ଉପରର ଜଳ। ହେବେ ଜଳ ସ୍ୱର୍ଗର ଉପରେ, ଆଲୋକ ମାନେ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ହେଉଛି ମର୍ତ୍ୟ ଲୋକ, ଏବଂ ତଳେ ରହିଛି ଜଳ। ପୁଣି ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ: “ଏହି ଜଗତ୍ଗୁଡ଼ିକ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଜଗତ୍ର ରକ୍ଷକମାନେ କିଏ?” ତେଣୁ ସେ ଜଳରୁ ଜଣେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଆକର୍ଷଣ କରି ତାଙ୍କୁ ଉପଜାଇଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ତାପିତ କଲେ। ଏହି ତାପରେ, ପୁରୁଷଙ୍କର ମୁଁହ ଫାଟିଗଲା, ମୁଁହରୁ ଉଚ୍ଚାରଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ଉଚ୍ଚାରଣରୁ ଅଗ୍ନି। ନାକ ଫାଟିଲା, ନାକରୁ ଶ୍ୱାସ, ଶ୍ୱାସରୁ ବାୟୁ। ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଲା, ଚକ୍ଷୁରୁ ଦୃଷ୍ଟି, ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ। କାନ ଖୋଲିଲା, କାନରୁ ଶ୍ରବଣ, ଶ୍ରବଣରୁ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ। ଚର୍ମ ଖୋଲିଲା, ଚର୍ମରୁ ଲୋମ, ଲୋମରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ବୃକ୍ଷ। ହୃଦୟ ଖୋଲିଲା, ହୃଦୟରୁ ମନ, ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା। ନାଭି ଖୋଲିଲା, ନାଭିରୁ ଅପାନ, ଅପାନରୁ ମୃତ୍ୟୁ। ଶୁକ୍ରେଣ୍ଡ୍ରିୟ ଖୋଲିଲା, ଶୁକ୍ରେଣ୍ଡ୍ରିୟରୁ ବୀର୍ୟ, ବୀର୍ୟରୁ ଜଳ। ଏହି ଦେବତାମାନେ ଏଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ବଡ଼ ସାଗରକୁ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଭୋକ ଓ ତିରିକ୍ଷା ଆକ୍ରମଣ କଲା। ସେମାନେ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଆମ ପାଇଁ ଏମନ୍ତି ଏକ ନିବାସ ଦିଅ, ଯେଉଁଠି ଆମେ ବସି ଖାଇପାରିବା।” ସେ ପ୍ରଥମେ ଗଈକୁ ଆଣିଦେଲେ। ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, “ଏହା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ।” ପରେ ଘୋଡ଼ା ଆଣିଦେଲେ। ସେମାନେ ପୁଣି କହିଲେ, “ଏହା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ।” ଶେଷରେ ମଣିଷଙ୍କୁ ଆଣିଦେଲେ। ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ, “ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଭଲ ହେଲା!” କାରଣ, ମଣିଷ ନିଖୁଟ୍ ଭାବେ ତିଆରି। ଆତ୍ମା କହିଲେ, “ତୁମେ ତୁମ ନିଜ ନିଜ ଆସନରେ ପ୍ରବେଶ କର।” ଏହାପରେ ଅଗ୍ନି ଉଚ୍ଚାରଣ ହେଇ ମୁଁହରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ବାୟୁ ଶ୍ୱାସ ହେଇ ନାକରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ହେଇ ଚକ୍ଷୁରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରବଣ ହେଇ କାନରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଉଦ୍ଭିଦ ବୃକ୍ଷ ଲୋମ ହେଇ ଚର୍ମରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଚନ୍ଦ୍ରମା ମନ ହେଇ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ମୃତ୍ୟୁ ଅପାନ ହେଇ ନାଭିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଜଳ ବୀର୍ୟ ହେଇ ଶୁକ୍ରେଣ୍ଡ୍ରିୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଭୋକ ଓ ତିରିକ୍ଷା ଆତ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଏକ ସ୍ଥାନ ଦିଅ।” ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାଥୀ କରିଛି।” ତେଣୁ ଯେଉଁ ଦେବତାକୁ ଆହୁତି ଦିଆଯାଏ, ଭୋକ ଓ ତିରିକ୍ଷା ସେଠାରେ ସାଥୀ ହେଇ ରହନ୍ତି। ପୁଣି ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ: “ଏବେ ଏହି ଜଗତ୍ ଓ ତାଙ୍କ ରକ୍ଷକମାନେ ଅଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ କରିବି।” ସେ ଜଳକୁ ତାପିତ କଲେ, ଏହି ତାପରୁ ଏକ ଆକୃତି ଉପଜିଲା, ଏହି ଆକୃତି ହେଉଛି ଖାଦ୍ୟ। ସେ ଏହି ଖାଦ୍ୟକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଯଦି ଧରିପାରିଥାନ୍ତେ, କେବଳ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ତାଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି ମିଳିଯାଏ। ପରେ ଶ୍ୱାସ, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ମନ, ଶୁକ୍ରେଣ୍ଡ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ କେଉଁଥିରେ ମଧ୍ୟ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଶେଷରେ ଅପାନ (ଅଧୋଗାମୀ ଶ୍ୱାସ) ଦ୍ୱାରା ଧରିଲେ, ଏହି ଧରିବା ହେଉଛି ବାୟୁ, ଏହା ହେଉଛି ପ୍ରାଣ। ସେ ପୁଣି ଚିନ୍ତା କଲେ: “ଏହି ସବୁ ମୋ ବିନା କିପରି ଅଛିପାରିବ? କେଉଁ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପ୍ରବେଶ କରିବି? ଯଦି ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ, ଶ୍ୱାସ ନିଆଯାଏ, ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖାଯାଏ, ଶ୍ରବଣ ଶୁଣାଯାଏ, ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ଚିନ୍ତନ କରାଯାଏ, ଅପାନ ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ଶୁକ୍ରେଣ୍ଡ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବୀର୍ୟ ନିସ୍ସରଣ କରାଯାଏ—ତାହେଲେ ‘ମୁଁ’ କିଏ?” ସେ ଏହି ସୀମାକୁ ଭାଙ୍ଗି ଏକ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ଦ୍ୱାରକୁ ବିଦୃତି, ଆନନ୍ଦର ଦ୍ୱାର ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ତାଙ୍କର ତିନିଟି ନିବାସ ଅଛି, ତିନିଟି ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି—“ଏହି ଏକ ନିବାସ, ଏହି ଏକ ନିବାସ, ଏହି ଏକ ନିବାସ।” ଏଭଳି ଜନ୍ମ ନେଇ ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଦେଖିଲେ ଓ ଘୋଷଣା କଲେ। ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ: “ଏଠାରେ ଆଉ କ’ଣ କୁହିପାରିବି?” ସେ କେବଳ ଏହି ପୁରୁଷ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବ୍ରହ୍ମାନ୍କୁ ଦେଖିଲେ। “ଏହି ହେଉଛି ଦର୍ଶନ,” କହିଲେ ସେ। ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଇଦନ୍ଦ୍ର କୁହାଯାଏ। ତାଙ୍କର ନାମ ଇଦନ୍ଦ୍ର, କିନ୍ତୁ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ବୋଲି ଅପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ କୁହନ୍ତି; କାରଣ, ଦେବତାମାନେ ଅପରୋକ୍ଷକୁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି। ମଣିଷ ଶରୀରରେ ଏହି ଗର୍ଭ ଶୁକ୍ରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଶୁକ୍ର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗର ସାର, ଆତ୍ମା ଏହାକୁ ଆପଣ ମଧ୍ୟରେ ଏକତ୍ର କରେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ଏହାକୁ ଜନନୀରେ ଦାନ କରେ, ସେ ଏହାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥାଏ; ଏହି ହେଉଛି ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମ। ଏହି ଗର୍ଭ ନାରୀ ସହ ଏକତ୍ୱ ଲାଭ କରେ, ତାଙ୍କର ନିଜ ଅଙ୍ଗ ଭଳି। ସେ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରନ୍ତି ନାହିଁ।