ઐતરેયોપનિષદ્

સ ઇમાઁલ્લોકાનસૃજત । અમ્ભો મરીચીર્માપોઽદોઽમ્ભઃ પરેણ દિવં દ્યૌઃ પ્રતિષ્ઠાઽન્તરિક્ષં મરીચયઃ । પૃથિવી મરો યા અધસ્તાત્ત આપઃ

તેણે આ લોકોની રચના કરી: પાણી, પ્રકાશનું ક્ષેત્ર, મૃત્યુ પામનારા જીવ અને ઉપરનું પાણી. પાણી આકાશથી પણ ઉપર છે; પ્રકાશનું ક્ષેત્ર એટલે આકાશ; પૃથ્વી એટલે મૃત્યુ પામનારા જીવનું લોક; અને નીચે જે છે તે પાણી છે.

સ ઈક્ષતેમે નુ લોકા લોકપાલાન્નુ સૃજા ઇતિ ॥ સોઽદ્ભ્ય એવ પુરુષં સમુદ્ધૃત્યામૂર્છયત્

પછી તેણે વિચાર્યું: 'હવે તો લોક અને તેમના રક્ષક તો છે, પણ હવે હું લોકપાલોની રચના કરું.' પછી તેણે પાણીમાંથી એક પુરુષને ઊભો કરી તેને આકાર આપ્યો.

તા એતા દેવતા સૃષ્ટા અસ્મિન્મહત્યર્ણવે પ્રાપતન્ । તમશનાપિપાસાભ્યામન્વવાર્જત્ । તા એનમબ્રુવન્નાયતનં નઃ પ્રજાનીહિ યસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતા અન્નમદામેતિ

આ રીતે સર્જાયેલા દેવતાઓ મહાસાગરમાં પડ્યા. તેમને ભૂખ અને તરસ લાગી. તેઓએ કહ્યું: 'અમને એવું નિવાસસ્થાન આપો જ્યાં અમે સ્થિર રહીને અન્ન ભોગવી શકીએ.'

તાભ્યો ગામાનયત્તા અબ્રુવન્ન વૈ નોઽયમલમિતિ । તાભ્યોઽશ્વમાનયત્તા અબ્રુવન્ન વૈ નોઽયમલમિતિ

તેને તેમને ગાય આપી. તેમણે કહ્યું: 'આ અમારે પૂરતું નથી.' પછી તેને તેમને ઘોડો આપ્યો. તેમણે ફરી કહ્યું: 'આ પણ અમારે પૂરતું નથી.'

તાભ્યઃ પુરુષમાનયત્તા અબ્રુવન્ સુકૃતં બતેતિ પુરુષો વાવ સુકૃતમ્ । તા અબ્રવીદ્યથાયતનં પ્રવિશતેતિ

પછી તેને તેમને મનુષ્ય આપ્યો. તેઓએ કહ્યું: 'ખૂબ સારું!' ખરેખર, મનુષ્ય સુંદર રીતે રચાયો છે. તેણે કહ્યું: 'હવે તમે દરેક તમારા-તમારા સ્થાનમાં પ્રવેશો.'

અગ્નિર્વાગ્ભૂત્વા મુખં પ્રાવિશદ્વાયુઃ પ્રાણો ભૂત્વા નાસિકે પ્રાવિશદાદિત્યશ્ચક્ષુર્ભૂત્વાઽક્ષિણી પ્રાવિશદ્દિશઃ શ્રોત્રં ભૂત્વા કર્ણૌ પ્રાવિશન્નોષધિવનસ્પતયો લોમાનિ ભૂત્વા ત્વચં પ્રાવિશંશ્ચન્દ્રમા મનો ભૂત્વા હૃદયં પ્રાવિશન્મૃત્યુરપાનો ભૂત્વા નાભિં પ્રાવિશદાપો રેતો ભૂત્વા શિશ્નં પ્રાવિશન્

અગ્નિ વાણી બનીને મોંમાં પ્રવેશ્યો. વાયુ શ્વાસ બનીને નાકમાં પ્રવેશ્યો. સૂર્ય દૃષ્ટિ બનીને આંખોમાં પ્રવેશ્યો. દિશાઓ શ્રવણ બનીને કાનમાં પ્રવેશી. ઔષધિ અને વૃક્ષો વાળ બનીને ચામડીમાં પ્રવેશ્યા. ચંદ્ર મન બનીને હૃદયમાં પ્રવેશ્યો. મૃત્યુ અપાન બનીને નાભિમાં પ્રવેશ્યો. પાણી વીર્ય બનીને શિશ્નમાં પ્રવેશ્યાં.

