ऐतरेयोपनिषद्

स इमाँल्लोकानसृजत । अम्भो मरीचीर्मापोऽदोऽम्भः परेण दिवं द्यौः प्रतिष्ठाऽन्तरिक्षं मरीचयः । पृथिवी मरो या अधस्तात्त आपः

त्याने या जगांची निर्मिती केली — पाणी, तेजाचा प्रदेश, मर्त्य लोक, आणि वरचं पाणी. हे पाणी म्हणजे आकाशापलीकडचं पाणी; तेजाचा प्रदेश म्हणजे आकाश; पृथ्वी म्हणजे मर्त्य लोक; आणि जे खाली आहे ते पाणी आहे.

स ईक्षतेमे नु लोका लोकपालान्नु सृजा इति ॥ सोऽद्भ्य एव पुरुषं समुद्धृत्यामूर्छयत्

मग त्याने विचार केला, "ही जगं तर झाली, पण या जगांचे रक्षण करणारेही निर्माण करावेत." मग त्याने पाण्यातून एक पुरुष उचलून त्याला आकार दिला.

ता एता देवता सृष्टा अस्मिन्महत्यर्णवे प्रापतन् । तमशनापिपासाभ्यामन्ववार्जत् । ता एनमब्रुवन्नायतनं नः प्रजानीहि यस्मिन्प्रतिष्ठिता अन्नमदामेति

ही देवता निर्माण झाल्यावर त्या मोठ्या समुद्रात पडल्या. त्यांना भूक आणि तहान लागली. त्यांनी त्याला सांगितलं, "आमच्यासाठी असं एखादं ठिकाण शोध जिथे आम्ही स्थिर राहू आणि अन्न खाऊ शकू."

ताभ्यो गामानयत्ता अब्रुवन्न वै नोऽयमलमिति । ताभ्योऽश्वमानयत्ता अब्रुवन्न वै नोऽयमलमिति

त्यांनी त्यांना गाय आणून दिली. त्यांनी म्हटलं, "हे आमच्यासाठी पुरेसं नाही." मग त्यांना घोडा आणून दिला. त्यांनी पुन्हा म्हटलं, "हेही आमच्यासाठी पुरेसं नाही."

ताभ्यः पुरुषमानयत्ता अब्रुवन् सुकृतं बतेति पुरुषो वाव सुकृतम् । ता अब्रवीद्यथायतनं प्रविशतेति

त्यांनी त्यांना मनुष्य आणून दिला. त्या देवता म्हणाल्या, "हे तर फार छान आहे!" खरंच, मनुष्य उत्तम प्रकारे बनवलेला आहे. मग त्याने त्यांना सांगितलं, "तुमचं-तुमचं स्थानात जा."

अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशद्वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशदादित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशद्दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशन्नोषधिवनस्पतयो लोमानि भूत्वा त्वचं प्राविशंश्चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशन्मृत्युरपानो भूत्वा नाभिं प्राविशदापो रेतो भूत्वा शिश्नं प्राविशन्

अग्नी वाणी होऊन तोंडात गेला. वायू श्वास होऊन नाकात गेला. सूर्य दृष्टी होऊन डोळ्यांत गेला. दिशा ऐकण्याची शक्ती होऊन कानात गेल्या. वनस्पती व झाडं केस होऊन त्वचेत गेली. चंद्र मन होऊन हृदयात गेला. मृत्यू अपान वायू होऊन नाभीत गेला. पाणी वीर्य होऊन जननेंद्रियात गेलं.

तमशनायापिपासे अब्रूतामावाभ्यामभिप्रजानीहीति ते अब्रवीदेतास्वेव वां देवतास्वाभजाम्येतासु भागिन्यौ करोमीति । तस्माद्यस्यै कस्यै च देवतायै हविर्गृह्यते भागिन्यावेवास्यामशनायापिपासे भवतः

भूक आणि तहान म्हणाल्या, "आमच्यासाठीही एखादं स्थान निश्चित कर." त्याने उत्तर दिलं, "मी तुम्हाला या देवतांमध्येच सामील करतो; तुम्ही त्यांच्यात भागीदार व्हा." म्हणून ज्या देवतेला जेव्हा अर्पण केलं जातं, तेव्हा भूक आणि तहान तिच्या भागीदार होतात.

स ईक्षतेमे नु लोकाश्च लोकपालाश्चान्नमेभ्यः सृजा इति

मग त्याने विचार केला, "आता ही जगं आणि त्यांचे रक्षक आहेत, पण त्यांच्यासाठी अन्न निर्माण करावं."

सोऽपोऽभ्यतपत्ताभ्योऽभितप्ताभ्यो मूर्तिरजायत । या वै सा मूर्तिरजायतान्नं वै तत्

त्याने पाणी तापवलं, आणि त्या तापलेल्या पाण्यातून एक रूप निर्माण झालं. जे रूप निर्माण झालं, तेच खरं अन्न आहे.

