ਸੰਤ ਬਾਦਰਾਯਣ ਜੀ ਅਤੇ ਜੈਮਿਨੀ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ, ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਵਿਅਕਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਵਿਕਲਪ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਾਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਨ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਉਸ ਆਧਾਰ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੇ ਉਹ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਅੰਗ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਉਲਲੇਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ, ਬਾਦਰਾਯਣ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਸਾਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਲਾਭ ਲਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਉਲਲੇਖ ਹੈ। ਜੈਮਿਨੀ ਜੀ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਹਾਇਕ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਲਲੇਖ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਹਰਾਵਟ ਵੀ ਇਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਯੋਗਤਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਗਿਆ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਪਾਬੰਦੀ ਵੀ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਦਰਾਯਣ ਜੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਉੱਚਤਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਅਮਲ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਸਭ ਜਗ੍ਹਾ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਫਰਕ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੌ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਤੱਤ ਹੋਣ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਿਰਫ ਪਾਠ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਵੀ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸਿਰਫ ਸਤਿਕਾਰ ਜਾਂ ਆਗਿਆ ਦੇ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਰਜਾ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਉਲਲੇਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੈਮਿਨੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਸੰਪਰਕ ਮੰਨਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੇ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਬਾਦਰਾਯਣ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਉਲਲੇਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਆਗਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਕਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ। ਜੇ ਹਾਲਾਤ ਸਿਰਫ ਸਤਿਕਾਰ ਲਈ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਨਵਾਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਆਮ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਅਰਥ ਵਿਚਕਾਰ-ਵਿੱਚਕਾਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੀ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਜੁੜਾਅ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਅੱਗ, ਇੰਦਨ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਪਰ ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਘੋੜੇ ਵਾਲੀ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਵ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਗੁਣ ਸਹਾਇਕ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਪਰ, ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ, ਸਿਵਾਏ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਖਤਰਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਕੋਈ ਰੋਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਦੱਸੀ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਭੀ ਆਗਿਆਤਮਕ ਹਨ।