ઐતરેયોપનિષદ્

સ ઇમાઁલ્લોકાનસૃજત । અમ્ભો મરીચીર્માપોઽદોઽમ્ભઃ પરેણ દિવં દ્યૌઃ પ્રતિષ્ઠાઽન્તરિક્ષં મરીચયઃ । પૃથિવી મરો યા અધસ્તાત્ત આપઃ

તેણે આ લોકોની રચના કરી: પાણી, પ્રકાશનું ક્ષેત્ર, મૃત્યુ પામનારા જીવ અને ઉપરનું પાણી. પાણી આકાશથી પણ ઉપર છે; પ્રકાશનું ક્ષેત્ર એટલે આકાશ; પૃથ્વી એટલે મૃત્યુ પામનારા જીવનું લોક; અને નીચે જે છે તે પાણી છે.

સ ઈક્ષતેમે નુ લોકા લોકપાલાન્નુ સૃજા ઇતિ ॥ સોઽદ્ભ્ય એવ પુરુષં સમુદ્ધૃત્યામૂર્છયત્

પછી તેણે વિચાર્યું: 'હવે તો લોક અને તેમના રક્ષક તો છે, પણ હવે હું લોકપાલોની રચના કરું.' પછી તેણે પાણીમાંથી એક પુરુષને ઊભો કરી તેને આકાર આપ્યો.

તા એતા દેવતા સૃષ્ટા અસ્મિન્મહત્યર્ણવે પ્રાપતન્ । તમશનાપિપાસાભ્યામન્વવાર્જત્ । તા એનમબ્રુવન્નાયતનં નઃ પ્રજાનીહિ યસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતા અન્નમદામેતિ

આ રીતે સર્જાયેલા દેવતાઓ મહાસાગરમાં પડ્યા. તેમને ભૂખ અને તરસ લાગી. તેઓએ કહ્યું: 'અમને એવું નિવાસસ્થાન આપો જ્યાં અમે સ્થિર રહીને અન્ન ભોગવી શકીએ.'

તાભ્યો ગામાનયત્તા અબ્રુવન્ન વૈ નોઽયમલમિતિ । તાભ્યોઽશ્વમાનયત્તા અબ્રુવન્ન વૈ નોઽયમલમિતિ

તેને તેમને ગાય આપી. તેમણે કહ્યું: 'આ અમારે પૂરતું નથી.' પછી તેને તેમને ઘોડો આપ્યો. તેમણે ફરી કહ્યું: 'આ પણ અમારે પૂરતું નથી.'

તાભ્યઃ પુરુષમાનયત્તા અબ્રુવન્ સુકૃતં બતેતિ પુરુષો વાવ સુકૃતમ્ । તા અબ્રવીદ્યથાયતનં પ્રવિશતેતિ

પછી તેને તેમને મનુષ્ય આપ્યો. તેઓએ કહ્યું: 'ખૂબ સારું!' ખરેખર, મનુષ્ય સુંદર રીતે રચાયો છે. તેણે કહ્યું: 'હવે તમે દરેક તમારા-તમારા સ્થાનમાં પ્રવેશો.'

અગ્નિર્વાગ્ભૂત્વા મુખં પ્રાવિશદ્વાયુઃ પ્રાણો ભૂત્વા નાસિકે પ્રાવિશદાદિત્યશ્ચક્ષુર્ભૂત્વાઽક્ષિણી પ્રાવિશદ્દિશઃ શ્રોત્રં ભૂત્વા કર્ણૌ પ્રાવિશન્નોષધિવનસ્પતયો લોમાનિ ભૂત્વા ત્વચં પ્રાવિશંશ્ચન્દ્રમા મનો ભૂત્વા હૃદયં પ્રાવિશન્મૃત્યુરપાનો ભૂત્વા નાભિં પ્રાવિશદાપો રેતો ભૂત્વા શિશ્નં પ્રાવિશન્

તમશનાયાપિપાસે અબ્રૂતામાવાભ્યામભિપ્રજાનીહીતિ તે અબ્રવીદેતાસ્વેવ વાં દેવતાસ્વાભજામ્યેતાસુ ભાગિન્યૌ કરોમીતિ । તસ્માદ્યસ્યૈ કસ્યૈ ચ દેવતાયૈ હવિર્ગૃહ્યતે ભાગિન્યાવેવાસ્યામશનાયાપિપાસે ભવતઃ

ભૂખ અને તરસે કહ્યું: 'અમને પણ આ દેવતાઓમાં સ્થાન આપો.' તેણે કહ્યું: 'હું તમને આ દેવતાઓમાં જ ભાગીદાર બનાવું છું.' તેથી, જે દેવતાને પણ હવન અપાય છે, ત્યાં ભૂખ અને તરસ ભાગીદાર બને છે.

સ ઈક્ષતેમે નુ લોકાશ્ચ લોકપાલાશ્ચાન્નમેભ્યઃ સૃજા ઇતિ

પછી તેણે વિચાર્યું: 'હવે લોક અને લોકપાલ તો છે, પણ હવે હું તેમના માટે અન્ન રચું.'

સોઽપોઽભ્યતપત્તાભ્યોઽભિતપ્તાભ્યો મૂર્તિરજાયત । યા વૈ સા મૂર્તિરજાયતાન્નં વૈ તત્

પછી તેણે પાણી ગરમ કર્યા. તે ગરમ થયેલા પાણીમાંથી એક આકાર ઉત્પન્ન થયો. જે આકાર ઉત્પન્ન થયો એ જ અન્ન છે.