तदेनत्सृष्टं पराङ्त्यजिघांसत्तद्वाचाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोद्वाचा ग्रहीतुम् । स यद्धैनद्वाचाऽग्रहैष्यदभिव्याहृत्य हैवान्नमत्रप्स्यत्

त्याने त्या अन्नाला वाणीने पकडायचा प्रयत्न केला, पण वाणीने ते पकडता आलं नाही. जर वाणीने ते पकडलं असतं, तर फक्त 'अन्न' असं उच्चारल्यावरच त्याचं समाधान झालं असतं.

तत्प्राणेनाजिघृक्षत् तन्नाशक्नोत्प्राणेन ग्रहीतुम् । स यद्धैनत्प्राणेनाग्रहैष्यदभिप्राण्य हैवान्नमत्रप्स्यत्

त्याने श्वासाने ते अन्न पकडायचा प्रयत्न केला, पण श्वासाने ते पकडता आलं नाही. जर श्वासाने ते पकडलं असतं, तर फक्त श्वास घेतल्यावरच त्याचं समाधान झालं असतं.

तच्चक्षुषाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोच्चक्षुषा ग्रहीतुम् । स यद्धैनच्चक्षुषाऽग्रहैष्यद्दृष्ट्वा हैवानमत्रप्स्यत्

त्याने डोळ्यांनी ते अन्न पकडायचा प्रयत्न केला, पण डोळ्यांनी ते पकडता आलं नाही. जर डोळ्यांनी ते पकडलं असतं, तर फक्त पाहिल्यावर त्याचं समाधान झालं असतं.

तच्छ्रोत्रेणाजिघृक्षत् तन्नाशक्नोच्छ्रोत्रेण ग्रहीतुम् । स यद्धैनच्छ्रोत्रेणाग्रहैष्यच्छ्रुत्वा हैवान्नमत्रप्स्यत्

त्याने कानांनी ते अन्न पकडायचा प्रयत्न केला, पण कानांनी ते पकडता आलं नाही. जर कानांनी ते पकडलं असतं, तर फक्त ऐकल्यावर त्याचं समाधान झालं असतं.

तत्त्वचाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोत्त्वचा ग्रहीतुम् । स यद्धैनत्त्वचाऽग्रहैष्यत् स्पृष्ट्वा हैवान्नमत्रप्स्यत्

त्याने स्पर्शाने ते अन्न पकडायचा प्रयत्न केला, पण स्पर्शाने ते पकडता आलं नाही. जर स्पर्शाने ते पकडलं असतं, तर फक्त स्पर्श केल्यावर त्याचं समाधान झालं असतं.

तन्मनसाऽजिघृक्षत् तन्नाशक्नोन्मनसा ग्रहीतुम् । स यद्धैनन्मनसाऽग्रहैष्यद्ध्यात्वा हैवान्नमत्रप्स्यत्

त्याने मनाने ते अन्न पकडायचा प्रयत्न केला, पण मनाने ते पकडता आलं नाही. जर मनाने ते पकडलं असतं, तर फक्त ध्यान केल्यावर त्याचं समाधान झालं असतं.

तच्छिश्नेनाजिघृक्षत् तन्नाशक्नोच्छिश्नेन ग्रहीतुम् । स यद्धैनच्छिश्नेनाग्रहैष्यद्वित्सृज्य हैवानमत्रप्स्यत्

त्याने जननेंद्रियाने ते अन्न पकडायचा प्रयत्न केला, पण जननेंद्रियाने ते पकडता आलं नाही. जर जननेंद्रियाने ते पकडलं असतं, तर फक्त त्यातून सोडल्यावर त्याचं समाधान झालं असतं.

तदपानेनाजिघृक्षत् तदावयत् सैषोऽन्नस्य ग्रहो यद्वायुरनायुर्वा एष यद्वायुः

अपानाच्या साहाय्याने त्याने अन्न पकडण्याचा प्रयत्न केला. अन्न पकडण्याची ही क्रिया म्हणजेच वायू किंवा प्राण आहे; हेच वायू आहे.

स ईक्षत कथं न्विदं मदृते स्यादिति स ईक्षत कतरेण प्रपद्या इति । स ईक्षत यदि वाचाऽभिव्याहृतं यदि प्राणेनाभिप्राणितं यदि चक्षुषा दृष्टं यदि श्रोत्रेण श्रुतं यदि त्वचा स्पृष्टं यदि मनसा ध्यातं यद्यपानेनाभ्यपानितं यदि शिश्नेन विसृष्टमथ कोऽहमिति

स एतमेव सीमानं विदर्यैतया द्वारा प्रापद्यत । सैषा विदृतिर्नाम द्वास्तदेतन्नाऽन्दनम् । तस्य त्रय आवसथास्त्रयः स्वप्ना अयमावसथोऽयमावसथोऽयमावसथ इति

त्याने ही मर्यादा फोडली आणि त्या दाराने आत प्रवेश केला. त्या उघडण्याला 'विदृति' असे नाव आहे, ते आनंदाचे दार आहे. त्याचे तीन निवासस्थान आहेत—'हे एक निवासस्थान, हे दुसरे, हे तिसरे'—असे तीन स्वप्नांसारखे.