તમશનાયાપિપાસે અબ્રૂતામાવાભ્યામભિપ્રજાનીહીતિ તે અબ્રવીદેતાસ્વેવ વાં દેવતાસ્વાભજામ્યેતાસુ ભાગિન્યૌ કરોમીતિ । તસ્માદ્યસ્યૈ કસ્યૈ ચ દેવતાયૈ હવિર્ગૃહ્યતે ભાગિન્યાવેવાસ્યામશનાયાપિપાસે ભવતઃ

ભૂખ અને તરસે કહ્યું: 'અમને પણ આ દેવતાઓમાં સ્થાન આપો.' તેણે કહ્યું: 'હું તમને આ દેવતાઓમાં જ ભાગીદાર બનાવું છું.' તેથી, જે દેવતાને પણ હવન અપાય છે, ત્યાં ભૂખ અને તરસ ભાગીદાર બને છે.

સ ઈક્ષતેમે નુ લોકાશ્ચ લોકપાલાશ્ચાન્નમેભ્યઃ સૃજા ઇતિ

પછી તેણે વિચાર્યું: 'હવે લોક અને લોકપાલ તો છે, પણ હવે હું તેમના માટે અન્ન રચું.'

સોઽપોઽભ્યતપત્તાભ્યોઽભિતપ્તાભ્યો મૂર્તિરજાયત । યા વૈ સા મૂર્તિરજાયતાન્નં વૈ તત્

પછી તેણે પાણી ગરમ કર્યા. તે ગરમ થયેલા પાણીમાંથી એક આકાર ઉત્પન્ન થયો. જે આકાર ઉત્પન્ન થયો એ જ અન્ન છે.

તદેનત્સૃષ્ટં પરાઙ્ત્યજિઘાંસત્તદ્વાચાઽજિઘૃક્ષત્ તન્નાશક્નોદ્વાચા ગ્રહીતુમ્ । સ યદ્ધૈનદ્વાચાઽગ્રહૈષ્યદભિવ્યાહૃત્ય હૈવાન્નમત્રપ્સ્યત્

તેને એ અન્નને વાણીથી પકડવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ વાણીથી પકડી શક્યો નહીં. જો વાણીથી પકડી શક્યો હોત, તો માત્ર 'અન્ન' બોલવાથી જ તૃપ્ત થઈ જાય.

તત્પ્રાણેનાજિઘૃક્ષત્ તન્નાશક્નોત્પ્રાણેન ગ્રહીતુમ્ । સ યદ્ધૈનત્પ્રાણેનાગ્રહૈષ્યદભિપ્રાણ્ય હૈવાન્નમત્રપ્સ્યત્

પછી તેણે શ્વાસથી પકડવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ શ્વાસથી પકડી શક્યો નહીં. જો શ્વાસથી પકડી શક્યો હોત, તો માત્ર શ્વાસ લેતા જ તૃપ્ત થઈ જાય.

તચ્ચક્ષુષાઽજિઘૃક્ષત્ તન્નાશક્નોચ્ચક્ષુષા ગ્રહીતુમ્ । સ યદ્ધૈનચ્ચક્ષુષાઽગ્રહૈષ્યદ્દૃષ્ટ્વા હૈવાનમત્રપ્સ્યત્

પછી તેણે દૃષ્ટિથી પકડવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ દૃષ્ટિથી પકડી શક્યો નહીં. જો દૃષ્ટિથી પકડી શક્યો હોત, તો માત્ર જોઈને જ તૃપ્ત થઈ જાય.

તચ્છ્રોત્રેણાજિઘૃક્ષત્ તન્નાશક્નોચ્છ્રોત્રેણ ગ્રહીતુમ્ । સ યદ્ધૈનચ્છ્રોત્રેણાગ્રહૈષ્યચ્છ્રુત્વા હૈવાન્નમત્રપ્સ્યત્

પછી તેણે શ્રવણથી પકડવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ શ્રવણથી પકડી શક્યો નહીં. જો શ્રવણથી પકડી શક્યો હોત, તો માત્ર સાંભળીને જ તૃપ્ત થઈ જાય.

તત્ત્વચાઽજિઘૃક્ષત્ તન્નાશક્નોત્ત્વચા ગ્રહીતુમ્ । સ યદ્ધૈનત્ત્વચાઽગ્રહૈષ્યત્ સ્પૃષ્ટ્વા હૈવાન્નમત્રપ્સ્યત્

પછી તેણે સ્પર્શથી પકડવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ સ્પર્શથી પકડી શક્યો નહીં. જો સ્પર્શથી પકડી શક્યો હોત, તો માત્ર સ્પર્શ કરીને જ તૃપ્ત થઈ જાય.

તન્મનસાઽજિઘૃક્ષત્ તન્નાશક્નોન્મનસા ગ્રહીતુમ્ । સ યદ્ધૈનન્મનસાઽગ્રહૈષ્યદ્ધ્યાત્વા હૈવાન્નમત્રપ્સ્યત્

પછી તેણે મનથી પકડવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ મનથી પકડી શક્યો નહીં. જો મનથી પકડી શક્યો હોત, તો માત્ર વિચારવાથી જ તૃપ્ત થઈ જાય.