તદેનત્સૃષ્ટં પરાઙ્ત્યજિઘાંસત્તદ્વાચાઽજિઘૃક્ષત્ તન્નાશક્નોદ્વાચા ગ્રહીતુમ્ । સ યદ્ધૈનદ્વાચાઽગ્રહૈષ્યદભિવ્યાહૃત્ય હૈવાન્નમત્રપ્સ્યત્

તેને એ અન્નને વાણીથી પકડવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ વાણીથી પકડી શક્યો નહીં. જો વાણીથી પકડી શક્યો હોત, તો માત્ર 'અન્ન' બોલવાથી જ તૃપ્ત થઈ જાય.

તત્પ્રાણેનાજિઘૃક્ષત્ તન્નાશક્નોત્પ્રાણેન ગ્રહીતુમ્ । સ યદ્ધૈનત્પ્રાણેનાગ્રહૈષ્યદભિપ્રાણ્ય હૈવાન્નમત્રપ્સ્યત્

પછી તેણે શ્વાસથી પકડવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ શ્વાસથી પકડી શક્યો નહીં. જો શ્વાસથી પકડી શક્યો હોત, તો માત્ર શ્વાસ લેતા જ તૃપ્ત થઈ જાય.

તચ્ચક્ષુષાઽજિઘૃક્ષત્ તન્નાશક્નોચ્ચક્ષુષા ગ્રહીતુમ્ । સ યદ્ધૈનચ્ચક્ષુષાઽગ્રહૈષ્યદ્દૃષ્ટ્વા હૈવાનમત્રપ્સ્યત્

પછી તેણે દૃષ્ટિથી પકડવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ દૃષ્ટિથી પકડી શક્યો નહીં. જો દૃષ્ટિથી પકડી શક્યો હોત, તો માત્ર જોઈને જ તૃપ્ત થઈ જાય.

તચ્છ્રોત્રેણાજિઘૃક્ષત્ તન્નાશક્નોચ્છ્રોત્રેણ ગ્રહીતુમ્ । સ યદ્ધૈનચ્છ્રોત્રેણાગ્રહૈષ્યચ્છ્રુત્વા હૈવાન્નમત્રપ્સ્યત્

પછી તેણે શ્રવણથી પકડવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ શ્રવણથી પકડી શક્યો નહીં. જો શ્રવણથી પકડી શક્યો હોત, તો માત્ર સાંભળીને જ તૃપ્ત થઈ જાય.

તત્ત્વચાઽજિઘૃક્ષત્ તન્નાશક્નોત્ત્વચા ગ્રહીતુમ્ । સ યદ્ધૈનત્ત્વચાઽગ્રહૈષ્યત્ સ્પૃષ્ટ્વા હૈવાન્નમત્રપ્સ્યત્

પછી તેણે સ્પર્શથી પકડવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ સ્પર્શથી પકડી શક્યો નહીં. જો સ્પર્શથી પકડી શક્યો હોત, તો માત્ર સ્પર્શ કરીને જ તૃપ્ત થઈ જાય.

તન્મનસાઽજિઘૃક્ષત્ તન્નાશક્નોન્મનસા ગ્રહીતુમ્ । સ યદ્ધૈનન્મનસાઽગ્રહૈષ્યદ્ધ્યાત્વા હૈવાન્નમત્રપ્સ્યત્

પછી તેણે મનથી પકડવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ મનથી પકડી શક્યો નહીં. જો મનથી પકડી શક્યો હોત, તો માત્ર વિચારવાથી જ તૃપ્ત થઈ જાય.

તચ્છિશ્નેનાજિઘૃક્ષત્ તન્નાશક્નોચ્છિશ્નેન ગ્રહીતુમ્ । સ યદ્ધૈનચ્છિશ્નેનાગ્રહૈષ્યદ્વિત્સૃજ્ય હૈવાનમત્રપ્સ્યત્

પછી તેણે શિશ્નથી પકડવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ શિશ્નથી પકડી શક્યો નહીં. જો શિશ્નથી પકડી શક્યો હોત, તો માત્ર વિસર્જન કરીને જ તૃપ્ત થઈ જાય.

તદપાનેનાજિઘૃક્ષત્ તદાવયત્ સૈષોઽન્નસ્ય ગ્રહો યદ્વાયુરનાયુર્વા એષ યદ્વાયુઃ

એપાન વડે તેણે તે(grasp) કરવા ઈચ્છા કરી; તેણે તેને પકડવાનો પ્રયત્ન કર્યો. ખોરાક પકડવાનો જે સ્વરૂપ છે, એ હવા છે, કે જે જીવનશક્તિ છે; હવા એટલે એ જ.

સ ઈક્ષત કથં ન્વિદં મદૃતે સ્યાદિતિ સ ઈક્ષત કતરેણ પ્રપદ્યા ઇતિ । સ ઈક્ષત યદિ વાચાઽભિવ્યાહૃતં યદિ પ્રાણેનાભિપ્રાણિતં યદિ ચક્ષુષા દૃષ્ટં યદિ શ્રોત્રેણ શ્રુતં યદિ ત્વચા સ્પૃષ્ટં યદિ મનસા ધ્યાતં યદ્યપાનેનાભ્યપાનિતં યદિ શિશ્નેન વિસૃષ્ટમથ કોઽહમિતિ