स जातो भूतान्यभिव्यैख्यत् किमिहान्यं वावदिषदिति । स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यत् । इदमदर्शनमिती ३

तो जन्माला आल्यावर त्याने सर्व जीव ओळखले आणि जाहीर केले. 'इथे आणखी काय सांगावे?' असे त्याने विचारले. त्याला फक्त हा पुरुष, सर्वत्र असलेले ब्रह्मण, दिसले. 'हेच खरे दर्शन आहे,' असे त्याने म्हटले.

तस्मादिदन्द्रो नामेदन्द्रो ह वै नाम तमिदन्द्रं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेण । परोक्षप्रिया इव हि देवाः परोक्षप्रिया इव हि देवाः

म्हणून त्याचे नाव 'इदंद्र' असे आहे. प्रत्यक्षात त्याचे नाव 'इदंद्र' असले तरी लोक त्याला अप्रत्यक्षपणे 'इंद्र' असे म्हणतात; कारण देवांना अप्रत्यक्ष बोलणे आवडते, देवांना अप्रत्यक्षपणा प्रिय असतो.

पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति यदेतद्रेतः । तदेतत्सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः सम्भूतमात्मन्येवऽऽत्मानं बिभर्ति तद्यदा स्त्रियां सिञ्चत्यथैनज्जनयति तदस्य प्रथमं जन्म

पुरुषामध्ये गर्भ बीजापासून निर्माण होतो; ते बीज सर्व अंगातील तेजस्वी सार आहे, आत्मा ते स्वतःमध्ये साठवतो. जेव्हा तो ते स्त्रीमध्ये सोडतो, तेव्हा तो त्याचा जन्म घडवतो; हेच त्याचे पहिले जन्म आहे.

तत्स्त्रिया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमङ्गं तथा । तस्मादेनां न हिनस्ति । साऽस्यैतमात्मानमत्र गतं भावयति

ते बीज स्त्रीमध्ये तिच्या स्वतःच्या अंगासारखे एकरूप होते; म्हणून तो तिला इजा करत नाही. ती तिच्यात आलेल्या या आत्म्याचे पालनपोषण करते.

सा भावयित्री भावयितव्या भवति । तं स्त्री गर्भ बिभर्ति । सोऽग्र एव कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयति । स यत्कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयत्यात्मानमेव तद्भावयत्येषां लोकानां सन्तत्या । एवं सन्तता हीमे लोकास्तदस्य द्वितीयं जन्म

ती पालन करणारी असते आणि तिलाही पालन मिळावे लागते. स्त्री गर्भ धारण करते. गर्भात असतानाच तो मुलाचे पालन करतो. जन्माआधी मुलाचे पालन करून तो स्वतःच्याच अस्तित्वाची सातत्य राखतो. या प्रकारे हे जग चालू राहते; हे त्याचे दुसरे जन्म आहे.

सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते । अथास्यायामितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति । स इतः प्रयन्नेव पुनर्जायते तदस्य तृतीयं जन्म

त्याचा हा आत्मा पुण्य कर्मांना सोपवला जातो. मग दुसरा आत्मा, कर्तव्य पूर्ण करून, वय झाल्यावर निघून जातो. इथून जाताना तो पुन्हा जन्म घेतो; हे त्याचे तिसरे जन्म आहे.

तदुक्तमृषिणा गर्भे नु सन्नन्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा शतं मा पुर आयसीररक्षन्नधः श्येनो जवसा निरदीयमिति । गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एवमुवाच

ऋषीने असे सांगितले: 'मी गर्भात असतानाच देवांच्या सर्व जन्मांची ओळख केली. शंभर लोखंडी किल्ले मला अडवत होते, पण गरुडासारख्या वेगाने मी त्यातून बाहेर पडलो.' गर्भात असतानाच वामदेवाने असे म्हटले.

स एवं विद्वानस्माच्छरीरभेदादूर्ध्व उत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत्

अशा प्रकारे जाणून, या शरीरातून सुटून, तो वरच्या स्वर्गलोकात गेला आणि सर्व इच्छा पूर्ण करून अमर झाला, अमर झाला.

कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे कतरः स आत्मा । येन वा पश्यति येन वा शृणोति येन वा गन्धानाजिघ्रति येन वा वाचं व्याकरोति येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति

हा आत्मा कोण आहे, ज्याची आपण उपासना करतो? तो आत्मा नेमका कोणता? ज्यामुळे आपण पाहतो, ऐकतो, वास घेतो, बोलतो, गोड आणि कडू ओळखतो—तो आत्मा कोणता?