તચ્છિશ્નેનાજિઘૃક્ષત્ તન્નાશક્નોચ્છિશ્નેન ગ્રહીતુમ્ । સ યદ્ધૈનચ્છિશ્નેનાગ્રહૈષ્યદ્વિત્સૃજ્ય હૈવાનમત્રપ્સ્યત્

પછી તેણે શિશ્નથી પકડવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ શિશ્નથી પકડી શક્યો નહીં. જો શિશ્નથી પકડી શક્યો હોત, તો માત્ર વિસર્જન કરીને જ તૃપ્ત થઈ જાય.

તદપાનેનાજિઘૃક્ષત્ તદાવયત્ સૈષોઽન્નસ્ય ગ્રહો યદ્વાયુરનાયુર્વા એષ યદ્વાયુઃ

એપાન વડે તેણે તે(grasp) કરવા ઈચ્છા કરી; તેણે તેને પકડવાનો પ્રયત્ન કર્યો. ખોરાક પકડવાનો જે સ્વરૂપ છે, એ હવા છે, કે જે જીવનશક્તિ છે; હવા એટલે એ જ.

સ ઈક્ષત કથં ન્વિદં મદૃતે સ્યાદિતિ સ ઈક્ષત કતરેણ પ્રપદ્યા ઇતિ । સ ઈક્ષત યદિ વાચાઽભિવ્યાહૃતં યદિ પ્રાણેનાભિપ્રાણિતં યદિ ચક્ષુષા દૃષ્ટં યદિ શ્રોત્રેણ શ્રુતં યદિ ત્વચા સ્પૃષ્ટં યદિ મનસા ધ્યાતં યદ્યપાનેનાભ્યપાનિતં યદિ શિશ્નેન વિસૃષ્ટમથ કોઽહમિતિ

સ એતમેવ સીમાનં વિદર્યૈતયા દ્વારા પ્રાપદ્યત । સૈષા વિદૃતિર્નામ દ્વાસ્તદેતન્નાઽન્દનમ્ । તસ્ય ત્રય આવસથાસ્ત્રયઃ સ્વપ્ના અયમાવસથોઽયમાવસથોઽયમાવસથ ઇતિ

તેણે આ સીમાને ફાડી, એ દ્વારથી પ્રવેશ કર્યો. એ ખોલવું 'વિદૃતિ' નામે ઓળખાય છે, જે આનંદનું દ્વાર છે. તેના ત્રણ નિવાસસ્થાન છે: ત્રણ સ્વપ્ન—'આ નિવાસ છે, આ નિવાસ છે, આ નિવાસ છે'.

સ જાતો ભૂતાન્યભિવ્યૈખ્યત્ કિમિહાન્યં વાવદિષદિતિ । સ એતમેવ પુરુષં બ્રહ્મ તતમમપશ્યત્ । ઇદમદર્શનમિતી ૩

જન્મ્યા પછી તેણે બધા જીવોને ઓળખ્યા અને જાહેર કર્યા. તેણે વિચાર્યું: 'હવે અહીં બીજું શું કહું?' તેણે માત્ર આ પુરુષ, સર્વવ્યાપક બ્રહ્મને જોયું. 'આ જ દર્શન છે,' એમ તેણે કહ્યું.

તસ્માદિદન્દ્રો નામેદન્દ્રો હ વૈ નામ તમિદન્દ્રં સન્તમિન્દ્ર ઇત્યાચક્ષતે પરોક્ષેણ । પરોક્ષપ્રિયા ઇવ હિ દેવાઃ પરોક્ષપ્રિયા ઇવ હિ દેવાઃ

એથી તેનું નામ 'ઇદન્દ્ર' પડ્યું. ખરેખર તેનું નામ 'ઇદન્દ્ર' છે, પણ લોકો તેને પરોક્ષ રીતે 'ઇન્દ્ર' કહે છે; કારણ કે દેવતાઓને પરોક્ષ રીતે કહેવું ગમે છે, દેવતાઓને પરોક્ષ રીતે કહેવું ગમે છે.

પુરુષે હ વા અયમાદિતો ગર્ભો ભવતિ યદેતદ્રેતઃ । તદેતત્સર્વેભ્યોઽઙ્ગેભ્યસ્તેજઃ સમ્ભૂતમાત્મન્યેવઽઽત્માનં બિભર્તિ તદ્યદા સ્ત્રિયાં સિઞ્ચત્યથૈનજ્જનયતિ તદસ્ય પ્રથમં જન્મ

પુરુષમાં, આ ગર્ભ બીજથી ઊભો થાય છે; એ બીજ, બધા અંગોનું સાર, આત્મા પોતે પોતાના અંદર રાખે છે. જ્યારે એ સ્ત્રીમાં એ બીજ મૂકે છે, ત્યારે એ તેને જન્મ આપે છે; એ તેનું પહેલું જન્મ છે.

