ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੇ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਇਹ ਅਰਥ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਇਕੋ ਹੀ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਿਖੰਡਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਅੱਗ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਆਸਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਯਗ੍ਯ ਵਿੱਚ ਘੋੜਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਉਪਕਰਣ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਸੰਯਮ ਆਦਿ ਗੁਣ ਵੀ ਮਦਦਗਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਣ ਸਿੱਧਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਆਵਸ਼ਕਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਿਵਾਏ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਖਤਰਾ ਹੋਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਓਥੇ ਹੀ ਛੋਟ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਮਨਾਹੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ—ਜੋ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਵੀ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਹੀ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਕਰਮ ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇ, ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਇਹ ਕਰਮ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਦੂਜਾ ਰਸਤਾ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੈਮਿਨੀ ਆਚਾਰਯ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਿਯਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਆਤਮ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਪਤਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਕਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪਤਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭੋਜਨ ਨਾਲ, ਪਰ ਇਹ ਥੀਅਰੀ ਇੱਥੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬਾਹਰੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ, ਦੋਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਸ੍ਰਮਿਤੀ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ, ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ। ਆਤਰੇਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਫਲ ਦਾ ਉਲੇਖ ਮਾਲਕ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਰਮ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਲਈ ਹੀ ਹੈ। ਔਡੁਲੋਮੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪੁਜਾਰੀ ਲਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਇਸਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਸਹਿਯੋਗੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੀਜਾ ਸਹਿਯੋਗੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਘਰਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ, ਆਪਣੇ ਨਤੀਜੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਨਵ੍ਰਤੀ ਲਈ, ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਕਈ ਵਾਰ, ਇਹ ਕਰਮ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਰਮ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਓਹਨਾ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਗੱਲ ਚਲਦੀ ਹੈ ਮੁੜ ਆਉਣ ਦੀ—ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਉਣ ਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਆਤਮਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਉਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਠੀਕ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਅਡੋਲਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ, ਸਾਰੇ ਉਪਕਰਣ, ਗੁਣ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੀ ਮੁੱਖ ਹੈ।