તત્સ્ત્રિયા આત્મભૂયં ગચ્છતિ યથા સ્વમઙ્ગં તથા । તસ્માદેનાં ન હિનસ્તિ । સાઽસ્યૈતમાત્માનમત્ર ગતં ભાવયતિ

એ સ્ત્રી સાથે એકરૂપ થઈ જાય છે, જેમ કે એનું પોતાનું અંગ. તેથી, પુરુષ તેને નુકસાન કરતો નથી. એ સ્ત્રી એ આત્માને, જે તેના અંદર આવ્યો છે, પોષે છે.

સા ભાવયિત્રી ભાવયિતવ્યા ભવતિ । તં સ્ત્રી ગર્ભ બિભર્તિ । સોઽગ્ર એવ કુમારં જન્મનોઽગ્રેઽધિભાવયતિ । સ યત્કુમારં જન્મનોઽગ્રેઽધિભાવયત્યાત્માનમેવ તદ્ભાવયત્યેષાં લોકાનાં સન્તત્યા । એવં સન્તતા હીમે લોકાસ્તદસ્ય દ્વિતીયં જન્મ

એ પોષક છે અને પોષવા યોગ્ય છે. સ્ત્રી ગર્ભને ધારે છે. એ બાળકને ગર્ભમાં હોવા છતાં પોષે છે. જન્મ પહેલાં બાળકને પોષવાથી, એ પોતાને જ પોષે છે, જેથી આ લોકોએ સતત ચાલું રહે. આમ, આ લોકોએ સતત ચાલું રહે છે; એ તેનું બીજું જન્મ છે.

સોઽસ્યાયમાત્મા પુણ્યેભ્યઃ કર્મભ્યઃ પ્રતિધીયતે । અથાસ્યાયામિતર આત્મા કૃતકૃત્યો વયોગતઃ પ્રૈતિ । સ ઇતઃ પ્રયન્નેવ પુનર્જાયતે તદસ્ય તૃતીયં જન્મ

તેનો આ આત્મા સારા કર્મોમાં સોંપાય છે. પછી બીજો આત્મા, પોતાના કામ પૂરાં કરીને અને વૃદ્ધાવસ્થાએ, દેહ છોડે છે. અહીંથી જતા, એ ફરી જન્મે છે; એ તેનું ત્રીજું જન્મ છે.

તદુક્તમૃષિણા ગર્ભે નુ સન્નન્વેષામવેદમહં દેવાનાં જનિમાનિ વિશ્વા શતં મા પુર આયસીરરક્ષન્નધઃ શ્યેનો જવસા નિરદીયમિતિ । ગર્ભ એવૈતચ્છયાનો વામદેવ એવમુવાચ

ઋષિએ કહ્યું છે: 'હું ગર્ભમાં રહીને પણ બધા દેવતાઓના જન્મો જાણ્યા. શત જેટલા લોખંડના કિલ્લાઓએ મને રોક્યા, પણ હું શ્યેનપક્ષી જેવી ઝડપથી એમાંથી બહાર નીકળી ગયો.' ગર્ભમાં પડ્યો પડ્યો, વામદેવએ આવું કહ્યું.

સ એવં વિદ્વાનસ્માચ્છરીરભેદાદૂર્ધ્વ ઉત્ક્રમ્યામુષ્મિન્ સ્વર્ગે લોકે સર્વાન્ કામાનાપ્ત્વાઽમૃતઃ સમભવત્ સમભવત્

આ રીતે જાણીને, એ આ શરીર છોડ્યા પછી ઉપર ઉઠી, અને સ્વર્ગલોકમાં જઈને, બધાં ઇચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરી, અમર થયો, અમર થયો.

કોઽયમાત્મેતિ વયમુપાસ્મહે કતરઃ સ આત્મા । યેન વા પશ્યતિ યેન વા શૃણોતિ યેન વા ગન્ધાનાજિઘ્રતિ યેન વા વાચં વ્યાકરોતિ યેન વા સ્વાદુ ચાસ્વાદુ ચ વિજાનાતિ

આ આત્મા કોણ છે, જેને આપણે પૂજીએ છીએ? એ આત્મા કયો છે? જેના દ્વારા જોવામાં આવે છે, જેના દ્વારા સાંભળવામાં આવે છે, જેના દ્વારા સુગંધો શાંભળવામાં આવે છે, જેના દ્વારા બોલવામાં આવે છે, જેના દ્વારા સુખ-દુઃખ જાણવામાં આવે છે.